Adhyaya 283
Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)
या अध्यायात धन्वंतरी मंत्र-चिकित्सेला औषधस्वरूप मानतो. आयुष्य, आरोग्य आणि विशिष्ट प्रसंगांतील संरक्षणासाठी पवित्र ध्वनी हा थेट उपचार-उपाय आहे असे सांगितले आहे. ‘ॐ’ हा परम मंत्र आणि गायत्री भुक्ती व मुक्ती देणारी म्हणून आरोग्य व मोक्ष ही परस्पर-सहचारी फळे आहेत हा मुख्य सिद्धांत मांडला आहे. पुढे विष्णु/नारायण मंत्र व नामजप यांचा प्रसंगानुसार उपयोग—विजय, विद्या, भय-निवारण, नेत्ररोग-शमन, युद्धातील सुरक्षा, जल-उत्तीर्ण होणे, दुःस्वप्न-निवारण, दाह इत्यादी संकटांत सहाय्य—असा दिला आहे. सर्वभूत-हित आणि धर्म यांनाच ‘महौषध’ म्हटले असून नैतिक आचरण हेच उपचाराचे मूलभूत अंग आहे असा बोध होतो. शेवटी योग्य रीतीने घेतलेले एकच दिव्य नामही अपेक्षित चिकित्सा वा रक्षण साधते असे प्रतिपादन आहे.
Shlokas
Verse 1
आनि नाम द्व्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः पञ्चविशतिरिति ञ , ट च कर्पूरजहुकातैलमिति ख कर्पूरजानुकातैलमिति ज अथ त्र्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मन्त्ररूपौषधकथनं धन्वन्तरिर् उवाच आयुरारोग्यकर्तर ओंकारद्याश् च नाकदाः ओंकारः परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा चामरो भवेत्
आता ‘मंत्ररूप औषधकथन’ नावाचा दोनशे त्र्याऐंशीवा अध्याय आरंभ होतो. धन्वंतरी म्हणाले—‘ॐकार व ॐकारादि मंत्र आयुष्य व आरोग्य देणारे असून साधकाला स्वर्गस्थितीकडे नेतात. ॐकार हा परम मंत्र आहे; त्याचा जप केल्याने मनुष्य अमर होतो.’
Verse 2
गायत्री परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा भुक्तिमुक्तिभाक् ॐ नमो नारायणाय मन्त्रः सर्वार्थसाधकः
गायत्री हा परम मंत्र आहे; त्याचा जप केल्याने भोग व मोक्ष—दोन्हींचा लाभ होतो. ‘ॐ नमो नारायणाय’ हा मंत्र सर्वार्थसाधक आहे.
Verse 3
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय सर्वदः ॐ हूं नमो विष्णवे मन्त्रोयञ्चौषधं परं
‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’—सर्वदात्या भगवंतास नमस्कार; तसेच ‘ॐ हूं नमो विष्णवे’—विष्णूस नमस्कार. हा मंत्र निश्चयच परम औषध आहे.
Verse 4
अनेन देवा ह्य् असुराः सश्रियो निरुजो ऽभवत् भूतानामुपकारश् च तथा धर्मो महौषधम्
याच्यामुळे देव व असुर दोघेही श्रीसम्पन्न व निरोग झाले; तसेच प्राणिमात्राचे उपकार करणे—हाच धर्म—महाऔषध आहे.
Verse 5
धर्मः सद्धर्मकृद्धर्मी एतैर् धर्मैश् च निर्मलः श्रीदः श्रीषः श्रीनिवासः श्रीधरःश्रीनिकेतनः
तोच धर्म आहे, सद्धर्माचा कर्ता व स्थापक आहे, धर्माचा धारक आहे; या धर्मगुणांनी तो निर्मळ आहे. तो श्रीद, श्रीष, श्रीनिवास, श्रीधर आणि श्रीनिकेतन आहे.
Verse 6
श्रियः पतिः श्रीपरम एतैः श्रियमवाप्नुयात् कामी कामप्रदः कामः कामपालस् तथा हरिः
‘श्रियः पति’ आणि ‘श्रीपरम’—या नामांच्या जपाने श्रीची प्राप्ती होते. तसेच ‘कामी’, ‘कामप्रद’, ‘काम’, ‘कामपाल’ आणि ‘हरि’—यांचाही जप करावा.
