Adhyaya 291

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गजशान्तिर्नाम नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः कृद्वान्यस्मिन्निति ख , ज , ञ च अथैकनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः शान्त्यायुर्वेदः धन्वन्तरिर् उवाच गोविप्रपालनं कर्यं रज्ञा गोशान्तिमावदे गावः पवित्रा माङ्गल्या गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘गजशान्ति’ नावाचा दोनशे नव्वदावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘शान्त्यायुर्वेद’ नावाचा दोनशे एक्याण्णवावा अध्याय आरंभ होतो. धन्वंतरी म्हणाले—राजाने गायी व ब्राह्मणांचे पालन-रक्षण करावे; आता मी गोशान्तीचे विधान सांगतो. गायी पवित्र व मंगळमय आहेत; लोक गायींमध्ये प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 2

शकृन्मूत्रं परं तासामलक्ष्मीनाशनं परं गवां कण्डूयनं वारि शृङ्गस्याघौघमर्दनम्

शेण व गोमूत्र हे त्यांच्यासाठी परम; अलक्ष्मीचा नाश करणारे श्रेष्ठ आहेत. गायींची खाज शमविण्यास पाणी उत्तम, आणि शिंग पापसमूहाचा मर्दन करणारे आहे.

Verse 3

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पश् च रोचना शडङ्गं परमं पाने दुःस्वप्नाद्यादिवारणं

गोमूत्र, शेण, दूध, दही, सर्प (सर्प-संबंधी द्रव्य) आणि रोचना—हे सहा अंगे असलेले परम पेय आहे; ते दुःस्वप्न इत्यादी उपद्रव दूर करते.

Verse 4

रोचना विषरक्षोघ्नी ग्रासदः स्वर्गगो गवां यद्गृहे दुःखिता गावः स याति नरकन्नरः

रोचना विषनाशक व राक्षससमूह-निवारक आहे; आणि जो गायींना चारा देतो तो स्वर्गास जातो. पण ज्याच्या घरी गायी दुःखी राहतात तो नर नरकास जातो.

Verse 5

परगोग्रासदः स्वर्गी गोहितो ब्रह्मलोकभाक् गोदानात्कीर्तनाद्रक्षां कृत्वा चोद्धरते कुलम्

जो परक्या गायीचा चारा/चराई हडप करत नाही, जो स्वर्गगामी व गोहितकारी आहे, तो ब्रह्मलोकाचा भागी होतो. गोदानाने, कीर्तनाने आणि संरक्षण करून तो आपल्या कुलाचाही उद्धार करतो.

Verse 6

गवां श्वासात् पवित्रा भूः स्पर्शनात्किल्विषक्षयः गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्

गायींच्या श्वासाने पृथ्वी पवित्र होते; त्यांच्या स्पर्शाने पापांचा क्षय होतो. तसेच गोमूत्र, शेण, दूध, दही, तूप आणि कुशाने संस्कारित पाणीही पवित्र करणारे आहे.

Verse 7

एकरात्रोपवासश् च श्वपाकमपि शोधयेत् सर्वाशुभविनाशाय पुराचीरतमीश्वरैः

एकरात्र उपवासाने श्वपाक (अत्यंत अपवित्र मानला गेलेला) सुद्धा शुद्ध होतो. सर्व अशुभाचा नाश व्हावा म्हणून हे प्राचीनकाळी ईश्वरांनी ठरविले आहे.

Verse 8

प्रत्येकञ्च त्र्यहाभ्यम्तं महासान्तपनं स्मृतं सर्वकामप्रदञ्चैतत् सर्वाशुभविमर्दनम्

प्रत्येक व्रत तीन दिवस केल्यास त्यास ‘महासान्तपन’ असे म्हणतात. हे सर्व कामना पूर्ण करणारे आणि सर्व अशुभाचा नाश करणारे आहे.

