Adhyaya 290

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अश्वशान्तिर्नामोननवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजशान्तिः शालिहोत्र उवाच गजशान्तिं प्रवक्ष्यामि गजरोगविमर्दनीम् विष्णुं श्रियञ्च पञ्चम्यां नागम् ऐरावतं यजेत्

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘अश्व-शांती’ नावाचा दोनशे नव्वदावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘गज-शांती’ अध्याय आरंभ होतो. शालिहोत्र म्हणाले—हत्तींचे रोग नष्ट करणारी गज-शांती विधी मी सांगतो. पंचमी तिथीस विष्णू, श्री (लक्ष्मी) आणि नाग ऐरावत यांची पूजा करावी.

Verse 2

ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं शक्रं वैश्नवणंयमं चन्द्रार्कौ वरुणं वायुमग्निं पृथ्वीं तथा च खं

ब्रह्मा, शंकर (शिव), विष्णू, शक्र (इंद्र), वैश्रवण (कुबेर), यम, चंद्र व सूर्य, वरुण, वायु, अग्नी, पृथ्वी तसेच आकाश—यांचे आवाहन/स्मरण करावे.

Verse 3

शेषं शैलान् कुञ्जरांश् च ये ते ऽष्टौ देवयोनयः विरुपाक्षं महापद्मं भद्रं सुमनसन्तथा

शेष, शैल आणि कुञ्जर—हे (आणि) आठ देवयोनी, म्हणजे दिव्य-उत्पत्तीचे नाग आहेत: विरूपाक्ष, महापद्म, भद्र आणि सुमनसही.

Verse 4

कुमुदैरावणः पद्मः पुष्पदन्तो ऽथ वामनः सुप्रतीकोञ्जनो नागा अष्टौ होमो ऽथ दक्षिणां

कुमुद, ऐरावण, पद्म, पुष्पदंत आणि वामन; तसेच सुप्रतीक, अंजन आणि नाग—ही आठ (नावे) आहेत. पुढे होम व दक्षिणा (विधिदान) यांचे विधान आहे.

Verse 5

गजाः शान्त्युदकासिक्ता वृद्धौ नैमित्तिकं सृणु गजानाम्मकरादौ च ऐशान्यां नगराद्वहिः

शांतीच्या जलाने सिंचन केल्यास गजांची वाढ/आरोग्य सुधारते. आता निमित्त (शकुन) व त्यांचे फल ऐका: गजांसाठी मकरारंभी तसेच ईशान्य दिशेस नगराबाहेर असणे (अशुभ) मानले आहे.

Verse 6

स्थण्डिले कमले मध्ये विष्णुं लक्ष्मीञ्च केशरे ब्रह्माणं भास्करं पृथ्वीं यजेत् स्कन्दं ह्य् अनन्तकं

स्थंडिलावर रचलेल्या कमल-मंडलाच्या मध्यभागी विष्णूची पूजा करावी; केसरात लक्ष्मीची; तसेच ब्रह्मा, भास्कर (सूर्य), पृथ्वी, स्कंद आणि अनंतक यांचेही यजन करावे।

Verse 7

खं शिवं सोममिन्द्रादींस्तदस्त्राणि दले क्रमात् वज्रं शक्तिञ्च दण्डञ्च तोमरं पाशकं गदां

नंतर क्रमाने दलांमध्ये ‘ख’, शिव, सोम, इंद्र इत्यादी व त्यांची अस्त्रे मांडावीत; तसेच वज्र, शक्ती, दंड, तोमर, पाश आणि गदा ही शस्त्रेही स्थापावीत।

Verse 8

शूलं पद्मम्बहिर्वृन्ते चक्रे सूर्यन्तथाश्विनौ वसूनष्ठौ तथा साध्यान् याम्ये ऽथ नैरृते दले

