Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
മുന്പ് വ്യൂഹക്രമീകരണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരണം പൂര്ത്തിയാക്കിയ ശേഷം, ഈ അധ്യായം ബാഹ്യ തന്ത്രത്തില്നിന്ന് മാറി രാജാവ് വ്യക്തികളെ അവരുടെ ദേഹലക്ഷണങ്ങളിലൂടെ എങ്ങനെ വിലയിരുത്തണം എന്നതിലേക്കാണ് തിരിയുന്നത്. അഗ്നി ഇതിനെ പരമ്പരാഗത ശാസ്ത്രമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു—സമുദ്രന് ഗര്ഗനോട് ഉപദേശിച്ച സാമുദ്രികവിദ്യ; ഇത് സ്ത്രീ–പുരുഷന്മാരുടെ ശുഭാശുഭ സൂചനകള് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ദേഹസമത്വം, ‘ചതുര്വിധ സമത’, ന്യഗ്രോധ-പരിമണ്ഡല മാനദണ്ഡം (ഭുജവിസ്താരം = ഉയരം) തുടങ്ങിയ അനുപാതാദര്ശങ്ങള്, അങ്കുല–കിഷ്കു അളവുകള്, വക്ഷസ്ഥലാദി പ്രദേശങ്ങളിലെ രേഖകള്, പദ്മസദൃശ ലക്ഷണങ്ങള്, ജോടി അവയവങ്ങളുടെ പൊരുത്തം എന്നിവ വിശദമാക്കുന്നു. ദയ, ക്ഷമ, ശൗചം, ദാനം, വീര്യം തുടങ്ങിയ നൈതികഗുണങ്ങളെ ദേഹപരിശോധനയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി, രാജധര്മത്തില് രൂപത്തോടൊപ്പം സ്വഭാവവിവേകവും ആവശ്യമാണ് എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വരള്ച്ച, തെളിഞ്ഞ ശിരകള്, ദുര്ഗന്ധം അശുഭം; മധുരവാക്യം, ഗജഗതി ശുഭം—ഭരണം, തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, ഉപദേശം എന്നിവയ്ക്കുള്ള നിതിശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രായോഗിക ഉപകരണമെന്ന നിലയില് ഇത് പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
यव्यूहस्य ??? दुर्जयव्यूहस्य ??? भोगव्यूहस्य ??? गोमूत्रिकाव्यूहस्य ??? शकटव्यूहस्य ??? अमरव्यूहस्य ??? सर्वतोभद्रव्यूहस्य ??? अथ द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः पुरुषलक्षणं अग्निर् उवाच रामोक्तोक्ता मया नीतिः स्त्रीणां राजन् नृणां वदे लक्षणं यद्समुद्रेण गर्गायोक्तं यथा पुरा
യവവ്യൂഹം, ദുര്ജയവ്യൂഹം, ഭോഗവ്യൂഹം, ഗോമൂത്രികാവ്യൂഹം, ശകടവ്യൂഹം, അമരവ്യൂഹം, സർവതോഭദ്ര-വ്യൂഹം—ഇവ പ്രസ്താവിച്ചു. ഇനി ‘പുരുഷലക്ഷണം’ എന്ന ഇരുനൂറ്റി നാല്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു: രാജാവേ, രാമൻ പറഞ്ഞ നയം ഞാൻ മുമ്പേ ഉപദേശിച്ചു; ഇനി സ്ത്രീപുരുഷന്മാരുടെ ദേഹലക്ഷണങ്ങൾ, പുരാതനത്തിൽ സമുദ്രൻ ഗർഗനോട് പറഞ്ഞ ലക്ഷണശാസ്ത്രപ്രകാരം വിവരിക്കും।
Verse 2
