Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
या अध्यायात मंत्रनिर्मित औषधांच्या विषयानंतर आयुर्वेदातील नवे प्रकरण मांडले आहे—आत्रेयप्रणीत व धन्वंतरींनी पुनः उपदेशिलेले ‘सिद्धयोग’. ज्वर, कास-श्वास-हिक्का, अरुचि, छर्दि-तृष्णा, कुष्ठ-विस्फोट, व्रण तसेच नाडी/भगंदर, आमवात व वात-शोणित, शोथ, अर्श, अतिसार, क्षय, स्त्रीरोग आणि नेत्ररोग इत्यादी प्रमुख रोगसमूहांवरील उपचारक्रम येथे संकलित आहेत. काढा (क्वाथ), चूर्ण, घृत, तैल, लेप, गुटिका, अंजन, नस्य, सेक, वमन व विरेचन अशा औषधरूपांनुसार योगांची मांडणी केली आहे. शेवटी विशेषतः विरेचन—विशेष करून ‘नाराच’ योग—सर्वोत्तम ठरवून, सुश्रुतप्रमाणे हे सिद्धयोग सर्वरोगनाशक असून धर्मरक्षणार्थ आयुष्य टिकवून साधनेस सामर्थ्य देतात, असा निष्कर्ष दिला आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्त्ररूपौषधकथनं नाम त्र्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुरशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः धन्वन्तरिर् उवाच सिद्धयोगान् पुनर्वक्षे मृतसञ्जीवनीकरान् आत्रेयभाषितान् दिव्यान् सर्वव्याधिविमर्दनान्
अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘मंत्ररूप औषधकथन’ नावाचा २८३वा अध्याय समाप्त झाला. आता २८४वा अध्याय आरंभ होतो—‘मृतसञ्जीवनीकर सिद्धयोग’. धन्वंतरी म्हणाले—आत्रेयांनी सांगितलेले, दिव्य, सर्व व्याधींचे मर्दन करणारे, मृतास संजीवित करणारे सिद्धयोग मी पुन्हा सांगतो.
Verse 2
आत्रेय उवाच विल्वादिपञ्चमूलस्य क्वाथः स्याद्वातिके ज्वरे पावनं पिप्पलीमूलं गुडूची विष्वजो ऽथ वा
आत्रेय म्हणाले—वातजन्य ज्वरात ‘विल्वादि पंचमूल’चा काढा द्यावा. शुद्धीकर उपाय म्हणून पिप्पलीमूळ किंवा गुडूची किंवा ‘विष्वज’ ही औषधीही द्यावी.
Verse 3
वीरकार्ये इति ख एकनामाथ सर्थकमिति ख , ञ च सर्वव्याधिविनाशकानिति ख आमलक्यभया कृष्ण वह्निः सर्वज्वरान्तकः विल्वाग्निमन्थश्योनाककाश्मर्यः पार्ला स्थिरा
‘वीरकार्ये’—असा ख-प्रतित पाठ आहे; ‘एकनाम’ व ‘सार्थकम्’—असाही ख-प्रतित आहे; तसेच ‘सर्वव्याधिविनाशकान्’—हेही ख-प्रतित वाचन आहे. (औषधी) म्हणजे—आमलकी, अभया, कृष्णा, वह्नि, सर्वज्वरान्तक, विल्व, अग्निमंथ, श्योनाक, काश्मर्य, पार्ला आणि स्थिरा।
Verse 4
त्रिकण्टकं पृश्नपर्णी वृहती कण्टकारिकाः ज्वराविपाकपार्श्वार्तिकाशनुत् कुशमूलकम्
त्रिकण्टक, पृष्णिपर्णी, वृहती व कण्टकारिका—कुशमूळासह—ज्वर, अपचन/विपाकदोष आणि पार्श्वशूल शमविणारा औषधयोग आहे।
Verse 5
गुडूची पर्पटी मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं स्मृतम्
गुडूची, पर्पटी, मुस्ता, किरात व विश्वभेषज—हे पाच द्रव्य वात-पित्तजन्य ज्वरात देण्यास योग्य; यास ‘पञ्चभद्र’ असे स्मरणात आहे।
Verse 6
त्रिवृद्विशालकटुकात्रिफलारग्बधैः कृतः स्ंस्कारो भेदनक्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः
त्रिवृत्, विशाला, कटुका, त्रिफला व आरग्वध यांनी संस्कारित केलेला भेदन-क्वाथ (पेय) सर्व प्रकारचा ज्वर नाश करतो।
Verse 7
देवदारुबलावासात्रिफलाव्योपपद्मकैः सविडङ्गैः सितातुल्यं तच्चुर्णं पञ्चकाशजित्
देवदारु, बला, वासा, त्रिफला, व्योपपद्मक व विडंग—यांचे चूर्ण समप्रमाण साखरेसह मिसळल्यास—पाच प्रकारच्या कासावर विजय मिळवते।
Verse 8
दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीबिल्वपौष्करैः शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागवल्लिभिः
दशमूळ, शठी, रास्ना, पिप्पली, बिल्व व पौष्कर; तसेच शृंगी, तामलकी, भार्गी, गुडूची व नागवल्ली—या द्रव्यांसह (योग)।
Verse 9
यवाग्रं विधिना सिद्धं कशायं वा पिवेन्नरः काशहृद्ग्रहणीपार्श्वहिक्वाश्वासप्रशान्तये
विधीनुसार सिद्ध केलेला यव (जव) याचा कषाय मनुष्याने प्यावा; त्यामुळे खोकला, हृदयक्लेश, ग्रहणीविकार, पार्श्वशूल, उचकी व श्वासकष्ट शांत होतात.
