Adhyaya 280

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सर्वरोगहराण्यौषधानि नामोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तथोल्कानामुष्मणामध्वसेविनामिति ख अथाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः रसादिलक्षणं धन्वन्तरिर् उवाच रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं शृणु रसवीर्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘सर्वरोगहर औषधे’ नावाचा दोनशे ऐंशीवा अध्याय (समाप्त) झाला. (अन्य पाठात—‘उल्का, उष्मा व मार्गसेवी’ असा उल्लेख.) आता दोनशे ऐंशीवा ‘रसादिलक्षण’ अध्याय आरंभ होतो. धन्वंतरी म्हणाले—मी रसादि-लक्षण व औषधांचे गुण सांगतो, ऐका. रस, वीर्य व विपाक जाणणारा पुरुष राजा इत्यादींचे रक्षण करू शकतो.

Verse 2

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्तिताः कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज

मधुर, आम्ल व लवण हे रस सोमज म्हणून कथिले आहेत; तसेच कटु, तिक्त व कषाय हे रस अग्निज म्हणून सांगितले आहेत, हे महाबाहो.

Verse 3

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्वम्ललवणात्मकः द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च

द्रव्याचा विपाक तीन प्रकारचा—कटु, आम्ल व लवण स्वरूपाचा. वीर्य दोन प्रकारचे सांगितले आहे—उष्ण आणि शीत.

Verse 4

अनिर्देश्यप्रभावश् च ओषधीनां द्विजोत्तम मधुरश् च कषायश् च तिक्तश् चैव तथा रसः

हे द्विजोत्तम, औषधींचा विशेष प्रभाव अवर्णनीय आहे; तसेच त्यांचे रस मधुर, कषाय आणि तिक्त असेही असतात।

Verse 5

शीतवीर्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाःप्रकीर्तिताः गुडुची तत्र तिक्तपि भवत्युष्णातिवीर्यतः

काही द्रव्ये शीतवीर्य म्हणून सांगितली आहेत; उरलेली उष्णवीर्य म्हणून कीर्तित आहेत। त्या संदर्भात गुडूची तिक्त रसाची असूनही अतितीव्र उष्णवीर्यामुळे उष्णच कार्य करते।

Verse 6

उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्तितः

हे मानद, कषाय द्रव्यही उष्ण करून घेतल्यास पथ्य ठरते; तसेच मधुर पदार्थ आणि मांसही उष्ण स्वभावाचे म्हणून सांगितले आहे।

Verse 7

लवणो मध्रश् चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ अम्लोष्णश् च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः

लवण आणि मधुर—हे दोन्ही मधुर विपाकाचे मानले आहेत। अम्ल आणि कटु (उष्ण) यांना अम्ल विपाक म्हटले आहे; उरलेले रस कटु विपाक देणारे सांगितले आहेत।

Verse 8

वीर्यपाके विपर्यस्ते प्रभावात्तत्र निश् चयः मधुरो ऽपि कटुः पाके यच्च क्षौद्रं प्रकीर्तितं

वीर्य आणि विपाक यांचा संबंध उलटा आढळल्यास, तेथे प्रभाव हाच निर्णायक मानला जातो। म्हणून क्षौद्र (मध) मधुर रसाचे असूनही विपाकात कटु म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 9

क्वाथयेत् षोडशगुणं विवेद्द्रव्याच्चतुर्गुणम् यवक्षौद्रमिति ख कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत्

द्रव्य सोळा पट पाण्यात क्वाथ करून द्रवभाग कमी करून प्रारंभीच्या द्रवमात्रेच्या चतुर्थांशापर्यंत आणावा. यव (जव) व क्षौद्र (मध) घालू शकतात—जिथे विशेष विधी सांगितलेला नाही, तिथे कषाय-कल्पनेची ही सामान्य पद्धत आहे.

Verse 10

कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं द्रव्यतुल्यं समुद्धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्बुधः

स्नेहपाकात कषायाचे पाणी चार पट असावे. द्रव्याइतका कल्क (औषधलेप) घेऊन, जाणकाराने विधिपूर्वक कल्क व स्नेह (तेल/तूप) घालावा.

Verse 11

तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत् तोयवर्जन्तु यद्द्रव्यं स्नेहद्रव्यं तथा भवेत्

द्रव्य जितके प्रमाण असेल, त्यानुसार स्नेहाचा चतुर्थांश घालावा. जे द्रव्य पाण्याविना आहे, ते तसेच ‘स्नेह-द्रव्य’ म्हणूनच धरावे.

