Adhyaya 293

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्त्रपरिभाषा नाम द्विनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नागलक्षणानि अग्निरुचाच नागादयो ऽथ भावादिदशस्थानानि कर्म च सूतकं दष्टचेष्टेति सप्तलक्षणमुच्यते

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘मंत्रपरिभाषा’ नावाचा दोनशे त्र्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘नागलक्षणानि’ हा दोनशे चौराण्णवावा अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—नाग इत्यादींबाबत भावादी दहा स्थान, कर्म, सूतक आणि दष्टाची चेष्टा—ही सात लक्षणे सांगितली आहेत.

Verse 2

शेषवासुकितक्षाख्याः कर्कटो ऽब्जो महाम्बुजः शङ्खपालश् च कुलिक इत्य् अष्टौनागवर्यकाः

शेष, वासुकी, तक्षक, कर्कट, अब्ज, महाम्बुज, शंखपाल आणि कुलिक—हे आठ श्रेष्ठ नागराज मानले गेले आहेत.

Verse 3

दशाष्टपञ्चत्रिगुणशतमूर्धान्वितौ क्रमात् विप्रौ नृपो विशौ शूद्रौ द्वौ द्वौ नागेषु कीर्तितौ

क्रमाने ब्राह्मण, राजा, वैश्य आणि शूद्र—यांची नाग-संख्या अनुक्रमे दहा, आठ, पाच व तीन अशी सांगितली आहे; आणि प्रत्येक वर्णाचे दोन-दोन जण नागांमध्ये कीर्तित आहेत.

Verse 4

तदन्वयाः पञ्चशतं तेभ्यो जाता असंख्यकाः फणिमण्डलिराजीलवातपित्तकफात्मकाः

त्यांच्या वंशपरंपरेतून पाचशे (प्रकार) उत्पन्न झाले; आणि त्यांच्यापासून असंख्य इतर जन्मले—फणी, मंडली, राजील तसेच वात, पित्त व कफ-स्वभावाचे असे सांगितले आहेत.

Verse 5

व्यन्तरा दोषमिश्रास्ते सर्पां दर्वीकराः स्मृताः रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः

ते व्यंतर दोषमिश्र आहेत; सर्पांमध्ये ते ‘दर्वीकर’ वर्ग म्हणून स्मृत आहेत, जे रथचक्र, नांगर, छत्र, स्वस्तिक आणि अंकुश अशी चिन्हे धारण करतात.

Verse 6

गोनसा मन्दगा दीर्घा मण्डलैर् विधैश्चिताः रथाङ्गलाङ्गलत्रमुष्टिकाङ्कुशधारिण इति ख स्थिता इति ख राजिलाश्चित्रिताः स्निग्धास्तिर्यगूर्ध्वञ्च वाजिभिः

गोनसा सर्प मंदगती व दीर्घदेही असतात; त्यांच्या अंगावर मंडलाकार ठिपके व विविध नक्षी असतात—रथचक्र, नांगर, त्र-मुष्टिका (गदा/मुष्टी-चिन्ह) आणि अंकुश यांसारख्या. ते रेषांनी चित्रित, स्निग्ध, आणि घोड्यांवर दिसणाऱ्या आडव्या व उभ्या पट्ट्यांसारख्या रेषांनी युक्त असतात.

Verse 7

व्यन्तरा मिश्रचिह्नाश् च भूवर्षाग्नेयवायवः चतुर्विधास्ते षड्विंशभेदाः षोडश गोनसाः

व्यंतर चार प्रकारचे—मिश्रचिन्हयुक्त, भू-प्रदेशीय, आग्नेय आणि वायवीय. त्यांचे सव्वीस उपभेद आहेत; तसेच ‘गोनस’ नावाचे सोळा वर्गही मानले आहेत.

Verse 8

त्रयोदश च राजीला व्यन्तरा एकविंशतिः ये ऽनुक्तकाले जायन्ते सर्पास्ते व्यन्तराः स्मृताः

राजीला तेरा आणि व्यंतर एकवीस असे स्मृत आहेत. जे सर्प अनुक्त/अयोग्य काळी जन्मतात, ते ‘व्यंतर’ म्हणून मानले जातात.

Verse 9

आषाढादित्रिमासैः स्याद्गर्भो माषचतुष्टये अण्ड्कानां शते द्वे च चत्वारिंशत् प्रसूयते

आषाढापासून गर्भकाल तीन महिने असा सांगितला आहे. चार माषांच्या परिमाणात अंड्यांची संख्या दोनशे चाळीस प्रसूत होते.