Verse 10
मधुकं मधुना युक्तं विप्पलीं शर्करान्वितां नागरं गुडसंयुक्तं हिक्वाघ्नं लावणत्रयम्
मधासह मधुक (यष्टिमधु), साखरेसह पिप्पली, गुळासह नागर (सुंठ), आणि त्रिलवण—हा योग उचकीचा नाश करतो.
Verse 11
कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षा वृक्षाम्लदाडिमम् सौवर्चलं गुडं क्षौद्रं सर्वारोचननाशनम्
कारवी, जिरे व मिरी; द्राक्षा; वृक्षाम्ल व डाळिंब—यांसह सौवर्चल लवण, गूळ व मध—हे सर्व प्रकारची अरुची (भूक न लागणे) नष्ट करतात.
Verse 12
शृङ्गवेररसञ्चैव मधुना सह पाययेत् अरुचिश्वासकाशघ्नं प्रतिश्यायकफान्तकम्
शृंगवेर (आले) याचा रस मधासह पाजावा; तो अरुची, श्वासकष्ट व खोकला नष्ट करतो आणि प्रतिश्याय (सर्दी) व कफाचा अंत करतो.
Verse 13
वटं शृङ्गी शिलालोध्रदाडिमं मधुकं मधु पिवेत् तण्डुलतोयेन च्छर्दितृष्णानिवारणम्
वट, शृंगी, शिला-लोध्र, डाळिंब व मधुक—हे मधासह तंडुलतोय (तांदळाचा मांड) यात मिसळून प्यावे; याने उलटी व अतितृष्णा निवते.
Verse 14
देवदारुबलारास्नात्रिफलाव्योषपद्मकैर् इति ख गुडुची वासकं लोध्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् कफान्वितञ्जयेद्रक्तं तृष्णाकासज्वरापहम्
(अन्य प्रयोग:) देवदारू, बला, रास्ना, त्रिफळा, त्रिकटू (व्योष) व पद्मक; तसेच गुडूची, वासक व लोध्र हे पिप्पली व मधासह—कफयुक्त रक्तदोष जिंकते आणि तहान, खोकला व ज्वर शमवते।
Verse 15
वासकस्य रसस्तद्वत् समधुस्ताम्रजो रसः शिरीषपुष्पसुरसभावितं मरिचं हितं
वासकाचा रस मधासह हितकर; तसेच ताम्रजन्य रसही मधासह लाभदायक. शिरीषपुष्प व सुरसा (तुळस) यांच्या भावनेने संस्कारित मरीच (काळी मिरी) पथ्य आहे।
Verse 16
सर्वार्तिनुन्मसूरो ऽथ पित्तमुक् तण्ड्लीयकं निर्गुण्डी शारिवा शेलु रङ्गोलश् च विषापहः
नंतर—मसूर सर्व वेदना निवारण करणारा; तंडुलीयक पित्तहर; तसेच निर्गुंडी, शारिवा, शेलु व रंगोल—ही विषनाशक द्रव्ये आहेत।
Verse 17
महौषधं मृतां क्षुद्रां पुष्करंग्रन्थिकोद्भवं पिवेत् कणायुतं क्वाथं मूर्छायाञ्च मदेषु च
मूर्छा व मदाच्या अवस्थेत—महौषध, मृता, क्षुद्रा, पुष्कर व ग्रंथिकोद्भव यांसह कणा (पिप्पली) घालून तयार केलेला काढा प्यावा।
Verse 18
हिङ्गुसौर्चलव्योषैर्द्विप्लांशैर्घृताढकं चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनं
हिंगू, सौर्चल व व्योष—यांचे द्वि-प्लांश प्रमाण घेऊन—गवांच्या मूत्राच्या चौपट द्रवात एक आढक तूप सिद्ध (शिजवून) करावे; हा योग उन्माद (मानसिक विक्षेप) नष्ट करतो।
Verse 19
शङ्खपुष्पीवत्ताकुष्ठैः सिद्धं ब्राह्मीरसैर् युतं पुराणं हन्त्यपस्मारं सोन्मादं मेध्यमुत्तमं
