Adhyaya 241

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सामादिर्नाम चत्वारिंशदध्कद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजनीतिः राम उवाच षड्विधन्तु बलं व्यूह्य देवान् प्रार्च्य रिपुं व्रजेत् मौलं भूतं श्रोणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ‘സാമാദി’ എന്ന 240-ാം അധ്യായം സമാപ്തമായി। ഇനി 241-ാം അധ്യായം ‘രാജനീതി’ ആരംഭിക്കുന്നു। രാമൻ പറഞ്ഞു—ഷഡ്വിധ സൈന്യബലം വ്യൂഹബദ്ധമാക്കി, ദേവന്മാരെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ച്, ശത്രുവിനെതിരെ പ്രയാണം ചെയ്യണം—മൗല (വംശപരമ്പരാഗത/സ്ഥിര), ഭൃത (വേതനഭോഗി), ശ്രേണി (ഗണം/നിഗമം), സുഹൃത് (മിത്ര), ദ്വിഷത് (ശത്രുപക്ഷത്തിൽ നിന്ന് വന്ന), ആടവിക (വന്യ) ബലം।

Verse 2

पूर्वं पूर्वं गरीयस्तु बलानां व्यसनं तथा षडङ्गं मन्त्रकोषाभ्यां पदात्यश्वरथद्विपैः

മുൻപുള്ള ഘടകം പിന്നിലുള്ളതിനെക്കാൾ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ളത്; അതുപോലെ സൈന്യങ്ങളുടെ വ്യസനം (ദുർബലത/ആപത്ത്) എന്നും അറിയേണ്ടത്. ഷഡംഗ ശക്തി—മന്ത്രം (ആലോചന)യും കോശം (ധനാഗാരം)യും, കൂടാതെ പദാതി, അശ്വ, രഥ, ദ്വിപ (ആന) ബലങ്ങളും ആകുന്നു।

Verse 3

नद्यद्रवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद्व्यूहीकृतैर् बलैः

നദിക്കടവുകൾ, ചതുപ്പുപ്രദേശങ്ങൾ, ദുര്‍ഗങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ എവിടെയെവിടെയോ ഭയം ഉണ്ടാകുന്നുവോ അവിടെയവിടെ സേനാപതി വ്യൂഹബദ്ധമായ ബലങ്ങളോടുകൂടെ പോകണം।

Verse 4

नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपुरुषावृतः मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषः फल्गु च यद्बलं

നായകൻ മുൻപോട്ട് നീങ്ങണം, പരീക്ഷിത വീരന്മാർ ചുറ്റിപ്പറ്റി. മദ്ധ്യത്തിൽ ഗൃഹജനങ്ങൾ (ഭാര്യകൾ), സ്വാമി/രാജാവ്, ഖജനാവ് എന്നിവയും; ബലത്തിൽ ദുർബലമായതും അവിടെ വെച്ച് സംരക്ഷിക്കണം.

Verse 5

पार्श्वयोरुभयोरश्वा वाजिनां पार्श्वयो रथाः रथानां पार्श्वयोर्नागा नागानां चाटवीबलं

ഇരുപാർശ്വങ്ങളിലും കുതിരകളെ സ്ഥാപിക്കണം; കുതിരസേനയുടെ പാർശ്വങ്ങളിൽ രഥങ്ങൾ. രഥങ്ങളുടെ പാർശ്വങ്ങളിൽ ആനകൾ; ആനകളുടെ പാർശ്വങ്ങളിൽ ആടവീ-ബലം (വനസേന) വിന്യസിക്കണം.

Verse 6

पश्चात् सेनापतिः सर्वं पुरस्कृत्य कृती स्वयं यायात्सन्नद्धसैन्यौघः खिन्नानाश्वासयञ्च्छनैः

അതിനുശേഷം കഴിവുള്ള സേനാപതി എല്ലാം യഥാവിധി ക്രമപ്പെടുത്തി മുന്നിൽ വെച്ച് സ്വയം നീങ്ങണം. ആയുധസജ്ജമായ സൈന്യസമൂഹത്തോടൊപ്പം പതുക്കെ നീങ്ങി ക്ഷീണിതരെ ആശ്വസിപ്പിക്കണം.

Verse 7

यायाद्व्यूहेन महता मकरेण पुरोभये श्येनेनोद्धृतपक्षेण सूच्या वा वीरवक्त्रया

മഹത്തായ വ്യൂഹത്തോടെ മുന്നേറണം—മുൻഭാഗത്തിന്റെ ഇരുവശത്തും പ്രഹരിക്കാനായി ‘മകര’ വ്യൂഹം, അല്ലെങ്കിൽ ഉയർത്തിയ ചിറകുകളുള്ള ‘ശ്യേന’ വ്യൂഹം, അല്ലെങ്കിൽ ‘സൂചി’ വ്യൂഹം, അല്ലെങ്കിൽ ‘വീരവക്ത്രാ’ വ്യൂഹം.

Verse 8

पश्चाद्भये तु शकटं पार्श्वयोर्वज्रसञ्ज्ञितं सर्वतः सर्वतोभद्रं भये व्यूहं प्रकल्पयेत्

പിന്നിൽ നിന്ന് ഭയം ഉണ്ടെങ്കിൽ ‘ശകട’ (വണ്ടി-ആകൃതി) വ്യൂഹം ഒരുക്കണം. പാർശ്വങ്ങളിൽ ‘വജ്ര’ എന്ന വ്യൂഹം; എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നും ഭയം ഉണ്ടെങ്കിൽ ‘സർവതോഭദ്ര’ വ്യൂഹം വിന്യസിക്കണം.