Verse 10

सर्पा ग्रसन्ति सूतौघान् विना स्त्रीपुन्नपुंसकान् उन्मीलते ऽक्षि सप्ताहात् कृष्णो मासाद्भवेद्वहिः

सर्प स्त्री, पुरुष व नपुंसक यांना वगळून नवजातांच्या समूहांना ग्रासतात. सात दिवसांनी डोळा उघडतो; आणि एका महिन्यानंतर कृष्णवर्ण बाहेर प्रकट होतो.

Verse 11

द्वादशाहात् सुबोधः स्यात् दन्ताः स्युः सूर्यदर्शनात् द्वात्रिंशद्दिनविंशत्या चतस्रस्तेषु दंष्त्रिकाः

बारा दिवसांनी शिशु सुबोध होतो. सूर्यदर्शनाने दात प्रकट होऊ लागतात. बत्तीसाव्या महिन्याच्या विसाव्या दिवशी त्यांत चार दंष्ट्रिका (कॅनाइन) असतात.

Verse 12

कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिका एतास्ताः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः

कराली, मकरी, कालरात्री व यमदूतिका—या शक्ती विषदंष्ट्रा असून डाव्या व उजव्या पार्श्वावर रक्षक म्हणून स्थित असतात।

Verse 13

षन्मासान्मुच्यते कृत्तिं जोवेत्सष्टिसमाद्वयं नागाः सूर्यादिवारेशाः सप्त उक्ता दिवा निशि

सहा महिन्यांत ‘कृत्ति’ अवस्था (चर्मकर्मजीवी दशा) सुटते. साठचे द्वय (दोन साठक) जाणावे. रविवारापासून वारांचे अधिपती नाग दिवसा व रात्री मिळून सात सांगितले आहेत.

Verse 14

स्वेषां षट् प्रतिवारेषु कुलिकः सर्वसन्धिषु शङ्खेन वा महाब्जेन सह तस्योदयो ऽथवा

त्यांच्या सहा प्रतिवारांत (प्रतिचक्र-परिवर्तनांत) कुलिक सर्व संधींमध्ये असतो; आणि त्याचा उदय शंखासह किंवा महाकमळासह (महाब्ज) होतो.

Verse 15

द्वयीर्वा नाडिकामन्त्रमन्त्रकं कुलिकोदयः दुष्टः स कालः सर्वत्र सर्पदंशे विशेषतः

दोन (अशुभ) नाडिकांत, किंवा ‘कुलिकोदय’ नावाच्या काळात, मंत्रकर्मासाठी तो काळ अशुभ मानला आहे; तो सर्वत्र दुष्ट—विशेषतः सर्पदंशात।

Verse 16

कृत्तिका भरणी स्वाती मूलं पूर्वत्रयाश्वनी विशाखार्द्रा मघाश्लेषा चित्रा श्रवणरोहिणी

कृत्तिका, भरणी, स्वाती, मूल, तीन पूर्वा, अश्विनी, विशाखा, आर्द्रा, मघा, आश्लेषा, चित्रा, श्रवण आणि रोहिणी।

Verse 17

हस्ता मन्दकुजौ वारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः नाडिकामात्रसन्त्रकमिति ञ विनिर्दिशेदिति क , ख , ज , ट च षष्ठी रैक्ता शिवा निन्द्या पञ्चमी च चतुर्दशी

हस्ता नक्षत्र शनिवार व मंगळवार या दिवशी आल्यास पंचमी व अष्टमी तिथी नाडिकामात्र अडथळा देणाऱ्या मानाव्यात; यास ‘ञ’ वर्ग म्हणतात. तसेच ‘क, ख, ज, ट’ वर्गात षष्ठी तिथी रिक्ता (निष्फळ), ‘शिवा’ निंद्य, आणि पंचमी व चतुर्दशीही वर्ज्य आहेत।

Verse 18

सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टं दग्धयोगाश् च राशयः एकद्विबहवो दंशा दष्टविद्धञ्च खण्डितम्

शरीरातील चार संधि-प्रदेश (संध्याचतुष्टय) दूषित/संसर्गजन्य होण्यास प्रवण असतात. दग्धयोगाशी संबंधित अवस्थांचेही समूह असतात. दंश (चावा/डंख) एक, दोन किंवा अनेक असू शकतात; तसेच क्षत—चाव्याने, भेदनाने, आणि फाटून खंडित झाल्याने—होतात।