शंखपुष्पी, वत्ता व कुष्ठ यांनी सिद्ध करून ब्राह्मी-रसयुक्त केलेले पुराण अपस्मार (मिरगी) व उन्माद नष्ट करते; हे उत्तम मेध्य आहे।
Verse 20
पञ्चगव्यं घृतं तद्वत् कुष्ठनुच्चाभयायुतं पटोलत्रिफलानिम्बगुडुचीधावणीवृषैः
तसेच पंचगव्याने सिद्ध केलेले घृत वापरावे; त्यात कुष्ठ (कुष्ठनाशक) व अभया (हरीतकी) युक्त करून, पटोल, त्रिफळा, निम्ब, गुडूची, धावणी व वृष यांचाही समावेश करावा।
Verse 21
सकरञ्जैर् घृतं सिद्धं कुष्ठनुद्वज्रकं स्मृतं निम्बं पटोलं व्याघ्री च गुडूची वासकं तथा
करंज इत्यादींनी सिद्ध केलेले घृत ‘कुष्ठनुद् वज्रक’ म्हणून स्मृत आहे; त्यात निम्ब, पटोल, व्याघ्री, गुडूची व वासक हेदेखील घालावेत।
Verse 22
कुर्याद्दशपलान् भागान् एकैकस्य सकुट्टितान् जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितं
प्रत्येक द्रव्याचे दहा-दहा पल भाग घेऊन जाडसर कुटावेत; नंतर एक द्रोण पाण्यात उकळावे, जोपर्यंत चौथाई शिल्लक राहील।
Verse 23
घृतप्रस्थम्पचेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतं पञ्चतिक्तमिति ख्यातं सर्पिः कुष्ठविनाशनं
त्या काढ्यासह त्रिफळागर्भ (त्रिफळायुक्त) करून एक प्रस्थ घृत शिजवावे; ते सर्पी ‘पंचतिक्त’ म्हणून प्रसिद्ध असून कुष्ठाचा नाश करते।
Verse 24
अशीतिं वातजान्रोगान् चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् वङ्कोलश्चेति ख , ञ , च पुष्पकमिति ज ग्रन्थिलोद्भवमिति ख त्रिफलाशर्करायुतमिति ख , ञ च विंशतिं श्लैष्मिकान् कासपीनसार्शोव्रणादिकान्
हा योग वातजन्य ऐंशी रोग, पित्तजन्य चाळीस रोग आणि कफजन्य वीस रोग नष्ट करतो; तसेच खोकला, पीनस (नाकाचा सर्दी-रोग), अर्श (मूळव्याध), व्रण इत्यादींमध्येही हितकर आहे. काही पाठांत ‘वङ्कोल’ किंवा ‘पुष्पक’ असा शब्द येतो, काहींमध्ये ‘ग्रन्थिलोद्भव’संबंधी वाचन; अन्यत्र ‘त्रिफळा व साखरयुक्त’ असे वाचन आहे.
Verse 25
हन्त्यन्यान् योगरजो ऽयं यथार्कस्तिमिरं खलु त्रिफलायाः कषायेन भृङ्नराजरसेन च
हे औषध-चूर्ण इतर रोगही नष्ट करते, जसे सूर्य निश्चयच अंधार दूर करतो; याचा प्रयोग त्रिफळेच्या कषायासह आणि भृंगराजाच्या रसासह करावा.
Verse 26
व्रणप्रक्षालनङ्कुर्यादुपदंशप्रशान्तये पटीलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजो ऽथ वा
उपदंश (व्रणयुक्त संसर्गजन्य विकार) शांत करण्यासाठी व्रण धुवावा—पटीळ पानांच्या चूर्णाने, किंवा डाळिंबाच्या सालीच्या रज/चूर्णाने.
Verse 27
गुण्डयेच्च गजेनापि त्रिफलाचूर्णकेन च त्रिफलायोरजोयष्ठिमार्कवोत्पलमारिचैः
हे द्रव्य गज (दगडी जात्यावर/सिल-बट्ट्यावर) देखील कुटून घ्यावे आणि त्रिफळा-चूर्ण वापरावे; तसेच त्रिफळा, रज (पराग/धूळ), यव, यष्टीमधु, मार्कव, उत्पल व मरीच यांसह संयोजावे.