Verse 7
आनन्दो माधवश् चैव नाम कामाय वै हरेः रामः परशुरामश् च नृसिंहो विष्णुरेव च
इच्छासिद्धीसाठी हरीची नावे—आनंद व माधव; तसेच राम, परशुराम, नृसिंह आणि विष्णूही।
Verse 8
त्रिविक्रमश् च नामानि जप्तव्यानि जिगीषुभिः विद्यामभ्यस्यतां नित्यं जप्तव्यः पुरुषोत्तमः
विजय इच्छिणाऱ्यांनी त्रिविक्रमाची नावे जपावीत; आणि जे नित्य विद्या-अभ्यास करतात त्यांनी पुरुषोत्तमाचा सतत जप करावा।
Verse 9
दामोदरो बन्धहरः पुष्कराक्षो ऽक्षिरोगनुत् हृषीकेशो भयहरो जपेदौषधकर्मणि
औषधोपचाराच्या वेळी जप करावा—दामोदर (बंधनहर), पुष्कराक्ष (कमलनेत्र), नेत्ररोगनाशक, आणि हृषीकेश (इंद्रियांचा स्वामी), भयहर।
Verse 10
अच्युतञ्चामृतं मन्त्रं सङ्ग्रामे चापराजितः जलतारे नारसिंहं पूर्वादौ क्षेमकामवान्
जो क्षेम इच्छितो तो ‘अच्युत’ व ‘अमृत’ मंत्र जपावा; आणि संग्रामात ‘अपराजित’ (मंत्र)। जल ओलांडण्यासाठी ‘नारसिंह’; तसेच पूर्वादी दिशांतही क्षेमासाठी जप करावा।
Verse 11
चक्रिणङ्गदिनञ्चैव शार्ङ्गिणं खड्गिनं स्मरेत् नारायणं सर्वकाले नृसिंहो ऽखिलभीतिनुत्
चक्र-गदा धारण करणारा, शार्ङ्गधनुष्यधारी व खड्गधारी प्रभूचे स्मरण करावे; सर्वकाळ नारायणाचे स्मरण करावे—नृसिंह, जो सर्व भय नष्ट करतो।
Verse 12
गरुडध्वजश् च विषहृत् वासुदेवं सदाजपेत् धान्यादिस्थापने स्वप्ने अनन्ताच्युतमीरयेत्
‘गरुडध्वज’ व ‘विषहृत’ ही नावे नित्य जपावीत आणि ‘वासुदेव’चे सतत स्मरण-उच्चार करावा। धान्यादी साठविताना तसेच स्वप्नात ‘अनंत’ व ‘अच्युत’ ही नावे उच्चारावीत।
Verse 13
नारायणञ्च दुःस्वप्ने दाहादौ जलशायिनं हयग्रीवञ्च विद्यार्थी जगत्सूतिं सुताप्तये बलभद्रं शौरकार्ये एकं नामार्थसाधकम्
दुःस्वप्न पडल्यास ‘नारायण’चे स्मरण करावे; दाह इत्यादी संकटात ‘जलशायी’ (विष्णु)चे स्मरण करावे। विद्यार्थी ‘हयग्रीव’चे स्मरण करावा; पुत्रप्राप्तीसाठी ‘जगत्सूती’ (जगन्माता)चे स्मरण करावे। शौर्यकार्यांत ‘बलभद्र’चे स्मरण करावे। अशा रीतीने एका दिव्य नामानेच अपेक्षित अर्थ सिद्ध होतो।
Frequently Asked Questions
The chapter gives a purpose-specific mapping of mantras and Viṣṇu-names to applied contexts (medicinal procedure, eye-disease, fear, battle, water-crossing, nightmares, fire danger, learning, progeny, valor), treating mantra-selection as a functional therapeutic protocol.
It explicitly links health and protection practices to bhukti-mukti: Oṃ and Gāyatrī are framed as salvific, while dharma and compassion are called the ‘great medicine,’ making ethical devotion and disciplined recitation part of a unified sādhanā.