Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
या अध्यायात रसविचारानंतर वृक्षायुर्वेदाला धर्मसंगत शास्त्र म्हणून मांडले आहे. धन्वंतरी शुभ वृक्षांची दिशानियोजना सांगतो—प्लक्ष उत्तर, वट पूर्व, आंबा दक्षिण, अश्वत्थ पश्चिम/जलाभिमुख; दक्षिण बाजूस काटेरी वाढ अशुभ मानून तिच्या शमनासाठी तीळ किंवा फुलझाडे लावण्याचा उपाय दिला आहे. रोपणकर्मात संस्कारपूर्वक पूजा—ब्राह्मण-सत्कार, चंद्र, ध्रुव/स्थिर तारे, दिशा व देवताविशेषांची अर्चना, योग्य नक्षत्रनिवड आणि मुळांची काळजी—आवश्यक आहे. क्षेत्रसमृद्धीसाठी जलव्यवस्था विधिपूर्वक—ओढे/प्रवाह वळवणे, कमळतळे/सरोवर बांधणे आणि जलाशय आरंभासाठी शुभ नक्षत्रांची यादी. पुढे ऋतुनुसार पाणी देणे, उत्तम-मध्यम अंतर, पुनर्लावणीची मर्यादा व फळधारणा टिकवण्यासाठी छाटणी सांगितली आहे. शेवटी रोगनाश व फुल-फळवृद्धीसाठी उपाय—विडंग-तुपाचा लेप, धान्य/कडधान्य मिश्रणे, दूध-तूप सिंचन, शेण व पीठ/सत्तू, आंबवलेले मांसजल व मासेजल इत्यादी—दिले आहेत।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रसादिलक्षणं नामाशीत्यधिकद्विसततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वृक्षायुर्वेदः धन्वन्तरिर् उवाच वृक्षायुर्वेदमाख्यास्ये प्लक्षश्चोत्तरतः शुभः प्राग्वटो याम्यतस्त्वाम्र आप्ये ऽश्वत्थः कर्मेण तु
अशा प्रकारे श्रीआग्नेय महापुराणातील ‘रसादिलक्षण’ नावाचा २८०वा अध्याय समाप्त झाला. आता २८१वा अध्याय ‘वृक्षायुर्वेद’ सुरू होतो. धन्वंतरी म्हणाले—मी वृक्षायुर्वेद सांगतो. शुभ प्लक्ष उत्तर दिशेस, वट पूर्वेस, आंबा दक्षिणेस आणि अश्वत्थ पश्चिम (जलदिशा) कडे विधिपूर्वक लावावा/स्थापावा।
Verse 2
दक्षिणां दिशमुत्पन्नाः समीपे कण्टकद्रुमाः उद्यानं गृहवासे स्यात् तिलान् वाप्यथ पुष्पितान्
दक्षिण दिशेला जवळ काटेरी झाडे उगवली असतील तर त्या घरात निवासास विघ्न/अशुभता होते; म्हणून तेथे तीळ किंवा फुलझाडे लावावीत।
Verse 3
गृह्णीयाद्रोपयेद्वृक्षान् द्विजञ्चन्द्रं प्रपूज्य च ध्रुवाणि पञ्च वायव्यं हस्तं प्राजेशवैष्णवं
रोपे घेऊन विधिपूर्वक वृक्षारोपण करावे; आणि द्विज (ब्राह्मण) व चंद्र यांची यथोचित पूजा करून, पाच ध्रुव (स्थिर तारे/बिंदू), वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशा, हस्त नक्षत्र तसेच प्राजेश व वैष्णव देवतत्त्व यांचीही पूजा करावी।
Verse 4
नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यन्ते द्रुमरोपणे प्रवेशयेन्नदीवाहान् पुष्करिण्यान्तु कारयेत्
वृक्षारोपणात योग्य नक्षत्रे तसेच मूल (मुळे/रोपणभाग) यांचा विचार करणे प्रशस्त आहे. (स्थळी) नदीचे प्रवाह आणावेत आणि पुष्करिणी (कमळतळे/जलाशय) तयार करावी।
Verse 5
गृहवामे इति ञ पुष्करिण्यान्त्विति पाठो न सम्यक् प्रतिभाति हस्ता मघा तथा मैत्रमाद्यं पुष्यं सवासवं जलाशयसमारम्भे वारुणञ्चोत्तरात्रयम्
‘गृहवामे…’ हा पाठ अस्पष्ट आहे; ‘पुष्करिण्यान्त्व…’ हाही पाठ योग्य वाटत नाही. जलाशयाच्या आरंभासाठी हस्त, मघा, मैत्र (अनुराधा), उत्तरेचा पहिला (उत्तराफाल्गुनी), पुष्य आणि वासव (श्रवण) हे शुभ; तसेच वारुण (शतभिषज) आणि उरलेली तीन ‘उत्तरा’ नक्षत्रेही ग्राह्य आहेत।
Verse 6
संपूज्य वरुणं विष्णुं पर्जन्यं तत् समाचरेत् अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः
वरुण, विष्णु व पर्जन्य यांचे विधिपूर्वक पूजन करून मग तो विधी करावा। अरिष्ट, अशोक, पुन्नाग, शिरीष आणि प्रियंगु अशा शुभ वनस्पतींचा उपयोग करावा।
Verse 7