Verse 9

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिं निर्मलाः सर्वकामाप्त्या स्युर्गगाः स्पुर् नतोत्तमाः

एकवीस दिवस दूधावर ‘कृच्छ्रातिकृच्छ्र’ व्रत केल्याने ते शुद्ध होतात; आणि सर्व कामना प्राप्त होऊन ते परम श्रेष्ठ, तेजस्वी होऊन आकाशात विचरतात.

Verse 10

त्र्यहमुष्णं पिवेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं घृतं पिवेत् त्र्यहमुष्णं पयः पीत्वा वायुभक्षः परं त्र्यहम्

तीन दिवस गरम मूत्र पावे, तीन दिवस गरम तूप पावे. तीन दिवस गरम दूध पिऊन, पुढील तीन दिवस केवळ वायुभक्षण (पूर्ण उपवास) करावा.

Verse 11

तप्तकृच्छ्रव्रतं सर्वपापघ्नं ब्रह्मलोकदं शीतैस्तु शीतकृच्छ्रं स्याद्ब्रह्मोक्तं ब्रह्मलोकदं

‘तप्तकृच्छ्र’ व्रत सर्व पापांचा नाश करून ब्रह्मलोक प्रदान करते. तसेच शीत (शीततप) सहित केल्यास ते ‘शीतकृच्छ्र’ होते; ब्रह्माने सांगितल्याप्रमाणे तेही ब्रह्मलोक देणारे आहे.

Verse 12

गोमूत्रेणाचरेत्स्नानं वृत्तिं कुर्याच्च गोरसैः गोभिर्व्रजेच्च भुक्तासु भुञ्जीताथ च गोव्रती

गोव्रत पाळणारा गोमूत्राने स्नान करील, गाईच्या रस‑उत्पन्न पदार्थांनी उपजीविका करील, गोठा/चराईत गायींसह वावर करील आणि गायींनी खाल्ल्यानंतरच भोजन करील।

Verse 13

मासेनैकेन निष्पापो गोलोकी स्वर्गगो भवेत् विद्याञ्च गोमतीं जप्त्वा गोलोकं परमं व्रजेत्

एकाच महिन्यात तो निष्पाप होऊन स्वर्गस्थित गोलोकलोक प्राप्त करतो; आणि गोमती‑विद्येचा जप करून परम गोलोकास जातो।

Verse 14

गितैर् नृत्यैर् अप्सरोभिर्विमाने तत्र मोदते गावः सुरभयो नित्यं गावो गुग्गुलगन्धिकाः

तेथे दिव्य विमानात अप्सरांच्या गीत‑नृत्यांमध्ये तो आनंदित होतो। तेथील गायी नित्य सुगंधित असतात—मधुर सुवासाच्या, गुग्गुळाच्या गंधाने सुवासित गायी।

Verse 15

गावः प्रतिष्ठा भूतानां गावः स्वस्त्ययनं परं अन्नमेव परं गावो देवानां हविरुत्तमम्

गायी सर्वभूतांची प्रतिष्ठा आहेत; गायी परम कल्याण व मंगलाचा उपाय आहेत। गायीच खरे परम अन्न आहेत आणि देवांसाठी गाय हे सर्वोत्तम हवि आहे।

Verse 16

पावनं सर्वभूतानां क्षरन्ति च वदन्ति च हविषा मन्त्रपूतेन तर्पयन्त्यमरान्दिवि

त्या सर्वभूतांना पावन करतात; हवि ओततात आणि मंत्रोच्चार करतात। मंत्रपूत घृत‑हविने त्या स्वर्गात अमरांना तृप्त करतात।

Verse 17

ऋषीणामग्निहोत्रेषु गावो होमेषु योजिताः सर्वेषामेव भूतानां गावः शरणमुत्तमं

ऋषींच्या अग्निहोत्रकर्मांत होमयज्ञांत गायी नियोजित केल्या जातात; सर्व प्राण्यांसाठी खरोखर गाय ही सर्वोत्तम आश्रय आहे.