Verse 28
समैन्धवैः पचेत्तैलमभ्यङ्गाच्छर्दिकापहं सक्षीरान् मार्कवरसान् द्विप्रस्थमधुकोत्पलैः
सैन्धव (सेंधा मीठ) समभाग घेऊन तेल पचवावे; अभ्यंग (तेलमर्दन) केल्यास ते छर्दी/उलटी दूर करते. दूधासह मार्कव-रस घेऊन, मधुक (यष्टीमधु) व उत्पल प्रत्येकी दोन प्रस्थ प्रमाणात घालून पाक करावा.
Verse 29
पचेत्तु तैलकुडवं तन्नस्यं पलितापहं निम्बम्पटोलं त्रिफला गुडूची स्वदिरं वृषं
तेलाचा एक कुडव शिजवावा; ते सिद्ध तेल नस्यरूपाने दिल्यास केस पांढरे होणे नष्ट होते. हे निम्ब, पटोल, त्रिफळा, गुडूची, स्वदिर व वृष यांसह सिद्ध करावे.
Verse 30
भूनिम्बपाठात्रिफलागुडूचीरक्तचन्दनं योगद्वयं ज्वरं हन्ति कुष्ठविस्फोटकादिकं
भूनिंब, पाठा, त्रिफळा, गुडूची व रक्तचंदनयुक्त द्विविध योग ज्वर नष्ट करतो आणि कुष्ठ, विस्फोटक इत्यादी त्वचारोगही शमवितो.
Verse 31
पटोलामृतभूनिम्बवासारिष्टकपर्पटैः खदिरान्तयुतैः क्वाथो विस्फोटज्वरशान्तिकृत्
पटोल, अमृता (गुडूची), भूनिंब, वासा, अरिष्टक व पर्पट यांस खदिर इत्यादी कषायान्त द्रव्यांसह केलेला क्वाथ विस्फोट व ज्वर शमवितो.
Verse 32
दशमूली च्छिन्नरुहा पथ्या दारु पुनर्नवा ज्वरविद्रधिशोथेषु शिग्रुविश्वजिता हिताः
दशमूली, छिन्नरुहा (गुडूची), पथ्या (हरीतकी), दारु (देवदारु) व पुनर्नवा—शिग्रु व विश्वजिता यांसह—ज्वर, विद्रधी व शोथ यांत हितकर आहेत.
Verse 33
मधूकं निम्बपत्राणि लेपः स्यद्व्रणशोधनः त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधातिबलाकुशाः
मधूक व निम्बपानांचा लेप व्रणशोधन करणारा आहे. तसेच त्रिफळा, खदिर, दार्वी, न्यग्रोध, अतिबला व कुश हेही जखमेच्या शुद्धीसाठी उपयुक्त आहेत.
Verse 34
निम्बमूलकपत्राणां कषायाः शोधने हिताः करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रमीन्
व्रण शुद्ध करण्यासाठी कडुनिंबाच्या मुळ व पानांचा काढा हितकर आहे. करंज, अरिष्ट व निर्गुंडी यांचा रस व्रणातील कृमी/उपद्रव नष्ट करतो.
Verse 35
गुण्डयेन्नगजेनापीति ख , ञ च धातकिचन्दनबलासमङ्गामधुकोत्पलैः दार्वीमेदोन्वितैर् लेपः समर्पिर्व्रणरोपणः
धातकी, चंदन, बला, समंगा, मधुक व उत्पल यांत दार्वी व मेदा मिसळून तुपासह लेप करावा; तो व्रण भरून आणतो.
Verse 36
गुग्गुलुत्रिफलाव्योषसमांर्शैर् घृतयोगतः नाडी दुष्टव्रणं शूलम्भगन्दरमुखं हरेत्
गुग्गुळ, त्रिफळा व व्योष समान भाग घेऊन तुपात मिसळून दिल्यास नाडीव्रण, दुष्ट व्रण, शूल व भगंदराचे मुख दूर होते.
Verse 37
हरितकीं मूत्रसिद्धां सतैललवणान्वितां प्रातः प्रातश् च सेवेत कफवातामयापहां
मूत्रात सिद्ध केलेली हरितकी तेल व मीठासह रोज सकाळी सेवन करावी; ती कफ-वातजन्य व्याधी दूर करते.
Verse 38
त्रिकटुत्रिफलाक्वाथं सक्षारलवणं पिवेत् कफवातात्मकेष्वेव विरेकः कफवृद्धिनुत्
त्रिकटु व त्रिफळ्याचा काढा क्षार व मीठासह प्यावा. कफ-वात प्रकृतीच्या विकारांत हे विरेचन कफवृद्धी कमी करते.