Verse 9

कन्दरे शैलगहने निम्नगावनसङ्कटे दीर्घाध्वनि परिश्रान्तं क्षुत्पिपासाहितक्लमं

പർവതഗുഹയിൽ, ഘനമായ ശൈല-വന്യ ദുർഗപ്രദേശത്ത്, താഴ്ന്ന താഴ്വരയും വനപാതയും നിറഞ്ഞ അപകടത്തിൽ അവൻ ദീർഘയാത്രകൊണ്ട് അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചു; വിശപ്പും ദാഹവും കൂടിയ ക്ലേശത്തിൽ ക്ഷയിച്ചു।

Verse 10

व्याधिदुर्भिक्षमरकपीडितं दस्युविद्रुतं पङ्कांशुजलस्कन्धं व्यस्तं पुञ्जीकृतं पथि

രോഗം, ദുര്ഭിക്ഷം, മഹാമാരിമരണം എന്നിവകൊണ്ട് പീഡിതമായി, കള്ളന്മാരാൽ ഭീതിയിലായി; ചെളി, പൊടി, ജലക്കൂട്ടങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് തടസ്സപ്പെട്ട്; വഴിയിൽ ഗതാഗതം ചിതറി കൂമ്പാരമായി കെട്ടിക്കിടക്കുന്നത്—ഇവ ദുരിതത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്।

Verse 11

प्रसुप्तं भोजनव्यग्रमभूमिष्ठमसुस्थितं चौराग्निभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतं

ഉറങ്ങുന്നവൻ, ഭക്ഷണത്തിൽ തിരക്കിലായി ശ്രദ്ധച്യുതനായവൻ, നിലത്ത് കിടക്കുന്നവൻ, അസ്ഥിരനായവൻ, കള്ളന്മാരോ അഗ്നിയോ എന്ന ഭയത്തിൽ വിറയ്ക്കുന്നവൻ, മഴയും കാറ്റും കൊണ്ട് ബാധിക്കപ്പെട്ടവൻ—ഇവരെ അശരണരെന്നു കരുതി സംരക്ഷിക്കണം।

Verse 12

इत्यादौ स्वचमूं रक्षेत् प्रसैन्यं च घतयेत् विशिष्टो देशकालाभ्यां भिन्नविप्रकृतिर्बली

ഇങ്ങനെ ആദ്യം സ്വന്തം സേനാവ്യൂഹം സംരക്ഷിക്കുകയും ശത്രുവിന്റെ മുൻനിരയിൽ വിന്യസിച്ച സൈന്യത്തെ പ്രഹരിച്ച് ചിതറിക്കുകയും വേണം. ദേശ-കാലങ്ങളോട് പ്രത്യേകമായി പൊരുത്തപ്പെടുകയും സാഹചര്യാനുസാരം തന്ത്രസ്വഭാവം മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നവനാണ് ബലവാൻ സേനാധിപൻ।

Verse 13

कुर्यात् प्रकाशयुद्धं हि कूटयुद्धं विपर्यये तेष्ववस्कन्दकालेषु परं हन्यात्समाकुलं

പ്രഖ്യാപിതമായ തുറന്ന യുദ്ധം തന്നെ നടത്തണം; എന്നാൽ പ്രതികൂല സാഹചര്യത്തിൽ കൂറ്റയുദ്ധം—ഗൂഢവും വഞ്ചനാസഹിതവുമായ യുദ്ധം—അവലംബിക്കണം. ഇത്തരത്തിലുള്ള അപ്രതീക്ഷിത ആക്രമണസമയങ്ങളിൽ ശത്രു കലക്കത്തിലായിരിക്കുമ്പോൾ അവനെ സംഹരിക്കണം।

Verse 14

वज्रसङ्कटमिति ख , छ च अभूमिष्ठं स्वभूमिष्ठं स्वभूमौ चोपजायतः प्रकृतिप्रग्रहाकृष्टं पाशैर् वनचरादिभिः

“വജ്രസങ്കടം” എന്ന (രക്ഷാമന്ത്രത്തിൽ) ‘ഖ’യും ‘ഛ’യും എന്ന അക്ഷരങ്ങൾ പറയുന്നു. ഇത് സ്വഭൂമിയിലല്ലാത്തവനെയും, സ്വഭൂമിയിൽ ഉള്ളവനെയും, സ്വഭൂമിയിൽ തന്നേ ജനിച്ച/സ്ഥാപിതനായവനെയും സംരക്ഷിക്കുന്നു; കൂടാതെ സാഹചര്യബലത്തിൽ വലിച്ചിഴക്കപ്പെട്ടും വനചരാദികൾ പാശങ്ങളാൽ പിടിച്ചും ഉള്ളവനെയും സംരക്ഷിക്കുന്നു।

Verse 15

हन्यात् प्रवीरपुरुषैर् भङ्गदानापकर्षणैः पुरस्ताद्दर्शनं दत्वा तल्लक्षकृतनिश् चयात्

വ്യൂഹഭേദനം, (കൗശലത്തോടെ) ദാനം/ഇളവ് നൽകൽ, ശത്രുവിനെ വലിച്ചിഴച്ച് വേർതിരിക്കൽ എന്നിവയിൽ നിപുണരായ അഗ്രവീരന്മാരാൽ ശത്രുവിനെ പ്രഹരിക്കണം. ആദ്യം മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു കാണിച്ച ശേഷം, അവരുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ നിരീക്ഷിച്ച് നിശ്ചയം ചെയ്ത് പ്രവർത്തിക്കണം।

Verse 16

हन्यात्पश्चात् प्रवीरेण बलेनोपेत्य वेगिना पश्चाद्वा सङ्कुलीकृत्य हन्याच्छूरेण पूर्वतः

പിന്നിൽ നിന്ന് പ്രഹരിക്കണം—ബലവും വേഗവും ഉള്ള പ്രധാനവീരനോടൊപ്പം സമീപിച്ച്. അല്ലെങ്കിൽ പിന്നിൽ നിന്ന് ശത്രുവിനെ കലക്കത്തിലാക്കി, തുടർന്ന് മുന്നിൽ നിന്ന് ശൂരനാൽ പ്രഹരിപ്പിക്കണം।

Verse 17

आभ्यां पार्श्वाभिघातौ तु व्याख्यातौ कूटयोधने पुरस्ताद्विषमे देशे पश्चाद्धन्यात्तु वेगवान्

കൂടയോധന (വഞ്ചനാപോരാട്ട) ശാസ്ത്രത്തിൽ ഈ രണ്ട് പാർശ്വപ്രഹാരങ്ങൾ വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു. അസമഭൂമിയിൽ വേഗവാൻ ആദ്യം മുന്നിൽ നിന്ന് ആക്രമിച്ച്, പിന്നെ പിന്നിൽ നിന്ന് ബലത്തോടെ പ്രഹരിക്കണം।

Verse 18

पुरः पश्चात्तु विषमे एवमेव तु पार्श्वयोः प्रथमं योधयित्वा तु दूष्यामित्राटवीबलौ

അസമഭൂമിയിൽ മുന്നിലും പിന്നിലും—അതുപോലെ ഇരുപാർശ്വങ്ങളിലും—ഇതേ ക്രമം പാലിക്കണം. ആദ്യം ശത്രുവിന്റെ മുൻപന്തിയും അട്ടവി/വനസേനയും തടയാൻ സൈന്യത്തെ വിന്യസിച്ച് യുദ്ധം നടത്തിച്ച്, തുടർന്ന് അതേ ക്രമത്തിൽ മുന്നേറണം।