समुद्र उवाच पुंसाञ्च लक्षणं वक्ष्ये स्त्रीणाञ्चैव शुभाशुभं एकाधिको द्विशुक्रश् च त्रिगन्भीरस्तथैव च
സമുദ്രൻ പറഞ്ഞു—പുരുഷന്മാരുടെ ലക്ഷണങ്ങളും സ്ത്രീകളുടെ ശുഭാശുഭ ലക്ഷണങ്ങളും ഞാൻ വിവരിക്കും. അതിൽ ‘ഏകാധിക’, ‘ദ്വിശുക്ര’, ‘ത്രിഗംഭീര’ എന്നീ വിഭാഗങ്ങളും ഉണ്ട്।
Verse 3
त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश् च त्रिभिर्व्याप्नोति यस् तथा त्रिबलीमांस्त्रिविनतस्त्रिकालज्ञश् च सुव्रत
അവൻ ‘ത്രിത്രിക’യും ‘ത്രിപ്രലംബ’യും എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ത്രിവിധ (ലോക/അവസ്ഥ)ങ്ങളിൽ വ്യാപിക്കുന്നവനും അങ്ങനെ തന്നെ. അവൻ ‘ത്രിബലീമാൻ’, ‘ത്രിവിനത’, ‘ത്രികാലജ്ഞ’, ‘സുവ്രത’ എന്നിങ്ങനെയും പറയുന്നു।
Verse 4
पुरुषः स्यात्सुलक्षण्यो विपुलश् च तथा त्रिषु चतुर्लेखस् तथा यश् च तथैव च चतुःसमः
പുരുഷൻ സുലക്ഷണസമ്പന്നനും ദേഹത്തിൽ വിപുലനുമായിരിക്കണം; ത്രിഷു (രേഖ/പ്രദേശം)കളിൽ ചതുര്ലേഖകളുള്ളവനാകണം. അവൻ യശസ്സുള്ളവനും ‘ചതുഃസമ’—നാലു ഭാഗങ്ങളിലും സമതയും സന്തുലിതത്വവും ഉള്ളവനുമായിരിക്കണം।
Verse 5
चतुष्किष्कुश् चतुर्दंष्ट्रः शुक्लकृष्णस्तथैव च चतुर्गन्धश् चतुर्ह्रस्वः सूक्ष्मदीर्घश् च पञ्चसु
അവൻ ‘ചതുഷ്കിഷ്കു’ (നാലു അംഗ/ഭാഗങ്ങളുള്ളവൻ), ‘ചതുര്ദംഷ്ട്ര’ (നാലു ദംഷ്ട്രകളുള്ളവൻ), കൂടാതെ ശ്വേത-കൃഷ്ണ വർണ്ണങ്ങളുള്ളവൻ എന്നും പറയുന്നു. അവനിൽ ‘ചതുര്ഗന്ധ’ (നാലു തരത്തിലുള്ള ഗന്ധം), ‘ചതുര്ഹ്രസ്വ’ (നാലു തരത്തിലുള്ള ഹ്രസ്വത) കൂടാതെ പഞ്ചങ്ങളിൽ ‘സൂക്ഷ്മദീർഘ’ (സൂക്ഷ്മവും ദീർഘവും) എന്ന ഗുണവും ഉണ്ടാകും।
Verse 6
षडुन्नतो ऽष्टवंशश् च सप्तस्नेहो नवामलः दशपद्मो दशव्यूहो न्यग्रोधपरिमण्डलः
ആറ് വിധത്തിൽ ഉന്നതം, എട്ട് കണ്ഡങ്ങളുള്ളത്, ഏഴ് സ്നേഹഗുണങ്ങളാൽ സമൃദ്ധം, ഒൻപത് വിധത്തിൽ നിർമലം; പത്ത് പദ്മസദൃശം, പത്ത് വ്യൂഹയുക്തം—ഇങ്ങനെ സമവൃത്ത വ്യാപ്തിയുള്ള ന്യഗ്രോധം (ആൽമരം) ആകുന്നു.
Verse 7
चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशाक्षयश् च शस्यते धर्मार्थकामसंयुक्तो धर्मो ह्य् एकाधिको मतः
രണ്ടു അർദ്ധങ്ങളും സമമായും ഓരോന്നിലും പതിനാലു അക്ഷരങ്ങളുമായിരിക്കുന്ന ഛന്ദസ് ശ്ലാഘ്യമാണ്; മറ്റൊരു രൂപത്തിൽ പതിനാറക്ഷര ഛന്ദസും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമസംയുക്തമായ രചനയിൽ ധർമ്മം ഒരു അംശം അധികം പ്രാധാന്യമുള്ളതായി കണക്കാക്കുന്നു.