अशोकः कदली जम्बुस् तथा वकुलदाडिमाः सायं प्रातस्तु घर्मर्तौ शीतकाले दिनान्तरे
अशोक, कदली (केळी), जंबू तसेच वकुल व डाळिंब—उष्ण ऋतूत हे सायंकाळी व सकाळी घ्यावे; पण शीतकाळात दिवसाच्या शेवटी (उशिरा) घ्यावे।
Verse 8
वर्षारत्रौ भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम्
पावसाळ्यात तसेच जमीन कोरडी झाल्यावर लावलेली झाडे पाणी घालून सिंचन करावे। उत्तम अंतर वीस हस्त, मध्यम अंतर सोळा हस्त ठेवावे।
Verse 9
स्थानात् स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरं विफलाः स्युर्घना वृक्षाः शस्त्रेणादौ हि शोधनम्
वृक्षांचे एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी प्रत्यारोपण बारा (निर्धारित) काल/मापाच्या आत करावे। दाट व अतिवाढलेली झाडे बहुधा निष्फळ होतात; म्हणून आरंभी शस्त्राने शोधन म्हणजे छाटणी करावी।
Verse 10
विडङ्गघृतपङ्काक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा फलनाशे कुलथैश् च मासैर् मुद्गैर् यवैस्तिलैः
फळांचा नाश होत असल्यास विदंग घृतात मिसळून लेप (पंक) करून झाडावर लावावा व नंतर थंड पाण्याने सिंचन करावे; तसेच कुलथ, माष, मुद्ग, यव व तीळ यांपासूनही उपाय करावा।
Verse 11
घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय सर्वदा आविकाजशकृच्चूर्णम् यवचूर्णं तिलानि च
फळे व फुले सदैव वाढावीत म्हणून तुप मिसळलेल्या थंड दुधाने सिंचन करावे; तसेच मेंढी/शेळीच्या शेणाची पूड, जवाचे पीठ व तीळही घालावेत।
Verse 12
गोमांसमुदकञ्चैव सप्तरात्रं निधापयेत् उत्सेकः सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदः
गोमांस व पाणी सात रात्री ठेवावे; त्या द्रवाने सिंचन केल्यास सर्व वृक्षांमध्ये फळे, फुले इत्यादींची वाढ होते।
Verse 13
मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः विडङ्गतण्डुलोपेतं मत्स्यं मांसं हि दोहदं सर्वेषामविशेषेण वृक्षाणां रोगमर्दनम्
माशांच्या पाण्याने सिंचन केल्यास वृक्षांची वाढ होते। विडंग व तांदळाचे दाणे यांसह मासे व मांस यांचा ‘दोहद’ हा पोषक लेप असून तो सर्व वृक्षांचे रोग दडपतो।
Frequently Asked Questions
Plakṣa is placed to the north, vaṭa (banyan) to the east, mango to the south, and aśvattha (pipal) to the west/waterward direction, performed according to proper ritual procedure.
The text states this causes disturbance/inauspiciousness for dwelling; it recommends planting sesame (tila) or flowering plants there as a remedial measure.
Hastā, Maghā, Maitra (Anurādhā), the first of the Uttaras, Puṣya, and Vāsava (Śravaṇa); additionally Vāruṇa (Śatabhiṣaj) and the remaining three Uttara asterisms are also acceptable.
The best spacing is twenty hastas; the medium spacing is sixteen hastas.
It notes that overly dense trees become fruitless and prescribes early ‘purification’ through cutting—i.e., pruning/thinning with a tool.
For fruit destruction: apply a vidanga–ghee paste and irrigate with cool water, with adjunct use of legumes/grains (kulattha, māṣa, mudga, yava, tila). For flowering/fruiting: irrigate with cooled milk mixed with ghee, and apply powdered sheep/goat dung, barley flour, and sesame; additionally, seven-night fermented cow-meat water and fish-water irrigation are described as growth-promoting and disease-suppressing.