Verse 19

श्रान्तं मन्दन्निराक्रन्दं हन्यादश्रान्तवाहनं दूष्यामित्रबलैर् वापि भङ्गन्दत्वा प्रयत्नवान्

ശത്രു ക്ഷീണിതനും മന്ദഗതിയിലും യുദ്ധഘോഷമില്ലാതെയും ആയാൽ ദൃഢയോദ്ധാവ് അവനെ പ്രഹരിക്കണം; ക്ഷീണമില്ലാത്ത വാഹനമുള്ളവനെയും. ശത്രുബലത്തെ കലക്കുകയോ അവരുടെ വ്യൂഹത്തിൽ ഭംഗം വരുത്തുകയോ ചെയ്ത് നിരന്തര പരിശ്രമത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കണം.

Verse 20

जितमित्येव विश्वस्तं हन्यान्मन्त्रव्यपाश्रयः स्कन्धावारपुरग्रामशस्यस्वामिप्रजादिषु

“ഞാൻ ജയിച്ചു” എന്നു കരുതി നിർഭയമായി വിശ്വസ്തനായി മാറിയ ശത്രുവിനെ മന്ത്ര-നീതി (ഗൂഢോപായവും ഉപദേശവും) ആശ്രയിച്ച് വീഴ്ത്തണം. ഇത് സൈന്യശിബിരം, നഗരം, ഗ്രാമം, വിള, ഉടമ, പ്രജകൾ മുതലായ മേഖലകളിലും പ്രയോഗ്യമാണ്.

Verse 21

विश्रभ्यन्तं परानीकमप्रमत्तो विनाशयेत् अथवा गोग्रहाकृष्टं तल्लक्ष्यं मार्गबन्धनात्

എതിര്‍സേനയുടെ വ്യൂഹം ശിഥിലമായി അശ്രദ്ധയായാൽ ജാഗ്രതയുള്ള നായകൻ അതിനെ നശിപ്പിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ വഴികൾ തടഞ്ഞ്, പശുക്കളെ പിടിച്ച് വലിക്കുന്നതുപോലെ അതിനെ പുറത്തേക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് അതേ ലക്ഷ്യത്തെ പ്രഹരിക്കണം.

Verse 22

अवस्कन्दभयाद्रात्रिपूजागरकृतश्रमः दिवासुप्तं समाहन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकं

രാത്രിയിലെ അപ്രതീക്ഷിത ആക്രമണഭയത്തിൽ കാവൽനിൽക്കാൻ ജാഗരിച്ച് ശത്രുസൈന്യം ക്ഷീണിക്കുകയും പകൽ ഉറങ്ങുകയും ചെയ്യും; അപ്പോൾ നിദ്രയിൽ അകപ്പെട്ട അശക്ത സൈനികരെ ഉറക്കത്തിലിരിക്കെ തന്നെ പ്രഹരിച്ച് വീഴ്ത്തണം.

Verse 23

निशि विश्रब्धसंसुप्तं नागैर् वा खड्गपाणिभिः प्रयाने पूर्वयायित्वं वनदुर्गप्रवेशनं

രാത്രിയിൽ ലക്ഷ്യം നിർഭയമായി ഗാഢനിദ്രയിൽ ആയിരിക്കുമ്പോൾ ആനകളാലോ ഖഡ്ഗധാരികളാലോ പ്രഹരിക്കണം. യാത്രയിൽ ആദ്യം അഗ്രദളത്തെ അയച്ച്, തുടർന്ന് വനദുർഗത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കണം.

Verse 24

अभिन्नानामनीकानां भेदनं भिन्नसङ्ग्रहः विभीषकाद्वारघातं कोषरक्षेभकर्म च

ഇതിൽ—ഇനിയും ഏകീകൃതമായിരിക്കുന്ന സൈന്യദളങ്ങളെ പിളർത്തുക; ഇതിനകം പിരിഞ്ഞവയെ വീണ്ടും ശേഖരിച്ചു പുനഃക്രമീകരിക്കുക; ഭീതിജനക നടപടികളും കവാടങ്ങളിൽ പ്രഹരം/ബലപ്രവേശവും; കൂടാതെ നിധിശാല സംരക്ഷണത്തിനായി നിയുക്തനായ ഗജരക്ഷകന്റെ കർത്തവ്യപ്രവർത്തനങ്ങളും പറയുന്നു।

Verse 25

अभिन्नभेदनं मित्रसन्धानं रथकर्म च वनदिङ्मार्गविचये वीवधासारलक्षणं

ഇത്—പ്രത്യക്ഷ പിളർപ്പ് ഉണ്ടാക്കാതെ ശത്രുസൈന്യത്തെ വിഭജിക്കുന്ന നയം, മിത്രസന്ധാനം (സന്ധി സ്ഥാപിക്കൽ) എന്ന കല, രഥകർമ്മം, വനത്തിൽ ദിശകളും വഴികളും പരിശോധിക്കൽ, കൂടാതെ ‘വീവധാ-സാരം’ (യുദ്ധഹത്യയുടെ സാരം) എന്നതിന്റെ ലക്ഷണനിർണ്ണയം വിശദീകരിക്കുന്നു।

Verse 26

अनुयानापसरणे शीघ्रकार्योपपादनं दीनानुसरणं घातः कोटीनां जघनस्य च

ഇവിടെ—മറ്റുള്ളവരെ പിന്തുടരലും പിൻവാങ്ങലും, കാര്യങ്ങൾ വേഗത്തിൽ സാധ്യമാക്കൽ, ദീന/നീചജനങ്ങളെ അനുഗമിക്കൽ, കൂടാതെ ഘാതം/പരിക്ക്; അതോടൊപ്പം പാർശ്വങ്ങൾ (കോടി)യും നിതംബം (ജഘന)യും സംബന്ധിച്ച ലക്ഷണങ്ങളും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു।

Verse 27

अश्वकर्माथ पत्तेश् च सर्वदा शस्त्रधारणं शिविरस्य च मार्गादेः शोधनं वस्तिकर्म च

അതുപോലെ അശ്വകർമ്മം (കുതിരകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കർത്തവ്യങ്ങൾ), പാദാതി സൈനികന്റെ സ്ഥിരമായ ആയുധധാരണം, ശിബിരവും വഴികളും ശുദ്ധീകരിച്ച് വൃത്തിയാക്കൽ, കൂടാതെ കുഴി/പരിഖ നിർമ്മിച്ച് പരിപാലിക്കുന്ന വസ്തികർമ്മവും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 28