Verse 8
तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्रदन्तो द्विशुक्लकः गम्भीरस्त्रिश्रवो नाभिः सत्त्वञ्चैकं त्रिकं स्मृतं
കണ്ണുകളിൽ താരകകൾ (പുപിൽ) ഇല്ലെന്ന് പറയുന്നു; പല്ലുകൾ ശുക്രസദൃശമായി വെളുപ്പ്; ദ്വിവിധ ശ്വേതത്വം; സ്വരം ഗംഭീരം; നാഭിയിൽ ത്രിവിധ മടക്കങ്ങൾ/ചക്രങ്ങൾ; സത്ത്വം ഒന്നെന്നും, ത്രികം ത്രിവിധമെന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 9
अनसूया दया क्षान्तिर्मङ्गलाचारयुक्तता शौचं स्पृहा त्वकार्पण्यमनायासश् च शौर्यता
അനസൂയ (അസൂയാരഹിതത), ദയ, ക്ഷാന്തി, മംഗളകരമായ ശിഷ്ടാചാരാനുഷ്ഠാനം, ശൗചം, യുക്തമായ സ്പൃഹ, അകാര്പണ്യം (കഞ്ഞുഷതയുടെ അഭാവം), അനായാസം (അധിക ക്ലേശമില്ലാത്ത സ്വാഭാവികത), ശൗര്യം—ഇവയാണ് ഗുണങ്ങൾ എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 10
चित्रिकस्त्रिप्रलम्बः स्याद्वृषणे भुजयोर्नरः दिग्देशजातिवर्गांश् च तेजसा यशसा श्रिया
‘ചിത്രിക’ എന്ന അടയാളവും ‘ത്രിപ്രലമ്പ’ എന്ന ലക്ഷണവും ഉള്ള പുരുഷൻ—പ്രത്യേകിച്ച് അവ വൃഷണങ്ങളിൽ അല്ലെങ്കിൽ ഭുജങ്ങളിൽ ഉണ്ടായാൽ—തേജസ്, യശസ്, ശ്രീ എന്നിവകൊണ്ട് ദിക്ക്, ദേശം, ജാതി, വർഗം എന്നിവകൊണ്ട് പ്രശസ്തരായവരെയും അതിക്രമിക്കുന്നു.
Verse 11
व्याप्नोति यस्त्रिकव्यापी त्रिबलीमान्नरस्त्वसौ उदरे बलयस्तिस्रो नरन्त्रिविनतं शृणु
ധടത്തിന്റെ മൂന്ന് പ്രദേശങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചും മൂന്ന് വ്യക്തമായ മടിവരകൾ ഉള്ളവനും അത്തരം പുരുഷനാകുന്നു; ഇനി ഉദരത്തിൽ മൂന്ന് ചുരുക്കങ്ങൾ കാണുന്ന ത്രിവിനത പുരുഷനെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുക।
Verse 12
देवतानां द्विजानाञ्च गुरूणां प्रणतस्तु यः धर्मार्थकामकालज्ञस्त्रिकालज्ञो ऽभिधीयते
ദേവന്മാരോടും ദ്വിജന്മാരോടും ഗുരുക്കന്മാരോടും വിനയത്തോടെ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നവനും, ധർമ്മം-അർത്ഥം-കാമം എന്നിവയുടെ യുക്തമായ കാലം അറിയുന്നവനും ‘ത്രികാലജ്ഞൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 13
उरो ललाटं वक्त्रञ्च त्रिविस्तीर्णो विलेखवान् द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ
ഉരസ്സ്, ലലാടം, മുഖം എന്നിവ ത്രിഗുണമായി വിശാലവും മംഗളരേഖകൾ വ്യക്തവുമായിരിക്കണം. ഇരുകൈകളും ഇരുകാലുകളും ധ്വജം, ഛത്രം മുതലായ ശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ യുക്തമായിരിക്കണം।
Verse 14
अङ्गुल्यो हृदयं पृष्ठं कटिः शस्तं चतुःसमं षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधश् चतुष्किष्कुप्रमाणतः
വിരലുകൾ, ഹൃദയപ്രദേശം, പുറം, അരക്കെട്ട്—ഇവയുടെ അളവുകൾ ചതുഃസമം (സമാനുപാതം) എന്നു നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ആകെ ഉയരം തൊണ്ണൂറ്റാറ് അങ്കുലം; അത് നാല് കിഷ്കു പ്രമാണപ്രകാരം അളക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 15
द्रंष्ट्राश् चतस्रश् चन्द्राभाश् चतुःकृष्णं वदामि ते नेत्रतारौ भ्रुवौ श्मश्रुः कृष्णाः केशास्तथैव च
ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു—നാല് ദംഷ്ട്രകൾ ചന്ദ്രനുപോലെ പ്രകാശമുള്ളവയായിരിക്കണം; കൂടാതെ നാല് കാര്യങ്ങൾ കറുപ്പായിരിക്കണം—കണ്ണിലെ പുപിൽ, ഭ്രൂകൾ, ശ്മശ്രു (താടി-മീശ) 그리고 കേശം।
Verse 16
नासायां वदने स्वेदे कक्षयोर्विडगन्धकः ह्रस्वं लिङ्गं तथा ग्रीवा जङ्घे स्याद्वेदह्रस्वकं
മൂക്ക്, വായ്, വിയർപ്പ്, കക്ഷങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ മലഗന്ധം ഉണ്ടായി, ലിംഗവും കഴുത്തും ഹ്രസ്വമാകുമ്പോൾ ജംഘകളും ഹ്രസ്വമാകും—ഈ അവസ്ഥയെ ‘വേദഹ്രസ്വക’ എന്നു പറയുന്നു.