Verse 39
पप्पलीपिप्पलीमूलवचाचित्रकनागरैः क्वाथितं वा पिवेत्पेयमामवातविनाशनं
पप्पली, पिप्पलीमूळ, वचा, चित्रक व सुंठ उकळून केलेली पातळ पेया प्यावी; ती आमवाताचा नाश करते।
Verse 40
रास्नां गुडुचीमेरण्डदेवदारुमहौषधं पिवेत् सर्वाङ्गिके वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे
रास्ना, गुडुची, एरंड, देवदारू व महौषध यांचे सेवन करावे; आमयुक्त सर्वांगवात संधी-अस्थि-मज्जेत असता हितकर आहे।
Verse 41
दशमूलकशायं वा पिवेद्धा नागराम्भसा शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः प्रातः प्रातिर् निषेवितः
किंवा दशमुळाचा कषाय सुंठमिश्रित पाण्यासह प्यावा; तसेच सुंठ व गोक्षुर यांचा क्वाथ दररोज सकाळी सकाळी नियमित घ्यावा।
Verse 42
सामवातकटीशूलपाचनो रुक्प्रणाशनः समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याश् च तैलकं
प्रसारणीच्या मुळ-पाने-फांद्या यांपासून सिद्ध केलेले तेल सामवात पचवते व कटीशूल तसेच अंगदुखी नष्ट करते।
Verse 43
गुडुच्याः सुरसः कल्कः चूर्णं वा क्वाथमेव च प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात्
गुडुची व सुरसा यांचा कल्क, चूर्ण किंवा क्वाथ यांपैकी कोणतेही दीर्घकाळ सेवन केल्यास वातशोणितापासून मुक्ती मिळते।
Verse 44
पिप्पली वर्धमानं वा सेव्यं पथ्या गुडेन वा पटोलत्रिफलातीव्रकटुकासृतसाधितं
पिप्पलीचे ‘वर्धमान’ (हळूहळू मात्रा वाढवून) सेवन करावे; किंवा हरितकी (पथ्या) गुळासह घ्यावी; अथवा पटोल, त्रिफळा व तीव्रकटुका यांनी सिद्ध केलेले तूप पावे।
Verse 45
पक्वं पीत्वा जयत्याशु सदाहं वातशोणितं कफवातविनाशिनीमिति ज त्रिकटुत्रिफलाकुष्ठमिति ञ पटोलत्रिफलाभिरुकटुकामृतसाधितमिति ख , छ , ञ च गुग्गुलं कोष्णशीते तु गुडुची त्रिफलाम्भसा
हा योग नीट शिजून (परिपक्व होऊन) घेतल्यास सततचा दाह व वात-शोणित (रक्ताचा वातज विकार) लवकर जिंकतो आणि कफ-वात विकारांचा नाश करतो—यास ‘ज’ म्हणतात. ‘त्रिकटु–त्रिफळा–कुष्ठ’ हा योग ‘ञ’ आहे. पटोल, त्रिफळा, अभिरु, कटुका व अमृता (गुडूची) यांनी सिद्ध केलेला योग ‘ख/छ/ञ’ म्हणून सांगितला आहे. गुग्गुळू कोमट किंवा थंड, गुडूची-त्रिफळा-संस्कृत पाण्यासह द्यावा।
Verse 46
बलापुनर् नवैर् अण्डवृहतीद्वयगोक्षुरैः सहिङ्गु लवनैः पीतं सद्यो वातरुजापहं
बला व पुनर्नवा ताज्या अण्डासह, दोन्ही बृहती व गोक्षुर यांसह, तसेच हिंग व लवणांसह पिल्यास हा पेय तत्काळ वातजन्य वेदना दूर करतो।
Verse 47
कार्षिकं पिप्पलीमूलं पञ्चैव लवणानि च पिप्पली चित्रकं शुण्ठी त्रिफला त्रिवृता वचा
पिप्पलीमुळ एक कार्ष प्रमाण, तसेच पाचही लवणे; आणि पिप्पली, चित्रक, शुण्ठी, त्रिफळा, त्रिवृत व वचा—हे या औषधयोगाचे द्रव्य आहे।
Verse 48
द्वौ क्षारौ शाद्वला दन्ती स्वर्णक्षीरी विषाणिका कोलप्रमाणां गुटिकां पिवेत् सौवीरकायुतां
दोन क्षार, शाद्वला, दंती, स्वर्णक्षीरी व विषाणिका—यांनी कोल (बोर) एवढी गुटिका करून, ती सौवीरक (आंबट किण्वित पेय) यासह पावी।
Verse 49
शोथावपाके त्रिवृता प्रवृद्धे चोदरादिके क्षीरं शोथहरं दारु वर्षाभूर्नागरैः शुभम्
सूज पिकल्यावर आणि उदररोगात त्रिवृत वापरावे. देवदार, पुनर्नवा आणि सुंठ यांनी सिद्ध केलेले दूध सूज कमी करते आणि शुभ असते.