संस्थूलस्थाणुवल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टकं सापसारा पदातीनां भूर्नातिविषमा मता

കട്ടിയുള്ള തണ്ടുതൂണുകൾ, വൽമീകം (ചീമുട്ടി), വൃക്ഷങ്ങൾ, കുറ്റിച്ചെടികൾ, ചെറിയ മുള്ളുവളർച്ച എന്നിവ നിറഞ്ഞിട്ടില്ലാത്തതും; പാമ്പുകളുടെ ഒളിവോ ഭയമോ ഇല്ലാത്തതുമായ ഭൂമി—പാദാതികൾക്ക് അത്യന്തം വിഷമമല്ലെന്ന് കണക്കാക്കുന്നു।

Verse 29

स्वल्पवृक्षोपला क्षिप्रलङ्घनीयनगा स्थिरा निःशर्करा विपङ्का च सापसारा च वाजिभूः

വൃക്ഷങ്ങളും കല്ലുകളും കുറവായും, വേഗത്തിൽ എളുപ്പം കടക്കാവുന്നതുമായ, നിലം ദൃഢമായും, കങ്കരമില്ലാത്തതുമായ, ചെളിയില്ലാത്തതുമായ, സ്വാഭാവിക ജലനിഷ്ക്രമണമുള്ളതുമായ ഭൂമി ‘വാജിഭൂ’—അഥവാ ഉത്തമ (അശ്വയോഗ്യ) ഭൂമിയെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 30

निस्थाणुवृक्षकेदारा रथभूमिरकर्दमा मर्दनीयतरुच्छेद्यव्रततीपङ्कवर्जिता

മരത്തൂണുകൾ/തടികൾ (സ്ഥാണു) അല്ലെങ്കിൽ തടസ്സമാകുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ ഇല്ലാത്തതും, കേദാരബന്ധം/വയൽവരമ്പുകൾ കൊണ്ട് ഭൂമി മുറിഞ്ഞിട്ടില്ലാത്തതും; രഥങ്ങൾ ഓടാൻ പോരുന്ന ദൃഢതയുള്ളതും, ചെളിയില്ലാത്തതും, സമതലമായി അമർത്തി ഘനമാക്കാവുന്നതും, വെട്ടേണ്ട വൃക്ഷങ്ങളില്ലാത്തതും, കൂടാതെ ചീറ്റിപ്പുറ്റ്, കുത്തനെയുള്ള കര, ചതുപ്പ്-ചെളി എന്നിവയില്ലാത്തതുമായ സ്ഥലം പ്രശസ്തം।

Verse 31

निर्झरागम्यशैला च विषमा गजमेदिनी उरस्यादीनि भिन्नानि प्रतिगृह्णन् बलानि हि

നിർഝരങ്ങൾ കൊണ്ട് മുറിഞ്ഞ ദുർഗമ പർവ്വതഭൂമി, അസമമായ നിലം, കൂടാതെ ‘ഗജമേദിനി’ (ആനസേനയ്ക്ക് യോജ്യമായ ഭൂമി)—ഇത്തരത്തിലുള്ള ഭൂപ്രകൃതികൾ സൈന്യബലങ്ങളെ വ്യത്യസ്തമായി സ്വീകരിക്കുകയും സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് ഉരസ്സുമുഖം മുതലായ വിന്യാസങ്ങളിൽ ഭേദം വരുത്തുന്നു।

Verse 32

प्रतिग्रह इति ख्यातो राजकार्यान्तरक्षमः तेन शून्यस्तु यो व्यूहः स भिन्न इव लक्ष्यते

‘പ്രതിഗ്രഹ’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ വിന്യാസം രാജകാര്യങ്ങളിൽ ഇടയ്ക്കുള്ള അന്തരം മൂടി സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിവുള്ളതാണ്; എന്നാൽ അതില്ലാത്ത വ്യൂഹം ഭിന്നമായതുപോലെ തന്നെ ദൃശ്യമാകും।

Verse 33

जयार्थी न च युद्ध्येत मतिमानप्रतिग्रहः यत्र राजा तत्र कोषः कोषाधीना हि राजता

ജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അതിവേഗം യുദ്ധത്തിലേക്ക് ചാടരുത്; ബുദ്ധിമാൻ ലാഭം/ലഞ്ചം കൊണ്ടു കുലുങ്ങാത്ത (അപ്രതിഗ്രഹ)നായിരിക്കണം. രാജാവ് എവിടെയുണ്ടോ അവിടെയാണ് കോശം; രാജത്വം യഥാർത്ഥത്തിൽ കോശത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 34

योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् किञ्चिद्दातुं न युज्यते द्रव्यलक्षं राजघाते तदर्धं तत्सुतार्दने

അതിനുശേഷം യോദ്ധാക്കൾക്ക് കുറച്ചെങ്കിലും ദാനം നൽകണം; ഒന്നും നൽകാതിരിക്കുക യുക്തമല്ല. രാജവധത്തിന് ദ്രവ്യദണ്ഡം ഒരു ലക്ഷം; രാജപുത്രവധത്തിന് അതിന്റെ പകുതി.

Verse 35

सेनापतिबधे तद्वद्दद्याद्धस्त्यादिमर्दने अथवा खलु युध्येरन् प्रत्यश्वरथदन्तिनः

സേനാപതിവധത്തിലും അതേ രീതിയിൽ പ്രഹാരം നടത്തണം; ആന മുതലായവയെ മർദ്ദിക്കുന്ന (ചവിട്ടി തകർക്കുന്ന) കാര്യത്തിലും അതുപോലെ അടികൾ നൽകണം. അല്ലെങ്കിൽ പ്രതിപക്ഷത്തിന്റെ അശ്വം, രഥം, ദന്തി (ആന) എന്നിവയെ നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടി യുദ്ധിക്കണം.

