Adhyaya 279

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सिद्धौषधानि नामाष्ट्सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथैकोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सर्वरोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच शारीरमानमागन्तुसहजा व्याधयो मताः शारीरा ज्वरकुष्ठाद्या क्रोधाद्या मानसा मताः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘सिद्धौषधानि’ नावाचा दोनशे एकोणऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला। आता दोनशे ऐंशीवा अध्याय—‘सर्वरोगहर औषधे’—आरंभ होतो। धन्वंतरी म्हणाले: व्याधी शरीर-संबंधी मानल्या जातात आणि त्या दोन प्रकारच्या—आगंतुक (बाह्य कारणजन्य) व सहज (जन्मजात)। शारीरिक व्याधींमध्ये ज्वर, कुष्ठ इत्यादी; आणि मानसिक व्याधी क्रोधादि दोषांपासून उत्पन्न होतात असे मानले आहे।

Verse 2

आगन्तवो विघातोत्था सहजाः क्षुज्जरादयः शारीरागन्तुनाशाय सूर्यवारे घृतं गुडम्

रोग अनेक प्रकारचे—आगंतुक, आघातोत्पन्न आणि सहज; जसे भूक, ज्वर इत्यादी. शरीरातील आगंतुक विकार नष्ट करण्यासाठी रविवारी तूप व गूळ द्यावा.

Verse 3

लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत् चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते

मीठ व सुवर्णासहित अपूप ब्राह्मणास अर्पण करावा. तसेच चंद्राच्या योगी ब्राह्मणास अभ्यंग-दान (तेल/लेप) दिल्यास सर्व रोगांपासून मुक्ती मिळते.

Verse 4

तैलं शनैश् चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः

शनिवार (शनैश्चर) दिवशी तेलदान करावे; आणि आश्विन मासात गोरसादि पदार्थांनी सिद्ध अन्न अर्पण करावे. तूप व दूधाने शिवलिंग स्नान (अभिषेक) केल्यास रोगरहित होतो.

Verse 5

गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम् यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभे

गायत्रीचा जप करीत त्रिमधुराने ओलसर केलेली दूर्वा अग्नीत हवन करावी. ज्या नक्षत्रात रोग झाला, त्याच नक्षत्रकाळी स्नान व शुभ बलिदान करावे.

Verse 6

मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत् वातपित्तकफा दोषा धातवश् च तथा शृणु

मानसिक वेदना इत्यादींच्या निवारणासाठी विष्णुस्तोत्र हरक ठरते. आता वात, पित्त, कफ हे दोष आणि धातू यांविषयीही ऐक.

Verse 7

भुक्तं पक्वाशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत अंशेनैकेन किट्टद्वं रसताञ्चापरेण च

हे सुश्रुत! भुक्त अन्न पक्वाशयात पोहोचल्यावर दोन भागांत विभागले जाते—एक भाग किट्ट (अपशिष्ट) होतो आणि दुसरा भाग रस (पोषक सार) होतो।

Verse 8

किट्टभागो मलस्तत्र विन्मूत्रस्वेददूषिकाः नासामलङ्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत्

यांपैकी किट्टभागाला ‘मल’ म्हणतात—विष्ठा, मूत्र, स्वेद इत्यादी दूषक; तसेच नासामल, कर्णमल आणि देहातील अन्य मल।

Verse 9

रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत् मांसं रक्तत्तितो मेदो मेदसो ऽस्थ्नश् च सम्भवः

रसभागापासून तोच रस पुढे रक्त होतो; रक्तापासून मांस उत्पन्न होते; मांसापासून मेद (चरबी) होते; आणि मेदापासून अस्थी निर्माण होते।

Verse 10

अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुकाद्रागस्तथौजसः देशमार्तिं बलं शक्तिं कालं प्रकृतिमेव च

अस्थीपासून मज्जा, त्यापासून शुक्र; आणि शुक्रापासून राग (आसक्ति) तसेच ओज (जीवनतेज) उत्पन्न होते। तसेच देश, आर्ति/रोग, बल, शक्ति, काल आणि प्रकृती यांचेही परीक्षण करावे।

Verse 11

ज्ञात्वा चिकित्सतं कुर्याद्भेषजस्य तथा बलम् तिथिं रिक्तान्त्यजेद् भौमं मन्दभन्दारुणोग्रकम्

स्थिती जाणून वैद्याने उपचार करावा आणि औषधाचे बल (प्रभाव)ही ठरवावे। उपचारारंभी रिक्ता तिथी तसेच भौम (मंगळवार) टाळावा; तो मंद, बाधक, दारुण व उग्र मानला आहे।