Verse 19

अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्विधम् त्रयो द्व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरोल्वणा

ज्यात प्रत्यक्ष दंशचिन्ह नसते ते ‘अवगुप्त’ (लपलेले) म्हणतात. दंश चार प्रकारचा सांगितला आहे; त्यात तीन छिद्रे, दोन छिद्रे किंवा एक छिद्र असलेले दंश येतात—ते वेदनायुक्त व रक्तस्राव अधिक करणारे असतात।

Verse 20

नक्तन्त्वेकाङ्घ्रिकूर्माभा दंशाश् च यमचोदिताः दीहीपिपीलिकास्पर्शी कण्ठशोथरुजान्वितः

त्यानंतर यमाच्या आज्ञेने रात्री फिरणारे, कासवासारखे व एकपायाचे दंशकारी जीव त्याच्यावर हल्ला करतात. डंख करणारे कीटक व मुंग्यांच्या स्पर्शाने तो त्रस्त होतो, तसेच कंठशोथ व वेदना यांनी ग्रस्त होतो।

Verse 21

सतोदो रन्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्विषः देवालये शून्यगृहे वल्मीकोद्यानकोटरे

दंश (चावा/डंख) सतोद (भेदनकारी), रन्थित (मथन/फाडणारा), सविष (विषयुक्त) किंवा न्यस्तनिर्विष (विष आधीच सोडलेले/क्षीण झालेले) असा असू शकतो. असे दंशकारी देवालयात, रिकाम्या घरात, वारुळात, उद्यानात व कोटरात (खोबणीत) आढळतात।

Verse 22

रथ्यासन्धौ श्मशाने च नद्याञ्च सिन्धुसङ्गमे द्वीपे चतुष्पथे सौधे गृहे ऽब्जे पर्वताग्रतः

रस्त्यांच्या संधीत, स्मशानात, नदीकाठी व नदी-समुद्र संगमस्थानी; द्वीपावर, चौरस्त्यावर, उंच सौधात, घरात, कमळावर आणि पर्वतशिखरासमोर—ही जपादि अनुष्ठानासाठी प्रभावी स्थाने सांगितली आहेत।

Verse 23

विलहद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बू डुम्बरेणेषु च

तुटलेले किंवा फाकलेले दार, जीर्ण विहीर, जर्जर घर आणि भग्न भिंत; तसेच शिग्रु, श्लेष्मातक व अक्ष वृक्षांमध्ये, आणि जांभूळ व उंबर वृक्षांमध्ये असलेले निवासस्थान—हे सर्व दोष व अशुभ लक्षणे मानली जातात।

Verse 24

वटे च जीर्णप्राकारे खास्यहृत्कक्षजत्रुणि तालौ शङ्खे गले मूर्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः

(ही बाधा) वटी/जांघेच्या मुळाशी व जुन्या व्रणचिन्हात; तोंड व घशात, हृदयप्रदेशात, काखेत व जत्रू (हंसली) भागात; टाळ्यावर, शंखप्रदेशात, गळ्यात, मस्तकात, हनुवटीत, तसेच नाभी व पायांतही असते।

Verse 25

दंशो ऽशुभः शुभो दूतः पुष्पहस्तः सुवाक् सुधीः लिङ्गवर्णसमानश् च शुक्लवस्त्रो ऽमलः शुचिः

दंश (चावा/डंख) असलेला दूत अशुभ. परंतु शुभ दूत तो—ज्याच्या हातात पुष्प असतात, जो मधुर बोलतो, बुद्धिमान असतो, ज्याची अंगलक्षणे व वर्ण सम्यक् व समान असतात, जो श्वेत वस्त्रे परिधान करतो, निर्मळ व शुचिर्भूत असतो।

Verse 26

अपद्वारगतः शस्त्री प्रमादी भूगतेक्षणः विवर्णवासाः पाशादिहस्तो गद्गदवर्णभाक्

अशुभ दाराशी उभा असलेला शस्त्रधारी, प्रमादी, ज्याची नजर जमिनीकडे असते; विवर्ण वस्त्रे परिधान केलेला, हातात पाश इत्यादी धरलेला, आणि गद्गद/कर्कश स्वरात बोलणारा—हे दृश्य अपशकुन मानले जाते।

