Adhyaya 294

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नागलक्षणदिर्नाम त्रिनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः दष्टचिकित्सा अग्निर् उवाच मन्त्रध्यानौषधैर् दष्टचिकित्सां प्रवदामि ते ॐ नमो भगवते नीलकण्ठायेति जपनाद्विषहानिः स्यदौषधं जीवरक्षणं

अशा प्रकारे श्रीआग्नेय महापुराणातील ‘नागलक्षण-निर्णय’ नावाचा २९४वा अध्याय समाप्त झाला. आता २९५वा अध्याय ‘दष्टचिकित्सा’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—मंत्र, ध्यान आणि औषधांच्या साहाय्याने मी सर्पदंशाची चिकित्सा सांगतो. ‘ॐ नमो भगवते नीलकण्ठाय’ असा जप केल्याने विषाचा प्रभाव कमी होतो; हे जीव-रक्षणाचे औषध आहे.

Verse 2

साज्यं सकृद्रसं पेयं द्विविधं विषमुच्यते जङ्गमं सर्पभूषादि शृङ्ग्यादि स्थावरं विषं

विष दोन प्रकारचे सांगितले आहे—तुपासह पिण्यायोग्य आणि एकदाच पिण्यायोग्य काढलेला रस। जंगम (प्राणिजन्य) विष सर्प, कीटक इत्यादींचे; स्थावर (वनस्पती/खनिजजन्य) विष शृंगी आदी स्रोतांचे मानले जाते.

Verse 3

शान्तस्वरान्वितो ब्रह्मा लोहितं तारकं शिवः वियतेर्नाममन्त्रो ऽयं तार्क्षः शब्दमयः स्मृतः

ब्रह्मा शान्त-स्वरयुक्त आहे; शिव लोहित, तारक (उद्धारक) स्वराशी संबद्ध आहे. हा ‘वियति’ नावाचा मंत्र असून, ‘तार्क्ष्य’—शब्दमय—असा स्मृत आहे.

Verse 4

ख र्दय विमर्दय कवचाय अप्रतिहतशामनं वं हूं फट् अस्त्राय उग्ररूपवारक सर्वभयङ्कर भीषय सर्वं दह दह भस्मीकुरु कुरु स्वाहा नेत्राय सप्तवर्गान्तयुग्माष्टदिग्दलस्वर केशरादिवर्णरुद्धं वह्निराभूतकर्णकं मातृकाम्बुजं कृत्वा हृदिस्थं तन्मन्त्री वामहस्ततले स्मरेत् अङ्गष्ठादौ न्यसेद्वर्णान्वियतेर्भेदिताः कलाः

‘ख’—हृदयासाठी: मर्दय, मर्दय। कवचासाठी: अप्रतिहताचा शमनकर्ता। ‘वं हूं फट्’—अस्त्र-मंत्र: उग्र रूपांना अडविणारा। जे काही भयङ्कर आहे त्याला भयभीत कर; सर्व दह, दह; भस्मीकुरु, कुरु—स्वाहा। नेत्रासाठी—सप्त वर्गांच्या अन्त्य अक्षरांच्या युग्मांनी रचलेले स्वर, अष्ट दिशांची दलं, केशरादी वर्णांनी मर्यादित रंग, अग्निरूप कर्णिका—असे ‘मातृका-कमळ’ करून मंत्रज्ञाने ते हृदयस्थ व डाव्या हाताच्या तळहातावर स्थित असे स्मरावे. अंगठ्यापासून अक्षरन्यास करावा; कलांचा भेद ‘वियति’प्रमाणे आहे.

Verse 5

पीतं वज्रचतुष्कोणं पार्थिवं शक्रदैवतं वृत्तार्धमाप्यपद्मार्धं शुक्लं वरूणदैवतं

पृथ्वी-तत्त्व पिवळ्या वर्णाचे, वज्रासारखे चतुष्कोणाकार असून त्याचा अधिदेवता शक्र (इंद्र) आहे. जल-तत्त्व शुभ्र वर्णाचे, अर्धवर्तुळ व अर्धपद्माकार असून त्याचा अधिदेवता वरुण आहे.

Verse 6

त्र्यस्त्रं स्वस्तिकयुक्तञ्च तैजसं वह्निदैवतं वृत्तं विन्दुवृतं वायुदैवतं कृष्णमालिनम्

त्र्यस्त्रावर स्वस्तिकचिन्ह असावे. तैजसाचे अधिदैवत अग्नी आहे. वृत्त-आकृतीमध्ये मध्यबिंदू असावा; त्याचे अधिदैवत वायू असून ते कृष्णमाला (काळी कडा) यांनी वेढलेले असावे.