Verse 12

हरिगोद्विजचन्द्रार्कसुरादीन् प्रतिपूज्य च शृणु मन्त्रमिमं विद्वन् भेषजारम्भमाचरेत्

हरि, गाय, द्विज (ब्राह्मण), चंद्र, सूर्य व देवगण इत्यादींची विधिपूर्वक पूजा करून, हे विद्वान, हा मंत्र ऐक; मग औषधोपचाराचा आरंभ करावा।

Verse 13

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः ऋषयश् चौषधिग्रामा भूतसङ्घाश् च पान्तु ते

ब्रह्मा, दक्ष, अश्विनीकुमार, रुद्र, इंद्र, पृथ्वी, चंद्र, सूर्य, वायु व अग्नी—तसेच ऋषिगण, औषधीसमूह आणि भूतसंग—हे सर्व तुझे रक्षण करो।

Verse 14

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते

ही औषधी तुझ्यासाठी ऋषींना जशी रसायन, देवांना जसे अमृत, आणि श्रेष्ठ नागांना जशी सुधा—तशीच खरी चिकित्सा ठरो।

Verse 15

वातश्लेष्मातको देशो बहुवृक्षो बहूदकः अनूपड्तिबिख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्जितः

वात व श्लेष्म (कफ) प्रधान प्रदेश तो जिथे पुष्कळ वृक्ष व पुष्कळ पाणी असते; तो ‘अनूप’ (ओलसर/दलदली) म्हणून प्रसिद्ध आहे. याच्या विरुद्ध ‘जाङ्गल’ (कोरडा) प्रदेश होय।

Verse 16

किञ्चिद्वृक्षोदको देशस् तथा साधारणः स्मृतः जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः

ज्या देशात थोडे वृक्ष व थोडे पाणी असते तोही ‘साधारण’ (मध्यम) मानला आहे. ‘जाङ्गल’ (कोरडा) देश पित्तबहुल असतो; आणि ‘मध्य’ देश साधारण (मध्यम) समजला जातो।

Verse 17

रूक्ष्मः शीतश् चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम् स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते

ते वायु (वात) रूक्ष, शीत व चल असे सांगतात; पित्त उष्ण व कटु-त्रयलक्षणयुक्त; आणि बल/श्लेष्मन् (कफ) स्थिर, आम्ल, स्निग्ध व मधुर गुणांचा आहे असे वर्णित करतात।

Verse 18

वृद्धिः समानैर् एतेषां विपरीतैर् विपर्ययः रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः

या दोषांची वाढ समान कारणांनी होते आणि विपरीत कारणांनी त्यांचा विपर्यय (शमन) होतो। मधुर, आम्ल व लवण रस कफवर्धक असून वातशामक आहेत।

Verse 19

कटुतिक्तकषायाश् च वातलाः श्लेष्मनाशनाः कट्वम्ललवणा ज्ञेयास् तथा पित्तविवर्धनाः

कटु, तिक्त व कषाय रस वातवर्धक आणि श्लेष्म (कफ)नाशक आहेत. तसेच कटु, आम्ल व लवण रस पित्तवर्धक म्हणून जाणावेत।

Verse 20

तिक्तस्वादुकषायाश् च तथा पित्तविनाशनाः रसस्यैतद्गुणं नास्ति विपाकस्यैतदिष्यते

तिक्त, मधुर व कषाय रसही पित्तनाशक आहेत. हा गुण रसाचा नाही; तो विपाकाचा (पचनानंतरच्या परिवर्तनाचा) गुण मानला आहे।

Verse 21

वीर्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः प्रभावतस् तथा कर्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत

उष्णवीर्य द्रव्ये कफ व वाताचा शमन करतात; शीतवीर्य द्रव्ये पित्ताचा विनाश करतात. तसेच प्रभावामुळे ती आपापली विशेष कर्मेही करतात, हे सुश्रुत।

Verse 22

शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्तिताः

शिशिर, वसंत आणि निदाघ (ग्रीष्म) ऋतूंमध्ये अनुक्रमे कफाचा चय, प्रकोप व प्रशमन हे अवस्थाभेद सांगितले आहेत।

Verse 23

निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्तिताः

निदाघ, वर्षा, रात्रि तसेच शरद ऋतूमध्ये—सुश्रुतांच्या मते—वात (पवन) याचे चय, प्रकोप व प्रशमन हे टप्पे वर्णिले आहेत।