Verse 27

शुष्ककाष्ठाश्रितः खिन्नस्तिलाक्तककरांशुकः आर्द्रवासाः कृष्णरक्तपुष्पयुक्तशिरोरुहः

तो कोरड्या काष्ठाजवळ राहावा, तपश्चर्येने खिन्न व संयत असावा; तिळ-आलक्तकाने हात व वस्त्र लेपित असावेत; ओले वस्त्र परिधान करावे आणि केसांत काळी व लाल फुले धारण करावीत।

Verse 28

कुचमर्दी नखच्छेदी गुदस्पृक् पादलेखकः सदंशमवलुप्तमिति ञ कण्ठशोषरुजान्त्रित इति ञ केशमुञ्ची तृणच्छेदी दुष्टा दूतास्तथैकशः

जी दूतिका स्तन दाबते, नखे कापते, गुदप्रदेशास स्पर्श करते किंवा पायाने जमिनीवर रेघ/खरचट काढते; जिच्यावर दंशचिन्हे आहेत किंवा केस ठिकठिकाणी गळाले आहेत; जिला कंठशोष, वेदना व आंत्रक्लेश आहे—अशी दूतिका अशुभ (दुष्टा) मानली जाते. तसेच जी केस उपटते किंवा उगाच गवत कापते, तीही अपशकुनी दूत ठरते।

Verse 29

इडान्या वा वहेद्द्वेधा यदि दूतस्य चात्मनः आभ्यां द्वाभ्यां पुष्टयास्मान् विद्यास्त्रीपुन्नपुंसकान्

दूताच्या व आपल्या देहात इडा किंवा दुसरी (पिंगला) नाडी द्विविध रीतीने वाहत असेल, तर त्या दोन्ही प्रवाहांच्या पुष्टिलक्षणांवरून येणारे ज्ञान/फल स्त्री, पुरुष किंवा नपुंसक-स्वभावाचे आहे हे ठरवावे।

Verse 30

दूतः स्पृशति यद्गात्रं तस्मिन् दंशमुदाहरेत् दूताङ्घ्रिचलनं दुष्ठमुत्थितिर्निश् चला शुभा

दूत ज्या अवयवाला स्पर्श करतो, त्या ठिकाणी दंश/व्रण आहे असे सांगावे. दूताचे पाय चंचल हालणे अशुभ; स्थिर व न हलता उभे राहणे शुभ।

Verse 31

जीवपार्श्वे शुभो दूतो दुष्टो ऽन्यत्र सम्मागतः जीवो गतागतैर् दुष्टः शुभो दूतनिवेदने

जीवाच्या बाजूस शुभ दूत असेल आणि अन्यत्र दुष्ट दूत भेटला, तर ये-जा करण्याने जीव दुष्टतेने बाधित मानला जातो; परंतु दूताचे निवेदन/वार्ता शुभ असेल तर ते शुभच मानावे।

Verse 32

दूतस्य वाक् प्रदुष्टा सा पूर्वामजार्धनिन्दिता विभक्तैस्तस्य वाक्यान्तैर्विषर्निर्विषकालता

दूताची वाणी दूषित झाली तर ती ‘पूर्वामजार्धनिन्दिता’ या दोषाने निंद्य ठरते. तसेच वाक्याच्या शेवटी चुकीचा पदच्छेद झाल्यास ‘विष–निर्विष–कालता’ हा दोष होतो—म्हणजे शब्दविभाग व उच्चारणकाळाच्या चुकांमुळे ‘विष’ ‘निर्विष’ किंवा उलटे होणे.

Verse 33

आद्यैः स्वरैश् च काद्यश् च वर्गैर् भिन्नलिपिर्द्विधा स्वरजो वसुमान्वर्गी इतिक्षेपा च मातृका

आद्य स्वर आणि ‘क’ आद्य वर्ग यांच्या साहाय्याने लिपी (वर्णमाला) द्विविध सांगितली आहे. मातृका चार प्रकारे मांडली जाते—स्वरजा, वसुमान् (अष्टक), वर्गी (वर्गबद्ध व्यंजने) आणि इति-क्षेपा (शेवटी जोडलेले ‘इति’ चिन्ह).