Verse 7

अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीमध्ये पर्यस्तेषु स्ववेश्मसु सुवर्णनागवाहेन वेष्ठितेषु न्यसेत् क्रमात्

मग अंगठ्यापासून सुरू करून बोटांच्या मध्यभागी असलेल्या आपल्या-आपल्या ‘वेश्म’ (आवास-स्थान) मध्ये, सुवर्ण नागवाह (सर्प-प्रवाह) यांनी वेढलेल्या त्या स्थानी, क्रमाने न्यास करावा.

Verse 8

वियतेश् चतुरो वर्णान् सुमण्डलसमत्विषः अरूपे रवतन्मात्रे आकाशेशिवदेवते

वियत् (आकाश) मध्ये चारही वर्ण सुमंडलासमान तेजस्वी आहेत. जे अरूप आहे, ज्यात केवळ रवा-तन्मात्र (ध्वनीचे सूक्ष्म मात्र) आहे, त्या आकाशाचे अधिष्ठाता देव शिव आहे.

Verse 9

कनिष्ठामध्यपर्वस्थे न्यसेत्तस्याद्यमक्षरम् नागानामादिवर्णांश् च स्वमण्डलगतान्न्यसेत्

कनिष्ठा (लहान बोट) यांच्या मध्यपर्वात त्याचे पहिले अक्षर न्यास करावे; तसेच आपल्या मंडलात ज्या क्रमाने आहेत त्या प्रमाणे नागांचे आदिवर्ण (प्रारंभीची अक्षरे)ही न्यास करावीत.

Verse 10

भूतादिवर्णान् विन्यसेदङ्गुष्टाद्यन्तपर्वसु तन्मात्रादिगुणाभ्यर्णानङ्गुलीषु न्यसेद्बुधः

अंगठ्यापासून शेवटच्या पर्वांपर्यंत भूतादि-वर्णांचा विन्यास (न्यास) करावा; आणि तन्मात्रादि-गुणांशी संबंधित (समीपस्थ) वर्ण बोटांवर बुद्धिमान साधकाने न्यास करावेत.

Verse 11

स्पर्शनादेवतार्क्षेण हस्ते हन्याद्विषद्वयं मण्डलादिषु तान् वर्णान् वियतेः कवयो जितान्

केवळ स्पर्शानेच तार्क्ष्य (गरुड) यांच्या प्रभावाने हाताने विषांची जोडी नष्ट करावी. तसेच मण्डल इत्यादी आकृत्यांत आकाशतत्त्वाशी संबंधित, ऋषींनी जिंकलेले ते वर्ण-अक्षर लिहावेत.

Verse 12

श्रेष्ठद्व्यङ्गुलिभिर्देहनाभिस्थानेषु पर्वसु भेदिकास्तथेति ख वरतन्मत्रे इति ख आजानुतः सुवर्णाभमानाभेस्तुहिनप्रभम्

श्रेष्ठ दोन अङ्गुल मापाने देहातील पर्वे—नाभिस्थानाजवळ—भेदिका (विभाजनचिन्हे) म्हणून चिन्हांकित करावीत. गुडघ्यांपासून खाली वर्ण सुवर्णाभ असावा, आणि नाभिप्रदेश तुषारासारखा उजळ असावा.

Verse 13

कुङ्कुमारुणमाकण्ठादाकेशान्तात् सितेतरं ब्रह्माण्डव्यापिनं तार्क्षञ्चन्द्राख्यं नागभूषणम्

कंठापासून केशांत (मस्तकशिखर) पर्यंत कुंकुमासारखा अरुण वर्ण ध्यान करावा; त्याखाली भिन्न—श्वेताभ—वर्ण मानावा. तो ब्रह्मांडव्यापी, तार्क्ष्य, ‘चंद्राख्य’ आणि नागांना भूषण म्हणून धारण करणारा आहे.

Verse 14

नीलोग्रनाशमात्मानं महापक्षं स्मरेद्बुधः एवन्तात्क्षात्मनो वाक्यान्मन्त्रः स्यान्मन्त्रिणो विषे

बुद्धिमान साधकाने आपल्या अंतःकरणात नील-उग्र विषाचा नाश करणारा महापक्ष (गरुड) स्मरावा/ध्यान करावा. अशा ध्यानातून आणि स्वतःच्या उच्चारित वचनांतून, विषाविरुद्ध मंत्रज्ञासाठी मंत्र सिद्ध होतो.

Verse 15

सुष्टिस्तार्क्षकरस्यान्तःस्थिताङ्गुष्ठविषापहा तार्क्षं हस्तं समुद्यम्य तत्पञ्चाङ्गुलिचालनात्

तार्क्ष-हस्ताच्या आत अंगठा ठेवून जी ‘सुष्टि’ (मुद्रा/प्रयोग) आहे ती विषहर आहे. तार्क्ष-हस्त उचलून त्याच्या पाचही बोटांची हालचाल (हलवणे) केल्याने विष शांत होते.