Verse 50
सेकस् तथार्कवर्षाभूनिम्बक्वाथेन शोथजित् व्योषगर्भं पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि
रुई, पुनर्नवा आणि कडुनिंब यांच्या काढ्याने शेकल्यास सूज जाते. पळसाच्या क्षारपाण्यात त्रिकटू मिसळून औषध तयार करावे.
Verse 51
साधितं पिवतः सर्पिः पतत्यर्शो न संशयः विश्वक्सेनावनिर्गुण्डीसाधितं चापि लावणं
हे सिद्ध तूप प्यायल्याने मूळव्याध नक्कीच बरा होतो. विश्वक्सेना आणि वन-निर्गुंडी यांनी सिद्ध केलेले मीठ सुद्धा गुणकारी आहे.
Verse 52
विडङ्गानलसिन्धूत्थरास्नाग्रक्षारदारुभिः तैलञ्चतुर्गुणं सिद्धं कटुद्रव्यं जलेन वा
वावडिंग, चित्रक, सैंधव, रास्ना, जवखार आणि देवदार यांच्यासह चौपट पाण्यात तेल सिद्ध करावे. किंवा कडू द्रव्ये पाण्यात शिजवावीत.
Verse 53
गण्डमालापहं तैलमभ्यङ्गात् गलगण्डनुत् शटीकुनागबलयक्वाथः क्षीररसे युतम्
या तेलाच्या मालिशने गंडमाळा आणि गलगंड (गळवा) बरा होतो. शटी, कुनाग आणि बला यांचा काढा दुधात मिसळून घ्यावा.
Verse 54
पयस्यापिप्पलीवासाकल्कं सिद्धं क्षये हितम् वचाविडभयाशुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकान्
क्षयात पयस्या, पिप्पली व वासा यांचा कल्क सिद्ध करून सेवन हितकर आहे. तसेच वचा, विडभया, शुण्ठी, हिंग, कुष्ठ व अग्निदीपक ही औषधेही उपयोगी आहेत.
Verse 55
द्वित्रिषट्चतुरेकांशसप्तपञ्चाशिकाः क्रमात् चूर्णं पीतं हन्ति गुल्मं उदरं शूलकासनुत्
दोन, तीन, सहा, चार, एक, सात व पन्नास भाग—या क्रमाने मात्रा घेऊन—हे चूर्ण पिल्यास गुल्म, उदररोग, शूल व कास यांचा नाश होतो.
Verse 56
पाठानिकुम्भत्रिकटुत्रिफलाग्निषु साधितम् क्तोष्टुशीते ऽथेति ख मूत्रेण चूर्णगुटिका गुल्मप्लीहादिमर्दनी
पाठा, निकुंभ, त्रिकटु, त्रिफला व अग्नि (चित्रक) यांत संस्कारित द्रव्ये सिद्ध करून थंड करून, त्या चूर्णाच्या गुटिका करून मूत्र अनुपानाने दिल्यास ती गुल्म व प्लीहा इत्यादी विकारांचा नाश करते.
Verse 57
वासानिम्बपटीलानि त्रिफला वातपित्तनुत् लिह्यात् क्षौद्रेण विडङ्गं चूर्णं कृमिविनाशनम्
वासा, निम्ब व पटीला त्रिफलेसह घेतल्यास वात-पित्त शमते. तसेच विडंगाचे चूर्ण मधासह चाटल्यास कृमी (आंत्रकृमी) नष्ट होतात.
Verse 58
विडङ्गसैन्धवक्षारमूत्रेनापि हरीतकी शल्लकीवदरीजम्बुपियालाम्रार्जुनत्वचः
विडंग, सैंधव, क्षार व मूत्र यांसह हरितकीही देऊ शकतात. तसेच शल्लकी, बदरी, जांबू, पियाल, आम्र व अर्जुन यांच्या त्वचा (साल) यांचाही औषधप्रयोग सांगितला आहे.