Verse 36

निःशर्करा गम्यशैलेति ज किं हि दातुमिति घ , ञ च यथा भवेदसंबाधो व्यायामविनिवर्तने असङ्करेण युद्धेरन् सङ्करः सङ्कुलावहः

സേനാപതി ‘നിഃശർക്കരാ (കല്ലുകഷണം ഇല്ലാത്ത നിലം)’ ‘ഗമ്യശൈലം (ചെന്നെത്താവുന്ന മലവഴി)’ തുടങ്ങിയ സൂചനാ-ആജ്ഞകളും, ‘ഇപ്പോൾ എന്ത് നൽകണം?’ എന്നതുപോലുള്ള ആജ്ഞയും നൽകണം—അഭ്യാസത്തിലും പിൻവാങ്ങലിലും തിരക്ക് ഉണ്ടാകാതിരിക്കാനായി. ഘടകങ്ങൾ കലരാതെ യുദ്ധിക്കണം; സംകരം കലാപവും അക്രമവും വരുത്തും.

Verse 37

महासङ्कुलयुद्धेषु संश्रयेरन्मतङ्गजं अश्वस्य प्रतियोद्धारो भवेयुः पुरुषास्त्रयः

വളരെ സങ്കുലമായ യുദ്ധങ്ങളിൽ ആനയുടെ ആശ്രയം തേടണം. കുതിരയെ പ്രതിയോധമായി കാക്കാൻ മൂന്ന് പുരുഷന്മാർ വേണം.

Verse 38

इति कल्प्यास्त्रयश्चाश्वा विधेयाः कुञ्जरस्य तु पादगोपा भवेयुश् च पुरुषा दश पञ्च च

ഇങ്ങനെ മൂന്ന് കുതിരകൾ നിശ്ചയിക്കണം. ആനയ്ക്കായി പാദഗോപർ (കാലാളു കാവൽക്കാർ) ആയി പതിനഞ്ച് പുരുഷന്മാരെ നിയോഗിക്കണം.

Verse 39

विधानमिति नागस्य विहितं स्यन्दनस्य च अनीकमिति विज्ञेयमिति कल्प्या नव द्विपाः

ആനദളത്തിനും രഥദളത്തിനും നിശ്ചിതമായ സാങ്കേതിക പദം ‘വിധാനം’ ആകുന്നു. ‘അനീകം’ എന്നു പറയുന്നത് യുദ്ധമുഖം/വ്യൂഹവിന്യാസം എന്നു ഗ്രഹിക്കണം; അതിനാൽ നിയമപ്രകാരം ഒമ്പത് ആനകളെ ക്രമീകരിക്കണം.

Verse 40

तथानीकस्य रन्ध्रन्तु पञ्चधा च प्रचक्षते इत्यनीकविभगेन स्थापयेद् व्यूहसम्पदः

അതുപോലെ അനീകത്തിലെ ‘രന്ധ്രം’ (ഇടവേള/ദുർബല അന്തരം) അഞ്ചുവിധമെന്ന് പറയുന്നു; അതിനാൽ അനീകത്തെ ആ വിഭജനപ്രകാരം വേർതിരിച്ച് വ്യൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് (ഫലപ്രദമായ ക്രമീകരണം) സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 41

उरस्यकक्षपक्षांस्तु कल्प्यानेतान् प्रचक्षते उरःकक्षौ च पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतिग्रहः

ഉരഃ-പ്രദേശത്തെ സംബന്ധിച്ച് ആശയപരമായി വിഭജിച്ച് പേരിടേണ്ട ഭാഗങ്ങൾ ഇവയെന്ന് പറയുന്നു—ഉരഃ (വക്ഷസ്), കക്ഷ (കൈക്കുഴി), പക്ഷ (പാർശ്വം), മധ്യം, പൃഷ്ഠം (പുറം), പ്രതിഗ്രഹം (ആഘാതം ഏറ്റുവാങ്ങുന്ന/ആശ്രയ ഭാഗം).

Verse 42

कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञैः सप्ताङ्गो व्यूह उच्यते उरस्यकक्षपक्षास्तु व्यूहो ऽयं सप्रतिग्रहः

വ്യൂഹശാസ്ത്രജ്ഞർ ‘കോടീ’ എന്ന വ്യൂഹത്തെ സപ്താംഗ (ഏഴ് അംശങ്ങളുള്ള) വ്യൂഹമെന്ന് പറയുന്നു. ഇത് ഉരഃ, കക്ഷ, പക്ഷ എന്നിവയോടുകൂടിയതും പ്രതിഗ്രഹം (ആഘാത-ഗ്രഹണം) ലക്ഷ്യമാക്കിയതുമായ വ്യൂഹമാണ്.

Verse 43

गुरोरेष च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः तिष्ठेयुः सेनापतयः प्रवीरैः पुरुषैर् वृताः

ഗുരുവിന്റെയും ശുക്രന്റെയും ഈ നിയമപ്രകാരം, സേനാപതികൾ കക്ഷകൾ (പാർശ്വസ്ഥാനങ്ങൾ) ഒഴിവാക്കി നിലകൊള്ളണം; അവർ പ്രവീരന്മാരും കഴിവുള്ള പുരുഷന്മാരും ചുറ്റിപ്പറ്റി കാവലായിരിക്കണം.

Verse 44

अभेदेन च युध्येरन् रक्षेयुश् च परस्परं मध्यव्यूहे फल्गु सैन्यं युद्धवस्तु जघन्यतः

അവർ നിരഭേദമായി യുദ്ധം ചെയ്യുകയും പരസ്പരം സംരക്ഷിക്കുകയും വേണം. മധ്യവ്യൂഹത്തിൽ ദുർബല സൈന്യത്തെ സ്ഥാപിച്ച്, യുദ്ധോപകരണങ്ങളുടെ പ്രധാനഭാഗം പിന്നിൽ വിന്യസിക്കണം.

Verse 45

युद्धं हि नायकप्राणं हन्यते तदनायकं उरसि स्थापयेन्नागान् प्रचण्डान् कक्षयो रथान्

യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രാണം നായകന്റെ ജീവൻ തന്നെയാണ്; അദ്ദേഹം ഹതനായാൽ സൈന്യം നായകരഹിതമാകും. അതിനാൽ മുൻഭാഗത്ത് വക്ഷരക്ഷയായി പ്രചണ്ഡ ആനകളെ നിർത്തി, ഇരുകക്ഷകളിലും ഉഗ്ര രഥങ്ങളെ സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 46

हयांश् च पक्षयोर्व्यूहो मध्यभेदी प्रकीर्तितः मध्यदेशे हयानीकं रथानीकञ्च कक्षयोः

ഇരുപക്ഷങ്ങളിലും അശ്വദളത്തെ വിന്യസിച്ചാൽ ആ വ്യൂഹം ‘മധ്യഭേദി’ എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. മധ്യദേശത്ത് അശ്വനീകവും, കക്ഷകളിൽ രഥനീകവും സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 47

पक्षयोश् च गजानीकं व्यूहोन्तर्भेद्ययं स्मृतः रथस्थाने हयान् दद्यात् पदातींश् च हयश्राये

ഇരുപക്ഷങ്ങളിലും ഗജനീകത്തെ സ്ഥാപിച്ചാൽ ഈ വ്യൂഹം ‘അന്തര്ഭേദ്യ’ (അന്തരപ്രവേശി) എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. രഥസ്ഥാനത്ത് അശ്വങ്ങളെ വയ്ക്കുകയും, അശ്വസ്ഥാനത്ത് പദാതികളെ വയ്ക്കുകയും വേണം.