Verse 16

कुर्याद्विषस्य स्तम्भादींस्तदुक्तमदवीषया आकाशादेष भूवीजः पञ्चार्णाधिपतिर्मनुः

उक्त ‘अद-वीषा’ मंत्राने विषाचे स्तंभन इत्यादी विधी करावेत. हा आकाशोत्पन्न भू-बीज असून पंचाक्षरीचा अधिपती मंत्र आहे.

Verse 17

संस्तम्भयेतिविषतो भाषया स्तम्भ्येद्विषम् व्यत्यस्तभूषया वीजो मन्त्रो ऽयं साधुसाधितः

योग्य उच्चाराने ‘संस्तम्भये’ इत्यादी मंत्र म्हणत विष स्तंभित करावे. हा व्यत्यस्त (उलट/परिवर्तित) विन्यासाने वापरण्याचा, नीट सिद्ध झालेला बीजमंत्र आहे.

Verse 18

संप्लवः प्लावय यमः शब्दाद्यः संहरेद्विषं दण्डमुत्थापयेदेष सुजप्ताम्भो ऽभिषेकतः

‘संप्लव’ मंत्र प्लावन करतो; ‘प्लावय’ मंत्र वाहून नेतो; ‘यम’ मंत्र नियंत्रण करतो. रहस्यमय नादाने सुरू होणारा ‘शब्दाद्य’ मंत्र शत्रूचा संहार करतो. सुजपलेल्या जलाच्या अभिषेक-शिंपडण्याने हा विधी दंड (अधिकार) उभा करतो.

Verse 19

सुजप्तशङ्खभेर्यादिनिस्वनश्रवणेन वा संदहत्येव संयुक्तो भूतेजोव्यत्ययात् स्थितः

किंवा सुजपलेल्या शंख, भेरी इत्यादींचा निस्वन ऐकला तरी, भूततत्त्व व तेज यांच्या व्यत्ययामुळे स्थित बाधक सत्ता समोर येताच जणू दग्ध होते.

Verse 20

भूवायुव्यत्ययान्मन्त्रो विषं संक्रामयत्यसौ अन्तस्थो निजवेश्मस्थो वीजाग्नीन्दुजलात्मभिः

भू आणि वायू यांच्या व्यत्यय-नियमनाने तो मंत्र विषाचे संक्रामण (स्थानांतर) करतो. साधक अंतःस्थित असो वा आपल्या घरात असो, तो बीज, अग्नी, इंदू आणि जलस्वरूप शक्तींनी कार्य करतो.

Verse 21

एतत् कर्म नयेन्मन्त्री गरुडाकृतिविग्रहः तार्क्षवर्णगेहस्थस्तज्जपान्नाशयेद्विषम्

मंत्रसाधकाने गरुडाकृती मुद्रा/देहभाव धारण करून हे कर्म करावे; तार्क्ष्य (गरुड) वर्ण-चिन्हयुक्त स्थानी स्थित होऊन त्या मंत्रजपाने विषाचा नाश करावा।

Verse 22

जामुदण्डीदमुदितं स्वधाश्रीवीजलाञ्छितं स्नानपानात्सर्वविषं ज्वरातोगापमृत्युजित्

येथे सांगितलेली ‘जामुदण्डी’ नामक विद्या स्वधा, श्री व वीजला-चिन्हित आहे; या मंत्राने अभिमंत्रित जलाचे स्नान व पान केल्याने सर्व विष, ज्वर, रोग आणि अकाली मृत्यू यांवर विजय मिळतो।

Verse 23

पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि विधि स्वाहा यश इति ञ पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि क्षि क्षि स्वाहा

मंत्रोच्चार: “पक्षि पक्षि, महापक्षि महापक्षि—विधि, स्वाहा; ‘यश’ असे म्हणत ‘ञ’ अक्षर जोडा.” पुन्हा: “पक्षि पक्षि, महापक्षि महापक्षि—क्षि क्षि, स्वाहा.”