Verse 59
पीताः क्षीरेण मध्वक्ताः पृथक्शीणितवारणाः विल्वाम्रघातकीपाठाशुण्ठीमोचरसाः समाः
दुधाबरोबर मधु मिसळून, स्वतंत्रपणे शिजवून आटवलेल्या बिल्व, आम्र, घातकी, पाठा, सुंठ व मोचरस यांच्या स्वरसांचे समभाग घेऊन पान करावे, असे विधान आहे।
Verse 60
पीता रुन्धन्त्यतीसारं गुडतक्रेण दुर्जयम् चाङ्गेरीकोलदध्यम्बुनागरक्षारसंयुतम्
गूळ घातलेल्या ताकाबरोबर, चांगेरी, कोल, दहीमिश्रित पाणी, सुंठ आणि क्षाररस यांनी युक्त हा योग आतून घेतल्यास दुर्जय अतिसारही थांबवितो।
Verse 61
घृतयुक्क्वाथितं पेयं गुदंभ्रसे रुजापहम् विडङ्गातिविषामुस्तं दारुपाथाकलिङ्गकम्
तुपासह उकळून केलेले पेय गुदभ्रंशात वेदनाशामक आहे। हे विडंग, अतिविषा, मुस्ता, दारु, पाठा व कलिंगक यांपासून सिद्ध करावे।
Verse 62
मरीचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् शर्करासिन्धुशुण्ठीभिः कृष्णामधुगुडेन वा
मिरीसोबत मिसळल्यास हे शोथ व अतिसार नष्ट करते। हे साखर, सैंधव व सुंठ यांसह, किंवा पिप्पली, मधु व गूळ यांसहही द्यावे।
Verse 63
द्वे द्वे खादेद्धरीतक्यौ जीवेद्वर्षशतं सुखी त्रिफला पिप्पलीयुक्ता सम्ध्वाज्या तथैव सा
हिरडा दोन-दोन करून खाल्ल्यास मनुष्य सुखी होऊन शंभर वर्षे जगतो। तसेच पिप्पलीयुक्त त्रिफळा तुपात मिसळून घेतल्यासही तोच परिणाम होतो।
Verse 64
चूर्नमामलकं तेन सुरसेन तु भवितम् मध्वाज्यशर्करायुक्तं लिढ्वा स्त्रीशः पयः पिवेत्
आवळ्याचे चूर्ण करून ते सुरसा (तुळस) रसाने भावित करावे. नंतर मध, तूप व साखर मिसळून चाटावे; त्यानंतर स्त्रीने दूध प्यावे.
Verse 65
मासपिप्पलिशालीनां यवगोधूमयोस् तथा चूर्णभागैः समांशैश् च पचेत् पिप्पलीकां शुभां
माष (उडीद), पिप्पली, शाली तांदूळ तसेच जव व गहू—यांची चूर्णे समभाग घेऊन शुभ पिप्पलीयोग शिजवून तयार करावा.
Verse 66
तां भक्षयित्वा च पिवेत् शर्करामधुरं पयः नवश् चटकवज्जम्भेद् दशवारान् स्त्रियं ध्रुवम्
तो योग खाऊन साखरेने गोड केलेले दूध प्यावे. नंतर चिमणीसारखे वारंवार, निश्चयाने, स्त्रीशी नऊ किंवा दहा वेळा संग करावा.
Verse 67
समङ्गाधातकीपुष्पलोध्रनीलोत्पलानि च त्रिपला चाम्लपित्तनुदिति ख , ञ च एतत् क्षीरेन दातव्यं स्त्रीणां प्रदरनशनं
समंगा, धातकीची फुले, लोध्र व नीलकमळ—यांचे त्रिपला (तीन पल) मिश्रण आम्लपित्तनाशक म्हटले आहे. हे दूधाबरोबर द्यावे; स्त्रियांचा प्रदर नष्ट करते.
Verse 68
वीजङ्कौरण्टकञ्चापि मधुकं श्वेतचन्दनं पद्मोत्पलस्य मूलानि मधुकं शर्करातिलान्
तसेच बीजङ्कौरण्टक, मधुक (यष्टिमधु) व श्वेतचंदन; तसेच पद्म व नीलकमळ यांच्या मुळे, आणि मधुक, साखर व तीळ घ्यावेत.
Verse 69
द्रवमाणेषु गर्भेषु गर्भस्यापनमुत्तमं देवदारु नभः कुष्ठं नलदं विश्वभेषजं
गर्भ द्रवित होऊन स्रवण्याची भीती असल्यास, गर्भधारण टिकविण्यास देवदारु, नभः, कुष्ठ, नलद व विश्वभेषज यांचा योग सर्वोत्तम आहे।
Verse 70
लेपः काञ्चिकमम्पष्टस्तैलयुक्तः शिरोर्तिनुत् वस्त्रपूतं क्षिपेत् कोष्णं मिन्धूत्यं कर्णशूलनुत्
काञ्चिक चांगले कुटून त्यात तेल मिसळून लेप केल्यास शिरोदुखी कमी होते. मिन्धूत्य कोमट करून वस्त्रातून गाळून कानात टाकावे; त्यामुळे कर्णशूल नष्ट होते.