Verse 24

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् चयप्रकोपप्रशमास् तथा पित्तस्य कीर्तिताः

पित्तासाठीही मेघकाल, शरद आणि हेमंत ऋतूंमध्ये अनुक्रमे चय, प्रकोप व प्रशमन अशी स्थिती सांगितली आहे।

Verse 25

वर्षाद्यो विसर्गस्तु हेमन्ताद्यास् तथा त्रयः शिशिराद्यास् तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः

वर्षा ऋतूपासून सुरू होणारे तीन ऋतू ‘विसर्ग’ म्हणतात; तसेच हेमंतापासून सुरू होणारे तीनही (तसेच गणले जातात); आणि शिशिरापासून सुरू होणारे तीन ‘आदान’ म्हणतात—अशा रीतीने ग्रीष्मापर्यंत ऋतूत्रय मोजले जातात।

Verse 26

सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्तितम् वर्षादींस्त्रीनृतून् सोमश् चरन् पर्यायशो रसान्

‘विसर्ग’ हा सौम्य (चंद्रस्वभाव) आणि ‘आदान’ हे आग्नेय (अग्निस्वभाव) असे परिकीर्तित आहे। सोम वर्षादि तीन ऋतूंमध्ये पर्यायाने संचार करून रसांचे यथाक्रम प्रवर्तन करतो।

Verse 27

जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन् यथाक्रमम् शिशिरादीनृतूनर्कश् चरन् पर्ययशो रसान्

शिशिरादी ऋतूंमध्ये क्रमाने संचार करणारा सूर्य यथाक्रम अम्ल, लवण व मधुर—हे तीन रस उत्पन्न करतो।

Verse 28

विवर्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान् क्रमात् यथा रजन्यो वर्धन्ते वलमेकं हि वर्धते

तसेच तिक्त, कषाय व कटु रस क्रमाने वाढवावेत, ज्यायोगे दोष नियंत्रित रीतीने वाढतील; कारण खरे तर केवळ बल (देहशक्ती)च वाढवावे।

Verse 29

क्रमशो ऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश् च तथैव च

मनुष्यांच्या बाबतीत जसे भोगलेले (गेलेले) रात्रि व दिवस क्रमाने कमी होत जातात, तसेच आयुष्यही तद्वत् कमी होते।

Verse 30

आदिमध्यावसानेषु कफपित्तसमीरणाः प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले तेषाञ्चयः स्मृतः

आदि, मध्य व अंतकाळी कफ, पित्त व समीरण (वात) प्रकोप पावतात; आणि त्या प्रकोपकाळाच्या आरंभी त्यांचा संचय होतो असे सांगितले आहे।

Verse 31

प्रकोपोत्तरके काले शमस्तेषां प्रकीर्तितः अदिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च

हे विप्र! त्यांच्या प्रकोपनंतरच्या काळात त्यांचा शम होतो असे सांगितले आहे—अतिभोजनानेही आणि तसेच अभोजन (उपवास) यांनीही।

Verse 32

रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत्

नैसर्गिक वेगांना जबरदस्तीने प्रवृत्त करणे किंवा रोखणे यामुळे सर्व रोग उत्पन्न होतात. पोट असे भरावे की दोन भाग अन्नाने व एक भाग पेयाने भरला जाईल.

Verse 33

आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत् व्याधेर् निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम्

वात इत्यादी दोषांचा आश्रय-स्थान निश्चित करून, विचारांती जे उरेल ते निर्णायक घटक मानावे. तसेच व्याधीचे निदान (कारण) ओळखून त्याच्या विपरीत औषधाचा प्रयोग करावा.

Verse 34

कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्तितम् नाभेरूर्ध्वमधश् चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च

येथे हेच करणे आवश्यक आहे; मी याचा सारांश सांगितला आहे. नाभीच्या वर व खाली, तसेच गुद व श्रोणी-प्रदेशातही तसेच लागू करावे.

Verse 35

बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितं तथापि सर्वगाश् चैते देहे वायुर्विशेषतः

देहात बलास (श्लेष्म/कफ), पित्त आणि वात यांची स्थाने सांगितली आहेत; तरीही हे सर्व देहभर व्यापलेले आहेत—विशेषतः वायु (वात).

Verse 36

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम् कृशो ऽल्पकेशश् चपलो बहुवाग्विषमानलः

देहाच्या मध्यभागी हृदय हे त्या मनाचे स्थान मानले जाते. (असा मनुष्य) कृश, अल्पकेशी, चंचल, फार बोलणारा आणि विषम जठराग्नी असलेला असतो.