कमळाच्या बाह्य वृंतावर शूल स्थापावा. चक्रात सूर्य व दोन्ही अश्विनौ ठेवावेत; आठ वसू तसेच साध्य—दक्षिण व नैऋत्य दलांमध्ये—विन्यस्त करावेत।

Verse 9

देवानाङ्गिरसश्चाश्विभृगवो मरुतो ऽनिले विश्वेदेवांस् तथा दक्षे रुद्रा शैद्रे ऽथ मण्डले

अनिल-प्रदेशात देव, आंगिरस, अश्विनौ, भृगु आणि मरुत यांचा विन्यास करावा; दक्षिण दिशेत विश्वेदेव; आणि इंद्र-दिशेत रुद्र—असा मंडलात क्रम ठरवावा।

Verse 10

ततो वृत्तया रेखया तु देवान् वै वाह्यतो यजेत् सूत्रकारानृषीन् वाणीं पूर्वादौ सरितो गिरीन्

त्यानंतर वृत्ताकार रेषेने बाह्यभागी देवतांचे यजन करावे; सूत्रकार, ऋषी आणि वाणी (सरस्वती) यांचीही पूजा करावी; तसेच पूर्वेकडून आरंभ करून नद्या व पर्वत यांचेही पूजन करावे।

Verse 11

महाभूतानि कोणेषु ऐशान्यादिषु संयजेत् पद्मं चक्रं गदां शङ्खं चतुरश्रन्तु मण्डलं

ईशान (ईशान्य) इत्यादी कोन-दिशांमध्ये महाभूतांची विधिपूर्वक स्थापना/संयोजन करावे. मांडल चतुरस्र (चौकोनी) करून त्यावर पद्म, चक्र, गदा व शंख यांची रचना/स्थापना करावी.

Verse 12

चतुर्धारं ततः कुम्भाः अग्न्यादौ च पताकिकाः चत्वारस्तोरणा द्वारि नागान् ऐरवतादिकान्

त्यानंतर चार धारांनी (जलप्रवाहांनी) युक्त कुम्भ स्थापावेत आणि अग्नि-आदि (पूर्व) दिशेस लहान पताका ठेवाव्यात. द्वारी चार तोरणे उभारावीत व ऐरावत इत्यादी नागांचे चित्रण/स्थापन करावे.

Verse 13

पूर्वादौ चौषधीभिश् च देवानां भाजनं पृथक् पृथक्शताहुतीश्चाज्यैर् गजानर्च्य प्रदक्षिणं

पूर्व दिशेपासून आरंभ करून, औषधींसह देवतांसाठी स्वतंत्र स्वतंत्र पात्रे ठेवावीत. नंतर तुपाने प्रत्येकासाठी शंभर-शंभर आहुती द्याव्यात, गजांची पूजा करून प्रदक्षिणा करावी.

Verse 14

नागं वह्निं देवतादीन् वाह्यैर् जग्मुः स्वकं गृहम् द्विजेभ्यो दिक्षिणां दद्यात् हयवैद्यादिकस् तथा

नाग, अग्नि व इतर देवतांचे विसर्जन केल्यावर ते आपल्या वाहनांसह आपल्या धामास गेले. त्यानंतर द्विजांना (ब्राह्मणांना) नियत दक्षिणा द्यावी आणि तसेच अश्ववैद्य इत्यादी तज्ज्ञांनाही द्यावी.

Verse 15

करिणीन्तु समारुह्य वदेत् कर्णन्तु कालवित् मरुतो ऽनल इति ज चतुःकुम्भा इति ञ पताकिन इति ज नागराजे ऽमृते शान्तिं कृत्वामुस्मिन् जपेन्मनुम्

करिणी (हत्तीण) वर आरूढ होऊन कालविद् (समयज्ञ) कर्णात उच्चार करील— ‘मरुतः, अनल’ (ज-कारासह), ‘चतुःकुम्भा’ (ञ-कारासह) आणि ‘पताकिन’ (ज-कारासह)। नागराज अमृत यासाठी शांतिकर्म करून, त्या प्रसंगी नियत मंत्राचा जप करावा.