Verse 34

वाताग्नीन्द्रजलात्मानो वर्गेषु च चतुष्टयम् नपुंसकाः पञ्चमाः स्युः स्वराः शक्राम्बुयोनयः

व्यंजन-वर्गांत पहिल्या चार पंक्ती अनुक्रमे वात, अग्नी, इंद्र आणि जल-स्वरूप मानल्या आहेत. पाचवी पंक्ती नपुंसक समजली जाते. तसेच स्वरांना ‘शक्र, अंबु आणि योनी’ अशी संज्ञा दिली आहे.

Verse 35

दुष्टौ दूतस्य वाक्पादौ वाताग्नी मध्यमो हरिः प्रशस्ता वारुणा वर्णा अतिदुष्टा नपुंसकाः

दूतासाठी वाणी व पायांचे (लक्षण) अशुभ मानले आहेत. वात-अग्नीप्रधान वर्ण मध्यम; हरि (पिवळट-हिरवा) वर्ण प्रशस्त; वारुण (जलप्रधान) वर्णही शुभ; परंतु नपुंसक (लिंगहीन/उभयलिंगी) रूप अत्यंत अशुभ आहे.

Verse 36

प्रस्थाने मङ्गलं वाक्यं गर्जितं मेघहस्तिनोः प्रदक्षिणं फले वृक्षे वामस्य च रुतं जितं

प्रस्थानकाळी मंगल वचन, मेघ व हत्ती यांचे गर्जन, प्रदक्षिण (उजवीकडील) निमित्त, झाडावर फळ असणे, आणि डावीकडून येणारा पक्ष्यांचा इत्यादी रुत—हे सर्व शुभ व विजयदायक शकुन मानले आहेत.

Verse 37

शुभा गीतादिशब्दाः स्युरीदृशं स्यादसिद्धये अनर्थगीरथाक्रन्दो दक्षिणे विरुतं क्षुतम्

गीत इत्यादी शुभ शब्द मानले जातात; तरीही असा ध्वनी कधी असिद्धीचा सूचक होऊ शकतो. तसेच निरर्थक बोल, रडारड, उजव्या (दक्षिण) बाजूकडून ऐकू येणारी हाक आणि त्याच वेळी शिंक—ही अप्राप्तीची निमित्ते आहेत.

Verse 38

वेश्या क्षुतो नृपः कन्या गौर्दन्ती मुरजध्वजौ क्षीराज्यदधिशङ्खाम्बु छत्रं भेरी फलं सुराः

वेश्या, शिंक, राजा, कन्या, गाय, हत्ती, मृदंग व ध्वज, दूध-तूप-दही, शंख व पाणी, छत्र, भेरी, फळ आणि मद्य—ही येथे निमित्तचिन्हे म्हणून गणली आहेत.

Verse 39

तण्डुला हेम रुप्यञ्च सिद्धये ऽभिमुखा अमी सकाष्ठः सानलः कारुर्मलिनाम्बरभावभृत्

सिद्धीसाठी तांदूळ, सोने व चांदी हे साधक/कर्माच्या समोर ठेवावेत. तसेच लाकूड व अग्नी घेऊन येणारा, मळकट वस्त्रे परिधान केलेला (अलंकृत नसलेला) कारागीरही शुभ मानला आहे.

Verse 40

गलस्थटङ्गो गोमायुगृध्रोलूककपर्दिकाः तैलं कपालकार्पासा निषेधे भस्म नष्टये

निषेध (प्रतिकार)ासाठी गलस्थटङ्ग, गोमय, गिधाड, घुबड व कपर्दिका युक्त तेल, तसेच कपाल (अस्थी) व कापूस यांसह—हे भस्म (हानिकारक प्रभाव) नष्ट करण्यासाठी सांगितले आहे.

Verse 41

विषरोगाश् च सप्त स्युर्धातोर्धात्वन्तराप्तितः विषदंशो ललाटं यात्यतोनेत्रं ततौ सुखम् आस्याच्च वचनीनाड्यौ धातून प्राप्नोति हि क्रमात्

विषरोग सात प्रकारचे सांगितले आहेत; विष एका धातूपासून दुसऱ्या धातूपर्यंत पोहोचल्याने ते उत्पन्न होतात. दंशाचा प्रभाव प्रथम कपाळावर जातो, मग डोळ्यांत, आणि त्यानंतर काही आराम होतो. पुढे मुखातून वाणीच्या नाड्यांपर्यंत जाऊन, क्रमाने धातूंमध्ये प्रवेश करतो.