Verse 18

गावः पवित्रं परमं गावो माङ्गल्यमुत्तमं गावः स्वर्गस्य सोपानं गावो धन्याः सनातनाः

गाय परम पवित्र आहे; गायच सर्वोच्च मंगळ आहे. गाय स्वर्गाकडे नेणारी सोपान आहे; गाय सनातन धन्य व धन्यता देणारी आहे.

Verse 19

नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एव च नमो ब्रह्मसुताभ्यश् च पवित्राभ्यो नमो नमः

श्रीमंत गायींना नमस्कार, तसेच सौरभेयी गायींनाही नमस्कार; ब्रह्माच्या कन्यांना नमस्कार, पवित्रांना पुनःपुन्हा नमस्कार.

Verse 20

ब्राह्मणाश् चैव गावश् च कुलमेकं द्विधा कृतम् एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरेकत्र तिष्ठति

ब्राह्मण आणि गाय हे एकच कुल असून ते दोन प्रकारे विभागले आहे; एका ठिकाणी मंत्र स्थित आहेत आणि दुसऱ्या ठिकाणी हवि (यज्ञाहुती) स्थित आहे.

Verse 21

देवब्राह्मणगोसाधुसाध्वीभिः सकलं जगत् धार्यते वै सदा तस्मात् सर्वे पूज्यतमा मताः

देव, ब्राह्मण, गाय, साधू आणि साध्वी यांच्या द्वारा संपूर्ण जगत् सदैव धारण होते; म्हणून हे सर्व परम पूज्य मानले गेले आहेत.

Verse 22

पिवन्ति यत्र तत्तीर्थं गङ्गाद्या गाव एव हि गवां माहात्म्यमुक्तं हि चिकित्साञ्च तथा शृणु

ज्या ठिकाणी गायी पाणी पितात, ते स्थान गंगा इत्यादी पवित्र नद्यांप्रमाणेच तीर्थ आहे. गायींचे माहात्म्य सांगितले; आता त्यांची चिकित्सा-प्रयोगपद्धतीही तसेच ऐक.

Verse 23

शृङ्गामयेषु धेनूनां तैलं दद्यात् ससैन्धवं शृङ्गवेरबलामांसकल्कसिद्धं समाक्षिकं

गायींच्या शिंगांच्या रोगांत सैंधव मीठ मिसळलेले तेल द्यावे. सुंठ, बला व मांस यांच्या कल्काने सिद्ध केलेले तेल मधूसह वापरावे.

Verse 24

कर्णशूलेषु सर्वेषु मञ्जिष्ठाहिङ्गुसैन्धवैः सिद्धं तैलं प्रदातव्यं रसोनेनाथ वा पुनः

सर्व प्रकारच्या कानदुखीत मंजिष्ठा, हिंग व सैंधव घालून सिद्ध केलेले तेल कानात टाकावे; किंवा लसूण-सिद्ध तेलही द्यावे.

Verse 25

बिल्वमूलमपामार्गन्धातकी चसपाटला कुटजन्दन्तमूलेषु लेपात्तच्छूलनाशनं

बिल्वमूळ, अपामार्ग, धातकी, पाटला व कुटज यांचा लेप दातांच्या मुळांवर (हिरड्यांवर) लावल्यास तो दंतशूल नष्ट करतो.

Verse 26

दन्तशूलहरैर् द्रव्यैर् घृतं राम विपाचितं मुखरोगहरं ज्ञेयं जिह्वारोगेषु सैन्धवं

हे राम! दंतशूलहर द्रव्यांनी विपाक केलेले तूप मुखरोगनाशक समजावे. आणि जिभेच्या रोगांत सैंधव मीठ देण्याचा विधी आहे.