Verse 16

श्रीगजस्त्वं कृतो राज्ञा भवानस्य गजाग्रणीः प्रभूर्माल्याग्रभक्तैस्त्वां पूजयिष्पति पार्थिवः

राजाने तुला शुभ राजहत्ती म्हणून नेमले आहे; तू त्याच्या हत्तींत अग्रणी आहेस. तो पार्थिव तुला माळा व उत्तम नैवेद्य अर्पून पूजेल।

Verse 17

लोकस्तदाज्ञया पूजां करिष्यति तदा तव पालनीयस्त्वया राजा युद्धे ऽध्वनि तथा गृहे

त्याच्या आज्ञेने लोक तेव्हा तुझी पूजा करतील. म्हणून युद्धात, प्रवासात तसेच घरीही राजाचे रक्षण तुला करावे.

Verse 18

तिर्यग्भावं समुत्सृज्य दिव्यं भावमनुस्मर देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजस्त्रिदशैः कृतः

तिर्यक् (पशु) भाव टाकून दिव्य भावाचे स्मरण कर. देव-आसुरांच्या प्राचीन युद्धात ‘श्रीगज’ त्रिदशांनी स्थापित केला होता.

Verse 19

ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम वारणः श्रीगजानान्तु तत् तेजः सर्वमेवोपतिष्ठते

ऐरावणाचा पुत्र ‘अरिष्ट’ नावाचा श्रीमान वारण—श्रीगजांमध्ये ते सर्व तेज व सामर्थ्य पूर्णपणे उपस्थित असते.

Verse 20

तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभावसमन्वितं उपतिष्ठतु भद्रन्ते रक्ष राजानमाहवे

हे नागेंद्र! तुझे ते तेज दिव्यभावयुक्त, तुझ्या कल्याणासाठी प्रकट होवो; आणि रणात राजाचे रक्षण कर.

Verse 21

इत्येवमभिषिक्तैनमारोहेत शुभे नृपः तस्यानुगमनं कुर्युः सशस्त्रनवसद्गजाः

अशा प्रकारे विधिपूर्वक अभिषेक झाल्यावर राजा शुभ आसन/वाहनावर आरूढ होईल. त्याच्या मागे शस्त्रधारी सेवकांसह नऊ उत्तम हत्ती चालतील.

Verse 22

शालास्वसौ स्थण्डिले ऽब्जे दिकपालादीन् यजेद्वहिः केशरेषु बलं नागं भुवञ्चैच सरस्वतीं

यज्ञशाळेतील स्थण्डिलावर रेखाटलेल्या कमळमंडलावर दिक्पालादी देवतांचे पूजन करावे. आणि बाहेर, केसर/दलरेषांवर बल, नाग, भुव तसेच सरस्वतीचीही उपासना करावी.

Verse 23

मध्येषु डिण्डिमं प्रार्च्य गन्धमाल्यानुलेपनैः हुत्वा देयस्तु कलसो रसपूर्णो द्विजाय च

मध्यभागी प्रथम डिण्डिम (नगारा) याचे गंध, माळा व अनुलेपनांनी पूजन करावे. नंतर हवन करून रसाने पूर्ण कलश द्विजासही द्यावा.

Verse 24

गजाध्यक्षं हस्तिपञ्च गणितज्ञञ्च पूजयेत् गजाध्यक्षाय तन्दद्यात् डिण्डिमं सोपि वादयेत् शुभगम्भीरशब्दैः स्याज्जघनस्थो ऽभिवादयेत्

गजाध्यक्ष, पाच हत्ती-परिचारक व गणितज्ञ यांचा सत्कार करावा. गजाध्यक्षास डिण्डिम (नगारा) द्यावा; तोही शुभ, गंभीर नादांनी तो वाजवून मागे उभा राहून अभिवादन करावा.