Verse 12

संवर्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्तितः तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत

ज्या पाकात औषधद्रव्य संकुचित होऊन सघन होते, तोच स्नेहांचा योग्य ‘पाक’ म्हणून सांगितला आहे. हे सुश्रुत! लेह्य (अवलेह) यालाही तीच समतुल्यता लागू होते.

Verse 13

स्वच्छमल्पौषधं क्वाथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत् अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं

अल्प औषधद्रव्याने तयार केलेला स्वच्छ (गाळलेला) काढा ‘क्वाथ’ म्हणतात; आणि कषायही पूर्वोक्त पद्धतीनेच करावा. चूर्णाचे प्रमाण एक अक्ष, व कषायाचे प्रमाण चार पल असे सांगितले आहे.

Verse 14

मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा

ही ‘मध्यम’ मात्रा सांगितली आहे; मात्रेचा एकच ठराविक नियम नाही. वय, काळ/ऋतु, बल, जठराग्नी, देश, द्रव्य (औषध) आणि रोग/वेदना यानुसार मात्रा ठरवावी।

Verse 15

समवेक्ष्य महाभाग मात्रायाः कल्पना भवेत् सौम्यास्तत्र रसाः प्रायो विज्ञेया धातुवर्धनाः

हे महाभाग! सर्व बाजूंनी विचार करून मात्रा ठरवावी. त्या संदर्भात रस प्रायः सौम्य असून धातू वाढविणारे आहेत असे जाणावे।

Verse 16

मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्धनाः दोषाणाञ्चैव धातूनां द्रव्यं समगुणन्तु यत्

मधुर रसाची द्रव्ये विशेषतः धातुवर्धक समजावीत. आणि जे द्रव्य दोष व धातू—दोन्हींबाबत समगुण (संतुलित गुण) धारण करते, ते स्वभावतः शमनकारी मानले जाते।

Verse 17

तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम् उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहे ऽस्मिन्मनुजोत्तम

तोच आचार-विहार वृद्धीस (आणि कल्याणास) कारणीभूत आहे; त्याचा विपरीत प्रकार क्षय घडवतो. हे मनुजोत्तम! या देहात उपस्तंभांचे त्रय सांगितले आहे।

Verse 18

आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत् असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात्

आहार, मैथुन आणि निद्रा—यांबाबत सदैव संयमाने प्रयत्न करावा. कारण पूर्ण त्यागानेही आणि अति-सेवनानेही मनुष्य अत्यंत नाश पावू शकतो।

Verse 19

क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थुलदेहस्य कर्षणम् रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः

क्षीण (कृश) व्यक्तीसाठी बृंहण म्हणजे पोषणवर्धक उपचार करावा; स्थूल देहासाठी कर्षण म्हणजे कमी करणारा उपचार; आणि मध्यम कायेकरिता रक्षण‑पालन करावे. असे देहभेद तीन मानले आहेत.

Verse 20

स्नेहपाके च तद्गुणमिति ख तत्तुल्यताप्यस्य तथा यथा भवति सुश्रुत इति ख उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं हिताशी च मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत्

स्नेहपाकात त्याचे लक्षण‑गुण ओळखावेत; तसेच त्यास अनुरूप ताप द्यावा—सुश्रुताने जसे सांगितले आहे. उपचाराचे दोन उपक्रम सांगितले आहेत: तर्पण (पोषक) व अतर्पण (लघु/क्षयकारी). हितकर खावे, मित प्रमाणात खावे, आणि आधीचे अन्न पचल्यावरच खावे.

Verse 21

ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्डश् च मनुजोत्तम

हे मनुजोत्तम! औषधींची कल्पना (तयारी) पाच प्रकारची असते—रस, कल्क, शृत (क्वाथ), शीत (हिम), आणि फाण्ड (मधुर औषधी पेय/प्रयोग)।

Verse 22

रसश् च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोडिताद् भवेत् क्वथितश् च शृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां

‘रस’ म्हणजे पिळून काढलेला रस; ‘कल्क’ म्हणजे मर्दन‑आलोडनाने तयार झालेला लेप. जे उकळून केले ते ‘शृत’ (क्वाथ). जे थंड झाले ते ‘शीत’, आणि जे रात्रभर ठेवले ते ‘पर्युषित’ होय.