Verse 48

रथाभावे तु द्विरदान् व्यूहे सर्वत्र दापयेत् यदि स्याद्दण्डबाहुल्यमाबाधः सम्प्रकीर्तितः

രഥങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ വ്യൂഹത്തിൽ എല്ലായിടത്തും അവയുടെ സ്ഥാനത്ത് ആനകളെ നിയോഗിക്കണം. പദാതികൾ (ദണ്ഡ) അതിയായി വർധിച്ചാൽ അത് ‘ആബാധ’ അഥവാ തടസ്സം എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 49

मण्डलांसंहतो भोगो दण्डास्ते बहुधा शृणु तिर्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्याद् भोगो ऽन्यावृत्तिरेव च

മണ്ഡലാകാരമായി കട്ടിയായി സംഹതമായി ചുറ്റിപ്പിണഞ്ഞ വലയത്തെ ‘ഭോഗ’ എന്നു പറയുന്നു. ‘ദണ്ഡ’ത്തിന് പല ഭേദങ്ങളുണ്ട്—കേൾക്കുക. തിര്യക് (വശത്തേക്ക്) ചലിച്ച് വൃത്തിയാകുന്നത് ‘ദണ്ഡ’; അതിൽ നിന്നു വ്യത്യസ്തമായ മറ്റൊരു തിരിവാണ് ‘ഭോഗ’.

Verse 50

मण्डलः सर्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः प्रदरो दृढको ऽसह्यः चापो वै कुक्षिरेव च

ധനുസ്സ് മണ്ഡലാകാരമായാൽ ‘മണ്ഡല’. എല്ലാദിക്കിലും സമമായി വൃത്തമായാൽ ‘സർവതോവൃത്തിഃ’. വേർവേറെയായ/അസമമായ വളവുകൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ ‘പൃഥഗ്വൃത്തിഃ’. സംഹതമല്ലാതെയോ ശരിയായി ചേർന്നിട്ടില്ലാതെയോ ഇരുന്നാൽ ‘അസംഹത’. പിളർന്ന/ചിരണ്ടിയാൽ ‘പ്രദര’. അത്യധികം കഠിനമായാൽ ‘ദൃഢക’. വലിക്കാൻ അസഹ്യമായത്ര നിയന്ത്രിക്കാനാകാത്താൽ ‘അസഹ്യ’. മദ്ധ്യഭാഗം വയറുപോലെ പൊങ്ങുകയാണെങ്കിൽ ‘കുക്ഷി’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 51

प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश् च श्येनो विजयसञ्जयौ विशालो विजयः शूची स्थूणाकर्णचमूमुखौ

‘പ്രതിഷ്ഠ’ (ദൃഢമായി സ്ഥാപിതൻ)യും ‘സുപ്രതിഷ്ഠ’ (അത്യന്തം സുസ്ഥാപിതൻ)യും; ‘ശ്യേന’ (കഴുകനെപ്പോലെ വേഗവും ദൂരദർശിതയും ഉള്ളവൻ); ‘വിജയ’യും ‘സഞ്ജയ’യും (വിജയം നൽകുന്നവൻ); ‘വിശാല’; ‘വിജയ’ (വിജയസ്വരൂപം); ‘ശൂചി’ (പവിത്രൻ); ‘സ്ഥൂണാകർണ’ (സ്തംഭസദൃശ കർണ്ണമുള്ളവൻ); ‘ചമൂമുഖ’ (സേനയുടെ അഗ്രനേതാവ്)—ഇവ നാമഭേദങ്ങളായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 52

सर्पास्यो वलयश् चैव दण्ड दण्डभेदाश् च दुर्जयाः अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्षाभ्याञ्चैकक्षपक्षतः

‘സർപാസ്യ’യും ‘വലയ’വും എന്ന ആയുധങ്ങൾ, കൂടാതെ ‘ദണ്ഡ’വും അതിന്റെ വിവിധ ഭേദങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം ദുര്‍ജേയമാണ്. ഇവ ‘അതിക്രാന്ത’ ‘പ്രതിക്രാന്ത’ എന്നിങ്ങനെയും, പിടിത്തം/സ്ഥാനം എന്ന ഭേദത്തിൽ രണ്ട് കക്ഷകൾ (രണ്ട് വശങ്ങൾ) വഴിയും ഒറ്റ കക്ഷ/പക്ഷം വഴിയും വേർതിരിച്ച് നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 53

अतिक्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयो ऽन्ये तद्विपर्यये पक्षोरस्यैर् अतिक्रान्तः प्रतिष्ठो ऽन्यो विपर्ययः

(രേഖ/അളവ്) രണ്ട് പക്ഷങ്ങളെ (പക്ഷ) അതിക്രമിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ‘അതിക്രാന്ത’ എന്നു പറയുന്നു. ആ അവസ്ഥയുടെ വിപരീതത്തിൽ നിന്ന് മറ്റുമൂന്ന് ഭേദങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. (രേഖ/അളവ്) പക്ഷങ്ങളെയും ‘ഉരസ്’ (വക്ഷസ്ഥലം) നെയും അതിക്രമിക്കുമ്പോൾ അത് ‘പ്രതിഷ്ഠ’; അതിന്റെ വിപരീതത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ഭേദം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 54

स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्विस्थूणो दण्ड ऊर्ध्वगः द्विगुणोन्तस्त्वतिक्रान्तपक्षो ऽन्यस्य विपर्ययः

‘സ്ഥൂണാപക്ഷ’ ധനുസ്സിന്റെ പക്ഷം/ചിറകാണ്; ‘ധനുഃപക്ഷ’ എന്നും അതേ അർത്ഥത്തിലുള്ള മറ്റൊരു നാമം. ‘ദണ്ഡ’ം ദ്വിസ്ഥൂണ (രണ്ട് തൂണുകളുള്ള) ആയി ഊർദ്ധ്വസ്ഥിതിയിലായിരിക്കും. ‘ദ്വിഗുണ’ം അകഭാഗം ഇരട്ടിയായതു; ‘അതിക്രാന്തപക്ഷ’ം പക്ഷം പരിധി കടന്ന് നീളുന്നതു. മറ്റേതിൽ ക്രമം വിപരീതമാണ്.