Verse 71
लशुनार्द्रकशिग्रूणां कदल्या वा रसःपृथक् बलाशतावरीरास्नामृताः मैरीयकेः पिवेत्
लसूण, ओला आले व शिग्रू (शेवगा) यांचे रस वेगवेगळे घेऊन, किंवा केळीचा रस घेऊन, बला, शतावरी, रास्ना व अमृता (गुडूची) यांसह सिद्ध केलेले मैरीयक पिणे योग्य आहे।
Verse 72
त्रिफलासहितं सर्पिस्तिमिरघ्नमनुत्तमं त्रिफलाव्योषसिन्धूप्त्यैर् घृतं सिद्धं पिवेन्नरः
त्रिफळ्यासह सिद्ध केलेले तूप तिमिरनाशक व अनुपम औषध आहे. त्रिफळा, व्योष व सैन्धव यांसह योग्य रीतीने सिद्ध केलेले घृत पुरुषाने पावे.
Verse 73
चाक्षुष्यम्भेदनं हृद्यं दीपनं क्रफरोगनुत् नीलोत्पलस्य किञ्जल्कं गोशकृद्रससंयुतं
नीलोत्पलाचा किञ्जल्क गोशकृत्-रसासह घेतल्यास तो नेत्रांस हितकर, भेदन (अवरोधभेदक), हृद्य, दीपन व कफरोगनाशक ठरतो।
Verse 74
गुटिकाञ्जनमेतत् स्यात् दिनरात्र्यन्धयोर्हितं यष्टीमधुवचाकृष्णावीजानां कुटजस्य च
हे गुटिकाञ्जन (गोळी-रूप अंजन) करावे; दिवस व रात्रि होणाऱ्या अंधत्वात ते हितकर आहे. यष्टिमधु, वचा, कृष्णा-बी व कुटज यांपासून ते सिद्ध होते.
Verse 75
कल्केनालोड्य निम्बस्य कषायो वमनाय सः स्निग्धस्विन्नयवन्तोयं प्रदातव्यं विरेचनम्
निंबाचा कषाय त्याच्याच कल्काने ढवळून वमनासाठी द्यावा. स्नेहन व स्वेदनानंतर यवयुक्त ही औषधी विरेचन म्हणून द्यावी.
Verse 76
अन्यथा योजितं कुर्यात् मन्दाग्निं गौरवारुचिं पथ्यासैन्धवकृष्णानां चूर्णमुष्णाम्बुना पिवेत्
अन्यथा, मंदाग्नी, गौरव व अरुची यांत यथायोग्य रीतीने हे द्यावे. पथ्या (हरितकी), सैन्धव व कृष्णा (काळी मिरी) यांचे चूर्ण कोमट पाण्याबरोबर प्यावे.
Verse 77
विरेकः सर्वरोगघ्नः श्रेष्ठो नाराचसंज्ञकः कृष्णमिति ख कुष्ठमिति ञ पथ्यासैन्धवकुष्ठानामिति ख सिद्धयोगा मुनिभ्यो ये आत्रेयेण प्रदर्शिताः सर्वरोगहराः सर्वयोगाग्र्याः सुश्रुतेन हि
विरेचन हे सर्वरोगघ्न आहे; त्यातील श्रेष्ठ ‘नाराच’ नावाचा योग आहे. आत्रेयांनी मुनिंना दर्शविलेले सिद्धयोग सुश्रुतांनी सर्वरोगहर व सर्वयोगांमध्ये अग्र्य असे सांगितले आहे.
Frequently Asked Questions
To transmit Ātreya-attributed siddha-yogas via Dhanvantari—practical formulations and procedures across multiple disease classes—presented as universally disease-subduing and therapeutically authoritative.
Decoctions (kvātha), powders (cūrṇa), medicated ghee (ghṛta), oils (taila) for massage and nasya, pastes (lepa), pills (guṭikā), collyrium (añjana), affusion (seka), and the major eliminative therapies of vamana (emesis) and virecana (purgation), culminating in the ‘Nārāca’ virecana as best.
By treating healing and regimen as dhārmic preservation of the body-mind instrument, it supports disciplined living (bhukti aligned to dharma) that sustains ritual duty, ethical conduct, and long-term sādhanā oriented toward mukti.
Fever (jvara) and respiratory-gastrointestinal syndromes (kāsa/śvāsa/hikkā/arocana/chardi), skin diseases (kuṣṭha/visphoṭa), wound management (vraṇa/nāḍī/bhagandara), vāta disorders including āmavāta and vāta-śoṇita, edema (śotha), hemorrhoids (arśas), diarrhea (atīsāra), consumption (kṣaya), women’s disorders (pradara/āmlapitta), and eye disease (timira).