Verse 17
सूक्ष्माण्यङ्गुलिपर्वाणि नखकेशद्विजत्वचः हनू नेत्रे ललाटे च नासा दीर्घा स्तनान्तरं
വിരലുകളുടെ സന്ധികൾ സൂക്ഷ്മവും സുസമവുമാകണം; നഖം, മുടി, പല്ലുകൾ പ്രകാശമുള്ളതും ത്വക്ക് നിർമ്മലവുമാകണം. താടി, കണ്ണുകൾ, നെറ്റി സുസംസ്ഥമായിരിക്കണം; മൂക്ക് ദീർഘവും സ്തനങ്ങൾക്കിടയിലെ ഇടവ് വ്യക്തവുമാകണം.
Verse 18
वक्षः कक्षौ नखा नासोन्नतं वक्त्रं कृकाटिका स्निग्धास्त्वक्केशदन्ताश् च लोम दृष्टिर्नखाश् च वाक्
വക്ഷസ്ഥലം, കക്ഷങ്ങൾ, നഖങ്ങൾ, ഉയർന്ന (സുസംസ്ഥ) മൂക്ക്, മുഖം, കഴുത്തിന്റെ പിൻഭാഗം; കൂടാതെ മൃദുവായ ത്വക്ക്, മുടി, പല്ലുകൾ; ദേഹരോമം, ദൃഷ്ടി, നഖങ്ങൾ, വാക്ക്—ഇവ ലക്ഷണങ്ങളായി പരിശോധിക്കേണ്ടവയാണ്.
Verse 19
जान्वोरुर्वोश् च पृष्ठस्थ वंशौ द्वौ करनासयोः नेत्रे नासापुटौ कर्णौ मेढ्रं पायुमुखे ऽमलं
മുട്ടിനും തുടയ്ക്കും സമീപം പൃഷ്ഠഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന രണ്ട് ‘വംശ’ (നാളങ്ങൾ) പറയപ്പെടുന്നു. ക്രിയക്കും വാക്കിനും രണ്ട് (ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ) ഉണ്ട്; രണ്ട് കണ്ണുകൾ, രണ്ട് നാസാപുടങ്ങൾ, രണ്ട് ചെവികൾ; കൂടാതെ ലിംഗവും പായുവും—ഇവ ദേഹത്തിന്റെ അമല ദ്വാരങ്ങളാണ്.
Verse 20
जिह्वोष्ठे तालुनेत्रे तु हस्तपादौ नखास् तथा शिश्नाग्रवक्त्रं शस्यन्ते पद्माभा दश देहिनां
ദേഹികളിൽ പദ്മസദൃശമെന്ന് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്ന പത്ത് ഘടകങ്ങൾ—ജിഹ്വ, അധരങ്ങൾ, താലു, കണ്ണുകൾ, കൈകൾ, പാദങ്ങൾ, നഖങ്ങൾ, ലിംഗാഗ്രം, മുഖം.