Verse 27

शृङ्गवेरं हरिद्रे द्वे त्रिफला च गलग्रहे हृच्छूले वस्तिशूले च वातरोगे क्षये तथा

गळ्याचा अडथळा/आकुंचन, हृदयप्रदेशातील शूल, वस्ति/मूत्रमार्गशूल, वातजन्य विकार तसेच क्षय यांत शृङ्गवेर (सुंठ), हरिद्रा-द्वय व त्रिफळा देण्याचे विधान आहे।

Verse 28

त्रिफला घृतमिश्रा च गवां पाने प्रशस्यते अतीसारे हरिद्रे द्वे पाठाञ्चैव प्रदापयेत्

अतिसारात घृतमिश्रित त्रिफळा पिण्यास अत्यंत प्रशंसनीय आहे। अतिसारात हरिद्रा-द्वय व पाठा हेदेखील द्यावे।

Verse 29

सर्वेषु कोष्ठरोगेषु तथाशाखागदेषु च शृङ्गवेरञ्च भार्गीञ्च कासे श्वासे प्रदापयेत्

सर्व कोष्ठरोगांत तसेच शाखागत विकारांतही, कास व श्वास यांत शृङ्गवेर (सुंठ) आणि भार्गी द्यावी।

Verse 30

दातव्या भग्नसन्धाने प्रियङ्गुर्लबणान्विता तैलं वातहरं पित्ते मधुयष्टीविपाचितं

भग्नसंधानासाठी प्रियङ्गु व लवणयुक्त तैल द्यावे। ते तैल वातहर असावे; आणि पित्तस्थितीत मधुयष्टीने विपाचित (शिजवलेले) तैल द्यावे।

Verse 31

कफे व्योषञ्च समधु सपुष्टकरजो ऽस्रजे तैलाज्यं हरितालञ्च भग्नक्षतिशृतन्ददेत्

कफविकारात मधुसहित व्योष व पुष्टकरजाचे चूर्ण द्यावे। अस्रज (रक्तविकार/रक्तस्राव) यात तैल व आज्य तसेच हरिताल द्यावे; आणि भग्न-क्षतीसाठी शृत (पकवलेले/संस्कृत) औषध द्यावे।

Verse 32

मासास्तिलाः सगोधूमाः पशुक्षीरं घृतं तथा एषां पिण्डी सलवणा वत्सानां पुष्टिदात्वियं

माष, तीळ व गहू तसेच पशुदूध व तूप—यांची मीठ घालून पिंडी केल्यास ती वासरांना पुष्टी व बळ देणारी ठरते।

Verse 33

बलप्रदा विषाणां स्यद्ग्रहनाशाय धूपकः देवदारु वचा मांसी गुग्गुलुर्हिङ्गुसर्षपाः

विषनाशक व बलदायी असा धूपक ग्रहदोष नष्ट करण्यासाठी सांगितला आहे—देवदारू, वचा, मांसी, गुग्गुळ, हिंग व मोहरी।

Verse 34

ग्रहादिगदनाशाय एष धूपो गवां हितः घण्ठा चैव गवां कार्या धूपेनानेन भूपिता

ग्रहादी व्याधी नष्ट करण्यासाठी हा धूप गायींस हितकारक आहे. गायींसाठी घंटा करावी आणि ह्याच धूपाने ती शुद्ध/अभिमंत्रित करावी।

Verse 35

अश्वगन्धातिलैः शुक्लं तेन गौः क्षीरिणी भवेत् रसायनञ्च पिन्याकं मत्तो यो धार्यते गृहे

अश्वगंधा व तीळ यांसह श्वेत (तिळाचे मिश्रण) दिल्यास गाय दुधाळ होते. तसेच रसायनरूप पिन्याक (खळी) घरात ठेवून खाऊ घातल्यास अपेक्षित फल मिळते।

Verse 36

भवां पुरीषे पञ्चभ्यां नित्यं शान्त्यै श्रियं यजेत् वासुदेवञ्च गन्धाद्यैर् अपरा शान्तिरुच्यते