Verse 55

द्विचतुर्दण्ड इत्य् एते ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् गोमूत्रिकाहिसञ्चारीशकटो मकरस् तथा

ലക്ഷണപ്രകാരം ക്രമമായി അറിയേണ്ടവ—‘ദ്വിദണ്ഡ’യും ‘ചതുര്ദണ്ഡ’യും; അതുപോലെ ‘ഗോമൂത്രികാ’, ‘അഹിസഞ്ചാരീ’, ‘ശകട’, ‘മകര’ എന്നിങ്ങനെ.

Verse 56

भोगभेदाः समाख्यातास् तथा परिप्लवङ्गकः दण्डपक्षौ युगारस्यः शकटस्तद्विपर्यये

‘ഭോഗഭേദ’ എന്ന വിഭാഗങ്ങൾ വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടു; അതുപോലെ ‘പരിപ്ലവംഗക’, ‘ദണ്ഡപക്ഷ’ എന്ന രണ്ട് പക്ഷങ്ങൾ, ‘യുഗാരസ്യ’, ‘ശകട’—ഇവയുടെ വിപരീതക്രമവും കൂടി.

Verse 57

मकरो व्यतिकीर्णश् च शेषः कुञ्जरराजिभिः मण्डलव्यूहभेदौ तु सर्वतोभद्रदुर्जयौ

‘മകര’യും ‘വ്യതികീർണ’വും ‘ശേഷ’വും—ഇവ ആനകളുടെ നിരകളാൽ വിന്യസിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവ ‘മണ്ഡല’ തരം വ്യൂഹഭേദങ്ങളാണ്; അവയിൽ ‘സർവതോഭദ്ര’യും ‘ദുർജയ’യും പ്രത്യേകമായി ജയിക്കാൻ ദുഷ്കരമെന്നു പ്രസിദ്ധം.

Verse 58

अष्टानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः अर्धचन्द्रक ऊर्ध्वाङ्गो वज्रभेदास्तु संहतेः

രണ്ടാമത്തെ വ്യൂഹം ‘അഷ്ടാനീക’; ആദ്യത്തേത് ‘സർവതോമുഖ’. ‘അർധചന്ദ്രക’, ‘ഊർധ്വാംഗ’, ‘വജ്രഭേദ’—ഇവ ‘സംഹതി’ (സഘന) ഘടനയിലെ വ്യൂഹഭേദങ്ങളാണ്.

Verse 59

तथा कर्कटशृङ्गी च काकपादौ च गोधिका त्रिचतुःसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः

അതുപോലെ ‘കർകടശൃംഗീ’, ‘കാകപാദ’, ‘ഗോധികാ’ എന്നീ വ്യൂഹങ്ങൾ ആകൃതിഭേദംകൊണ്ട് തിരിച്ചറിയേണ്ടവ; ഇവ മൂന്നും നാലും വിഭാഗസേനാവിന്യാസങ്ങളായി ജ്ഞേയമാണ്.

Verse 60

दण्डस्य स्युः सप्तदश व्यूहा द्वौ मण्डलस्य च असङ्घातस्य षट् पञ्च भोगस्यैव तु सङ्गरे

സംഗ്രാമത്തിൽ ദണ്ഡ-പ്രകാരത്തിലുള്ള പതിനേഴു വ്യൂഹങ്ങൾ, മണ്ഡല-പ്രകാരത്തിലുള്ള രണ്ട്, അസംഘാത-പ്രകാരത്തിലുള്ള ആറു, ഭോഗ-പ്രകാരത്തിലുള്ള അഞ്ച് വ്യൂഹങ്ങൾ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 61

पक्षादीनामथैकेन हत्वा शेषैः परिक्षिपेत् उरसा वा समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयेत्

പക്ഷാദികളിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരൊറ്റ പ്രഹാരത്തോടെ പ്രതിപക്ഷനെ വീഴ്ത്തി, ശേഷിക്കുന്ന അവയവങ്ങൾ/പിടികളാൽ അവനെ ചുറ്റിവളയണം. അല്ലെങ്കിൽ വക്ഷപ്രഹാരത്തോടെ തള്ളിചെറുത്ത്, ഇരുകടിപ്രദേശങ്ങളാൽ അവനെ പൊതിഞ്ഞുകെട്ടണം.

Verse 62

परे कोटी समाक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहात् कोटिभ्याञ्जघनं हन्यादुरसा च प्रपीडयेत्

പ്രതിപക്ഷന്റെ കടി-ഭാഗത്തേക്ക് കയറിച്ചെന്ന്, ഇരുപക്ഷങ്ങളാലും അവന് പ്രതിഗ്രഹം/പ്രതിപിടി ലഭിക്കാതെയാക്കി, ഇരുകടികളാൽ ജഘനപ്രദേശത്ത് പ്രഹരിക്കുകയും വക്ഷംകൊണ്ട് അമർത്തുകയും വേണം.

Verse 63

यतः फल्गु यतो भिन्नं यतश्चान्यैर् अधिष्ठितं ततश्चारिबलं हन्यादात्मनश्चोपवृंहयेत्

ശത്രുബലം എവിടെ ദുർബലമാണോ, എവിടെ വിഭജിതമാണോ, എവിടെ മറ്റുള്ളവർ അധിഷ്ഠിതമാക്കി/തടഞ്ഞിട്ടുണ്ടോ—അവിടെയേ നിന്ന് ആക്രമിച്ച് ശത്രുസേനയെ തകർക്കുകയും സ്വന്തം സേനയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും വേണം.

Verse 64

सारं द्विगुणसारेण फल्गुसारेण पीडयेत् संहतञ्च गजानीकैः प्रचण्डैर् दारयेद्बलं

ശത്രുവിന്റെ അതിദൃഢമായ വ്യൂഹത്തെ സ്വന്തം ഇരട്ടബലത്തോടെ അമർത്തി കീഴടക്കണം; ദുർബലമായ വ്യൂഹത്തെ സ്വന്തം സുസംഹത (സംഘടിത) ബലത്തോടെ മർദിക്കണം. സംഹതമായ ശത്രുബലത്തെ പ്രചണ്ഡ ഗജദളങ്ങളാൽ പിളർത്തി അതിന്റെ ശക്തി തകർക്കണം.