Verse 21
पाणिपादं मुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः ललाटमुदरं पृष्ठं वृहन्तः पूजिता दश
പൂജിക്കേണ്ട പത്ത് അംഗങ്ങൾ—കൈകളും കാലുകളും, മുഖം, ഗ്രീവ, കർണ്ണങ്ങൾ, ഹൃദയം, ശിരസ്, ലലാടം, ഉദരം, പൃഷ്ഠം, വൃഹന്ത (വക്ഷസ്/സ്കന്ധ പ്രദേശം)।
Verse 22
प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रद्वयान्तरं उच्छ्रायेण समं यस्य न्यग्रोधपरिमण्डलः
ഇവിടെ ‘ന്യഗ്രോധ-പരിമണ്ഡലം’ എന്നത്—ഭുജങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി നീട്ടുമ്പോൾ മദ്ധ്യമവിരലുകളുടെ അഗ്രങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ദൂരം വ്യക്തിയുടെ ഉയരത്തോട് തുല്യമാകുന്ന അളവാണ്।
Verse 23
पादौ गुल्फौ स्फिचौ पार्श्वौ वङ्क्षणौ वृषणौ कुचौ कर्णौष्ठे सक्थिनी जङ्घे हस्तौ बाहू तथाक्षिणी
പാദങ്ങൾ, ഗുല്ഫം (കാൽമുട്ട്/കണങ്കാൽ), സ്ഫിച് (നിതംബം), പാർശ്വം, വങ്ക്ഷണം (കുച്ചി), വൃഷണം, കുചം (സ്തനം), കർണ്ണവും ഓഷ്ഠവും, സക്ഥിനീ (തുട), ജംഘ (കീഴ്ക്കാൽ), ഹസ്തം, ബാഹു, അതുപോലെ അക്ഷിണീ (കണ്ണുകൾ)।
Verse 24
चतुर्दशसमद्वन्द्व एतत्सामान्यतो नरः विद्याश् चतुर्दश द्व्यक्षैः पश्येद्यः षोडशाक्षकः
സാധാരണമായി മനുഷ്യൻ ഇതിനെ പതിനാലു സമ-ദ്വന്ദ്വ (യുഗ്മ)മായി അറിയണം. ദ്വ്യക്ഷര-ഖണ്ഡങ്ങളാൽ ക്രമീകരിച്ച പതിനാലു ‘വിദ്യ’കളെ ദർശിക്കുന്നവൻ/ഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഷോഡശാക്ഷര (മന്ത്ര/വിദ്യ) ജ്ഞാതാവാണ്।
Verse 25
रूक्षं शिराततं गात्रमशुभं मांसवर्जितं दुर्गन्धिविपरीतं यच्छस्तन्दृष्ट्या प्रसन्नया
ശരീരം വരണ്ടതായിരിക്കുകയും ശിരകൾ തെളിഞ്ഞു കാണപ്പെടുകയും, അശുഭമായി തോന്നി മാംസവിരഹിതമായിരിക്കുകയും; ദുർഗന്ധവും വികൃതാവസ്ഥയും ഉണ്ടായിരിക്കയും—എന്നിട്ടും അത് പ്രസന്നവും ശാന്തവുമായ ദൃഷ്ടിയോടെ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുകയുമെങ്കിൽ—ഇത് അപശകുനസൂചക മുൻലക്ഷണമായി എണ്ണപ്പെടുന്നു।
Verse 26
धन्यस्य मधुरा वाणी गतिर्मत्तेभसन्निभा एककूपभवं रोम भये रक्षा सकृत् सकृत्
ധന്യനായ പുരുഷന്റെ വാക്ക് മധുരമാണ്; അവന്റെ നടപ്പ് മത്തനായ ആനയെപ്പോലെയാണ്. ഒരു രോമകൂപത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ഒരു രോമം പോലും ഭയകാലത്ത് വീണ്ടും വീണ്ടും രക്ഷയായി തീരും.
Frequently Asked Questions
It emphasizes proportional canons and measurement (e.g., height as ninety-six angulas = four kishkus; nyagrodha-parimandala where arm-span equals height), plus enumerated bodily markers such as lotus-like features and paired correspondences.
By aligning bodily assessment with dharmic discernment: virtues like compassion, purity, forbearance, and generosity are treated as auspicious markers, guiding a ruler or practitioner to prioritize sattvic character and right conduct while exercising worldly responsibility.