शांतीसाठी पंचगव्यादी पाच गो-उत्पादांनी, शेण इत्यादींसह, नित्य श्री (लक्ष्मी)ची पूजा करावी. तसेच गंधादि उपचारांनी वासुदेवाचीही पूजा करावी—ही दुसरी शांतीविधी सांगितली आहे।

Verse 37

अश्वयुक्शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां यजेद्धरिं हरिरुद्रमजं सूर्यं श्रियमग्निं घृतेन च

अश्वयुज मासाच्या शुक्लपक्षातील पंधराव्या तिथीस (पौर्णिमा) हरिचे पूजन करावे. तसेच हरि, रुद्र, अज (ब्रह्मा), सूर्य, श्री (लक्ष्मी) आणि अग्नी यांची घृताहुतीने आराधना करावी।

Verse 38

दधि सम्प्राश्य गाः पूज्य कार्यं वाह्निप्रदक्षिणं वृषाणां योजेयेद् युद्धं गीतवाद्यरवैर् वहिः

दही प्राशन करून गायींचे पूजन करावे आणि पवित्र अग्नीची प्रदक्षिणा करावी। नंतर (यज्ञस्थळाबाहेर) गाणे व वाद्यांच्या नादासह बैलांची झुंज/स्पर्धा आयोजित करावी।

Verse 39

गवान्तु लवणन्देयं ब्राह्मणानाञ्च दक्षिणा नैमित्तिके माकरादौ यजेद्विष्णुं सह श्रिया

गायींचे दान मीठासहित द्यावे आणि ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी। नैमित्तिक कर्मात—मकर इत्यादी प्रसंगी—श्री (लक्ष्मी) सहित विष्णूचे पूजन करावे।

Verse 40

स्थण्डिलेब्जे मध्यगते दिक्षु केशरगान् सुरान् सुभद्राजो रविः पूज्यो बहुरूपो बलिर्वहिः

स्थण्डिलावर कमळरचना काढून मध्यभागी देवता स्थापावी आणि दिशांतील केसरांवर देवगणांची स्थापना करावी। ‘सुभद्राज’ नावाचा रवि बहुरूप असून, वहनीय बलि-आहुतीसह पूज्य आहे।

Verse 41

खं विश्वरूपा सिद्धिश् च ऋद्धिः शान्तिश् च रोहिणी दिग्धेनवो हि पूर्वाद्याः कृशरैश् चन्द्र ईश्वरः

‘खं’, विश्वरूपा, सिद्धि, ऋद्धि, शान्ति आणि रोहिणी—(ही नावे/शक्ती)। दिग्धेनू म्हणजे पूर्व इत्यादी दिशांची (गायी) होत; आणि ईश्वर चंद्र कृशर (खिचडी) नैवेद्याने पूज्य आहे।

Verse 42

दिक्पालाः पद्मपत्रेषु कुम्भेष्वग्नौ च होमयेत् क्षीरवृक्षस्य समिधः सर्षपाक्षततण्डुलान्

दिक्पालांच्या तृप्तीसाठी पद्मपत्रांनी, कुंभांत व अग्नीतही होम करावा। क्षीरवृक्षांची समिधा, मोहरी, अक्षत व तांदूळ अर्पण करावेत।

Verse 43

शतं शतं सुवर्णञ्च कांस्यादिकं द्विजे ददेत् गावः पूज्या विमोक्तव्याः शान्त्यै क्षीरादिसंयुताः

द्विजाला शेकडो सुवर्ण व कांस्यादी दान द्यावे. शांतीसाठी क्षीरादियुक्त गायींचे पूजन करून नंतर त्यांना मुक्त करावे.

Verse 44

अग्निर् उवाच शालिहोत्रः सुश्रुताय हयायुर्वेदमुक्तवान् पालकाप्यो ऽङ्गराजाय गजायुर्वेदमब्रवीत्

अग्नि म्हणाला—शालिहोत्राने सुश्रुताला अश्व-आयुर्वेद सांगितला; आणि पालकाप्याने अङ्गराजाला गज-आयुर्वेद उपदेशिला.