Verse 65

स्यात् कक्षपक्षोरस्यश् च वर्तमानस्तु दण्डकः तत्र प्रयोगो डण्डस्य स्थानन्तुर्येण दर्शयेत्

കൈ/ആയുധത്തിന്റെ നില കക്ഷ (കക്ഷം)യും വക്ഷത്തിന്റെ പാർശ്വവും ചേർന്ന് നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അതിനെ ‘ദണ്ഡക’ നില എന്നു പറയുന്നു. ആ നിലയിൽ ദണ്ഡപ്രയോഗം ക്രമമായി സ്ഥാനമാറ്റങ്ങൾ സൂചിപ്പിച്ച് പ്രദർശിപ്പിക്കണം.

Verse 66

स्याद्दण्डसमपक्षाभ्यामतिक्रान्तो दृढः स्मृतः भवेत्स पक्षकक्षाभ्यामतिक्रान्तः प्रदारकः

നാഡിഗതി ‘ദണ്ഡ’യും ‘സമപക്ഷ’വും എന്ന രണ്ടു മാനങ്ങളെ അതിക്രമിച്ചാൽ അതിനെ ‘ദൃഢ’ (സ്ഥിര/പ്രബല) എന്നു സ്മരിക്കുന്നു. അത് ‘പക്ഷ’യും ‘കക്ഷാ’യും അതിക്രമിച്ചാൽ അതിനെ ‘പ്രദാരക’ (വിദാരക/ഉഗ്ര) എന്നു പറയുന്നു.

Verse 67

कक्षाभ्याञ्च प्रतिक्रान्तव्यूहो ऽसह्यः स्मृतो यथा कक्षपक्षावधः स्थप्योरस्यैः कान्तश् च खातकः

കക്ഷാ-രക്ഷ (പാർശ്വരക്ഷകർ) കൊണ്ട് സംരക്ഷിതമായി പിൻവാങ്ങുന്ന വ്യൂഹത്തെ ‘അസഹ്യ’ (അഭേദ്യ) എന്നു സ്മരിക്കുന്നു. ആ ക്രമത്തിൽ കക്ഷ-പക്ഷരക്ഷകരെയും വക്ഷ (മധ്യ/കോർ) സൈന്യത്തെയും സ്ഥാപിക്കണം; കൂടാതെ ‘കാന്ത’യും ‘ഖാതക’യും യഥാസ്ഥാനത്ത് വിന്യസിക്കണം.

Verse 68

द्वौ दण्डौ बलयः प्रोक्तो कान्तश् च खातकः दुर्जयश् चतुर्वलयः शत्रोर्बलविमर्दनः

രണ്ട് ദണ്ഡങ്ങളുള്ള ആയുധത്തെ ‘ബലയ’ എന്നു പറയുന്നു; അതുപോലെ ‘കാന്ത’ ‘ഖാതക’ എന്ന പേരുകളും (അതിന്റെ ഭേദങ്ങളായി) പ്രസ്താവിക്കുന്നു. നാല് വലയങ്ങളുള്ള തരം ‘ദുർജയ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു—അത് ശത്രുബലത്തെ മർദിക്കുന്നതാണ്.

Verse 69

कक्षपक्षौरस्यैर् भोगो विषयं परिवर्तयन् कोटिभ्यां परिकल्पयेदिति घ , ञ च सर्पचारी गोमूत्रिका शर्कटः शकटाकृतिः

കക്ഷ, പക്ഷ, ഉറസ് എന്നിവയുടെ ചലനങ്ങളാൽ ഏറ്റുമുട്ടൽ-രേഖയെ തിരിക്കുന്ന ‘ഭോഗ’ എന്ന പരിവർത്തക സ്വീപ് ചെയ്യണം; അതിന്റെ പരിധി രണ്ടു ‘കോടി’ (രണ്ടു അറ്റങ്ങൾ) കൊണ്ടു നിശ്ചയിക്കണം. ഇവയിൽ സർപചാരീ, ഗോമൂത്രികാ, ശർക്കടഃ, ശകടാകൃതിഃ എന്നീ വ്യൂഹ/ചലനഭേദങ്ങൾ പറയുന്നു.

Verse 70

विपर्ययो ऽमरः प्रोक्तः सर्वशत्रुविमर्दकः स्यात् कक्षपक्षोरस्यानामेकीभावस्तु मण्डलः

‘വിപര്യയ’യെ ‘അമര’ എന്നു പറയുന്നു; അത് സർവ്വശത്രുവിമർദ്ദകമാണ്. കക്ഷ, പക്ഷ, ഉറസ് എന്നിവയുടെ ഏകീഭാവം ‘മണ്ഡലം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 71

चक्रपद्मादयो भेदा मण्डलस्य प्रभेदकाः एवञ्च सर्वतोभद्रो वज्राक्षवरकाकवत्

ചക്ര, പദ്മ മുതലായ ഭേദങ്ങൾ മണ്ഡലത്തിന്റെ ഉപഭേദങ്ങളാണ്. അതുപോലെ ‘സർവതോഭദ്ര’ മണ്ഡലം വജ്രാക്ഷ-വരകാക രീതിയിൽ രൂപപ്പെടുത്തണം.

Verse 72

अर्धचन्द्रश् च शृङ्गाटो ह्य् अचलो नामरूपतः व्यूहा यथासुखं कर्याः शत्रूणां बलवारणाः

അർധചന്ദ്ര, ശൃംഗാട, അചല—ഇവ പേര്-രൂപഭേദങ്ങളാൽ വ്യത്യസ്തമായ വ്യൂഹങ്ങളാണ്. സാഹചര്യാനുസാരം യഥാസുഖം അവ ക്രമീകരിക്കണം, ശത്രുസേനയുടെ ബലം തടഞ്ഞു പിന്തിരിപ്പാൻ.

Verse 73

अग्निर् उवाचरामस्तु रावणं हत्वा अयोध्यां प्राप्तवान् द्विज रामोक्तनीत्येन्द्रजितं हतवांल्लक्ष्मणः पुरा

അഗ്നി പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജാ! രാവണനെ വധിച്ച് രാമൻ അയോധ്യയിൽ എത്തി. മുമ്പ് ലക്ഷ്മണൻ രാമൻ ഉപദേശിച്ച നയപ്രകാരം ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിച്ചിരുന്നു.