Verse 24

द्वावेतौ पक्षिराड्मन्त्रौ विषघ्नावभिमन्त्रणात् पक्षिराजाय विध्महे पक्षिदेवाय धीमहि तत्रो गरुड प्रचोदयात् वह्निस्थौ पार्श्वतत्पूर्वौ दन्तश्रीकौ च दण्डिनौ सकालो लाङ्गली चेति नीलकण्ठाद्यमीरितं वक्षःकण्ठशिखाश्वेतं न्यसेत्स्तम्भे सुसंस्कृतौ

हे दोन ‘पक्षिराज’ (गरुड-संबंधी) मंत्र अभिमंत्रणाने विषघ्न होतात—“पक्षिराजाय विध्महे, पक्षिदेवाय धीमहि, तन्नो गरुडः प्रचोदयात्।” नंतर सुसंस्कृत स्तंभावर न्यास करावा—अग्निस्थ, पार्श्व व पूर्वस्थ ‘दन्तश्रीक’ व ‘दण्डिन’; तसेच ‘सकाल’ व ‘लाङ्गली’—नीलकण्ठादि उपदेशाप्रमाणे; वक्ष, कंठ व शिखा येथे श्वेतचिन्हांचा विन्यास करावा।

Verse 25

हर हर हृदयाय नमः कपर्दिने च शिरसे नीलकण्ठाय वै शिखां कालकूटविषभक्षणाय स्वाहा अथ वर्म च कण्ठे नेत्रं कृत्तिवासास्त्रिनेत्रं पूर्वाद्यैर् आननैर् युक्तं श्वेतपीतारुणासितैः अभयं वरदं चापं वासुकिञ्च दधद्भुजैः यस्योपरीतपार्श्वस्थगौरीरुद्रो ऽस्य देवता

“हर हर! हृदयास नमः। शिरावर कपर्दिनास नमः। शिखेत नीलकण्ठास (नमः)। कालकूट-विषभक्षकास स्वाहा।” आता कंठी वर्म व नेत्र-न्यास करावा—कृत्तिवास, त्रिनेत्र, पूर्वादि मुखांनी युक्त; मुखे श्वेत, पीत, अरुण व असित; भुजांत अभय, वरद, धनुष्य व वासुकी धारण करणारा; या कवच/न्यासाची देवता ऊर्ध्व-पार्श्वस्थ गौरीसहित रुद्र आहे।

Verse 26

पादजानुगुहानाभिहृत्कण्ठाननमूर्धसु मन्त्रार्णान्न्यस्य करयोरङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीषु च

पायांवर, गुडघ्यांवर, गुह्य, नाभी, हृदय, कंठ, मुख व मस्तकावर मंत्राक्षरांचा न्यास करून, नंतर हातांवर—अंगठा व इतर बोटांवरही—न्यास करावा।

Verse 27

तर्जन्यादितदन्तासु सर्वमङ्गुष्ठयोर् न्यसेत् ध्यात्वैवं संहरेत् क्षिप्रं वद्धया शूलमुद्रया

तर्जनीपासून बोटांच्या टोकांवर सर्व न्यास करून, नंतर दोन्ही अंगठ्यांवर न्यास करावा। असे ध्यान करून, वद्ध शूलमुद्रेने शीघ्र संहर (प्रत्याहार) करावा।

Verse 28

कनिष्ठा ज्येष्ठया वद्धा तिश्रो ऽन्याः प्रसृतेर्जवाः विषनाशे वामहस्तमन्यस्मिन् दक्षिणं करं

कनिष्ठा अंगठ्याशी बांधून, उरलेली तीन बोटे वेगाने पसरावीत। विषनाशासाठी अशा प्रकारे डावा हात आणि दुसऱ्या बाजूस उजवा हात उपयोगात आणावा।

Verse 29

ॐ नमो भगवते नीलकण्ठाय चिः अमलकण्ठाय चिः सर्वज्ञकण्ठाय चिः क्षिप ॐ स्वाहा अमलनीलकण्ठाय नैकसर्वविषापहाय नमस्ते रुद्रमन्यव इतिसर्मार्जनाद्विषं विनश्यति न सन्देहः कर्णजाप्या उपानहावा यजेद्रुद्रविधानेन नीलग्रीवं महेश्वरम् विषव्याधिविनाशः स्यात् कृत्वा रुद्रविधानकं

“ॐ—भगवान नीलकंठास नमस्कार। ‘चिः’—अमलकंठास। ‘चिः’—सर्वज्ञकंठास। ‘क्षिप’। ॐ स्वाहा। निर्मळ नीलकंठास, जो अनेक व सर्व विषांचा अपहर्ता आहे, नमः। ‘नमस्ते रुद्रमन्यव’ असा जप करून व सर्मार्जन (शुद्धि-मार्जन) केल्याने विष नष्ट होते—यात संशय नाही। हा मंत्र कर्णजाप म्हणून कानात जपावा व उपानहाव (रक्षाबंध/ताईत-विधी) मध्येही वापरावा। रुद्रविधानानुसार नीलग्रीव महेश्वराची पूजा करावी; रुद्रविधानक केल्यास विषजन्य व्याधींचा विनाश होतो।”