Verse 23

सद्योभिशृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते करणानां शतञ्चैव षष्टिश् चैवाधिका स्मृता

जे द्रव्य त्वरित उकळवून नंतर गाळून शुद्ध केले जाते, त्यास ‘फाण्ट’ म्हणतात. ‘करण’ एकशे साठ (१६०) स्मरणात आहेत.

Verse 24

यो वेत्ति स ह्य् अजेयः स्थात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः आहारशुद्धिरग्न्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां

जो हे जाणतो तो खरोखर अजेय होतो; व्यवहार-संबंधांत तो बलवान् भुजांचा योद्धा ठरतो. आहारशुद्धी ही जठराग्नीच्या रक्षणासाठी आहे; कारण मनुष्यांचे बल अग्नीमूळ आहे.

Verse 25

ससिन्धुत्रिफलाञ्चाद्यात्सुराज्ञि अभिवर्णदां जाङ्गलञ्च रसं सिन्धुयुक्तं दधि पयः कणां

हे सुकुलीन स्त्री (सुराज्ञि), सैंधव मीठ व त्रिफळा युक्त, उत्तम वर्ण देणारा योग द्यावा. तसेच जाङ्गल (कृश वन्य मांस) रस सैंधवयुक्त, दही, दूध व कण (धान्यकण) यांसह द्यावा.

Verse 26

रसाधिकं समं कुर्यान्नरो वाताधिको ऽपि वा निदाघे मर्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु

मनुष्याने रसाधिक (स्नेह-पोषणप्रधान) किंवा सम (संतुलित) आहार-विहार करावा, तो वाताधिक असला तरी. निदाघात मर्दन/अभ्यंग सांगितला आहे; आणि शिशिरात तो सम रीतीने व अधिक प्रमाणात करावा.

Verse 27

वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं त्वचन्तु प्रथमं मर्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं

वसंतात मर्दन मध्यम समजावे; आणि निदाघात (उन्हाळ्यात) मर्दन अधिक तीव्र असावे. प्रथम त्वचेचे मर्दन करावे, त्यानंतर अंगांचे (शरीरभागांचे).

Verse 28

स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी

ज्या देहांत स्नायु व रुधिर यांचे प्राबल्य असते, तेथे अस्थी जणू मांसाने आच्छादित असल्याप्रमाणे भासते. तसेच येथे खांदे व बाहू, आणि जंघा गुडघ्यांसह, मांसल दिसतात.

Verse 29

अरिवन्मर्दयेत् प्रज्ञो जत्रु वक्षश् च पूर्ववत् अङ्गसन्धिषु सर्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा

प्रज्ञावान वैद्याने शत्रूला दाबल्याप्रमाणे रुग्णाचे जोराने मर्दन करावे; पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे जत्रु-प्रदेश व वक्षस्थळ यांचेही तसेच करावे. सर्व अंगसंधींमध्येही त्याच रीतीने वारंवार दृढ दाब द्यावा.

Verse 30

प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात् नीजीर्णे तु श्रमं कुर्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः

अंगसंधी हळुवारपणे प्रसारित कराव्यात; झटक्याने किंवा घाईघाईने करू नये. पूर्वीचे अन्न पचल्यावरच श्रम करावा; खाऊन किंवा पिऊन लगेच नाही.

Verse 31

दिनस्य तु चतुर्भाग ऊर्ध्वन्तु प्रहरार्धके व्यायामं नैव कर्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत्

दिवसाचा चतुर्थांश पुढे गेल्यावर, म्हणजे प्रहराच्या उत्तरार्धात, व्यायाम करू नये. एकदा थंड पाण्याने स्नान करावे.

Verse 32

वार्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्धृदा श्वासन्न धारयेत् व्यायामश् च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्दनं

उष्ण पाणी श्रम दूर करते. हृदयप्रदेशात श्वास जबरदस्तीने रोखू नये. व्यायाम कफ नष्ट करतो आणि मर्दन वात नष्ट करते.

Verse 33

स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः

स्नान पित्ताची अधिकता शमवते आणि त्यानंतर ऊन घेणे हितकर आहे. ऊन, कष्टप्रद श्रम किंवा श्रमसाध्य कामाच्या आरंभी मनुष्याने सुरक्षित व मित व्यायाम करावा.