Verse 37

व्योमगश् च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः

जो स्वप्नात आकाशात संचार करतो, तो वात-प्रकृतीचा म्हणतात; तो अकाली पांढरे केस येणारा, क्रोधी, अधिक घाम येणारा व गोड रसप्रिय असतो।

Verse 38

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते दृढाङ्गः स्थिरचित्तश् च सुप्रभः स्निग्धसूर्धजः

जो स्वप्नातही तेजस्वी (अग्निसदृश) दृश्य पाहतो, तो पित्त-प्रकृतीचा म्हणतात; त्याचे अवयव दृढ, चित्त स्थिर, वर्ण तेजस्वी आणि केस-दाढ़ी स्निग्ध असतात।

Verse 39

शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः तामसा राजसाश् चैव सात्विकाश् च तथा स्मृताः

जो पुरुष स्वप्नात शुद्ध पाणी पाहतो, तो कफ-प्रकृतीचा असतो; तसेच ही स्वप्नलक्षणे त्रिगुणांनुसार—तामस, राजस व सात्त्विक—समजली जातात।

Verse 40

मनुष्या मुनिर्शादूल वातपित्तकफात्मकाः रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्मप्रवर्तनैः

हे मुनिशार्दूल! मनुष्य वात, पित्त व कफ यांनी युक्त आहेत; आणि अतिव्यवाय तसेच गुरु/कठोर कर्मांची प्रवृत्ती यांमुळे रक्तपित्त हा विकार उत्पन्न होतो।

Verse 41

कदन्नभोजनाद्वायुर्देहे शोकाच्च कुप्यति विदाहिनां तथोल्कानामुष्णान्नाध्वनिसेविनां

कदन्न (निकृष्ट/अहितकर) भोजन व शोक यांमुळे देहातील वायू कुपित होतो; तसेच विदाहक पदार्थ सेवन करणारे, अग्नी/तापात राहणारे, उष्ण अन्न घेणारे आणि अतिप्रवास करणारे यांच्यातही।

Verse 42

पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा द्विज अत्यम्बुपानगुर्वन्नभोजिनां भुक्तशायिनाम्

हे द्विज! भयामुळे पित्ताचा प्रकोप होतो; तसेच जे अतिजलपान करतात, जड अन्न खातात आणि जेवणानंतर त्वरित झोपतात, त्यांच्यातही पित्त वाढते।

Verse 43

श्लेकेष्माप्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्षणैः

तसेच आळशी लोकांमध्ये श्लेष्म (कफ) प्रकोप पावतो; आणि वात इत्यादी दोषांपासून उत्पन्न रोग लक्षणांनी ओळखून, त्या-त्या लक्षणांनुसार त्यांचे शमन करावे।

Verse 44

अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा जृम्भणं लोमहर्षश् च वातिकव्याधिलक्षणम्

हाडे तुटल्यासारखी वेदना, तोंडात कषाय चव, मुखशुष्कता, वारंवार जांभई येणे आणि अंगावर काटा येणे—ही वातजन्य व्याधींची लक्षणे आहेत।

Verse 45

नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम्

नखे, डोळे व शिरा यांचा पिवळेपणा, तोंडात कटु चव, तहान, दाह आणि अतिउष्णता—ही पित्तजन्य व्याधींची निदर्शने आहेत।

Verse 46

आलस्यञ्च प्रसेकश् च गुरुता मधुरास्यता उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिकव्याधिलक्षणम्

आळस, अधिक लाळ सुटणे, जडपणा, तोंडात गोडवा आणि उष्णतेची इच्छा—ही श्लेष्म (कफ) जन्य व्याधींची लक्षणे आहेत।

Verse 47

स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत् आज्यं क्षीरं सिताद्यञ्च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत्

स्निग्ध व उष्ण अन्न, अभ्यंग (तेलमर्दन) व तैलपान इत्यादी उपाय वात शमवितात. तूप, दूध, साखर इत्यादी तसेच चंद्रकिरणांसारखे शीतल उपचार पित्त शमवितात.

Verse 48

सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम् सर्वरोगप्रशान्त्यै स्यद्विष्णोर्ध्यानञ्च पूजनम्

मधुसहित त्रिफला-तैल व व्यायाम इत्यादी उपाय कफ नाश करतात. सर्व रोगांच्या शांतीसाठी विष्णूचे ध्यान व पूजनही विधेय आहे.