Adhyaya 239

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोनचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं राम उवाच मण्डलं चिन्तयेत् मुख्यं राजा द्वादशराजकं अरिर्मित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतः परं

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിൽ ‘രാജധർമ്മം’ എന്ന 238-ാം അധ്യായം. ഇനി 239-ാം അധ്യായം ‘ഷാഡ്ഗുണ്യം’ ആരംഭിക്കുന്നു. രാമൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് പ്രധാനമായി പന്ത്രണ്ടു രാജാക്കളടങ്ങിയ രാജമണ്ഡലം ചിന്തിക്കണം: ശത്രു, ശത്രുവിന്റെ മിത്രം, ശത്രു-മിത്രത്തിന്റെ മിത്രം, മിത്രം, മിത്രത്തിന്റെ മിത്രം, പിന്നെ അതിനപ്പുറം ക്രമമായി മറ്റുള്ളവർ।

Verse 2

राज्यं राष्ट्रञ्चेति ख , छ , ञ च लक्षयेदिति ञ तथारिमित्रमित्रञ्च विजिगीषोः पुरः स्मृताः पार्ष्णिग्राहः स्मृतः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरं

‘രാജ്യം’ ‘രാഷ്ട്രം’—ഇവ (പരമ്പരാഗത സൂചനകളനുസരിച്ച്) തിരിച്ചറിയണം. അതുപോലെ ശത്രു, ശത്രു-മിത്രം, സ്വന്തം മിത്രം—ഇവർ വിജിഗീഷുവിന്റെ മുൻവശത്തുള്ളവരായി പറയുന്നു. അവന്റെ പിന്നിൽ ‘പാർഷ്ണിഗ്രാഹ’ എന്നും, അതിന് ശേഷം ‘ആക്രന്ദ’ എന്നും പറയുന്നു।

Verse 3

आसारावनयोश् चैवं विजगीषाश् च मण्डलं अरेश् च विजिगीषोश् च मध्यमो भूम्यनन्तरः

ഇങ്ങനെ വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാവിന്റെ മണ്ഡലം സമീപരാജാക്കളാൽ—മിത്രരും ശത്രുക്കളും—ഘടിതമാകുന്നു. ശത്രുവിനും വിജിഗീഷുവിനും ഇടയിൽ ഉടൻ ചേർന്ന ഭൂമിയുള്ളവനെയാണ് ‘മധ്യമ’ രാജാവ് എന്നു പറയുന്നത്।

Verse 4

अनुग्रहे संहतयोर् निग्रहे व्यस्तयोः प्रभुः मण्डलाद्वहिरेतेषामुदासीनो बलाधिकः

അനുഗ്രഹം ചെയ്യുമ്പോൾ അധിപൻ ഏകീകൃതരായവരോടു പെരുമാറണം; നിഗ്രഹം/ദണ്ഡത്തിൽ വിഭക്തരായവരോടു. രാജ്യമണ്ഡലത്തിന് പുറത്തുനിൽക്കുന്ന ഉദാസീന രാജാവ് ബലത്തിൽ അവരെ മറികടക്കും.

Verse 5

अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानां च बुधे प्रभुः सन्धिञ्च विग्रहं यानमासानदि वदामि ते

ഹേ ബുദ്ധിമാനേ! ഏകീകൃതരും വിഭക്തരുമായ ഇരുവരുടെയും രക്ഷയും വർദ്ധനയും ലക്ഷ്യമാക്കി അധിപൻ സന്ധി, വിഗ്രഹം, യാനം, ആസനം മുതലായ നയോപായങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു; അവ ഞാൻ നിനക്കു വിശദീകരിക്കുന്നു.

Verse 6

बलवद्विग्रहीतेन सन्धिं कुर्याच्छिवाय च कपाल उपहारश् च सन्तानः सङ्गतस् तथा

ക്ഷേമത്തിനായി (ശിവാർത്ഥം) ശക്തനായ ആക്രമകനോടും സന്ധി ചെയ്യണം. കപാല-ഉപഹാരം (ബലിദാനം) അർപ്പിക്കണം; കൂടാതെ വംശപരമ്പരയുടെ തുടർച്ചയും സഖ്യത്തിന്റെ ഐക്യവും ഉറപ്പാക്കണം.

Verse 7

उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः अदृष्टनर आदिष्ट आत्मापि स उपग्रहः

ഉപന്യാസം, പ്രതീകാരം, സംയോഗം, പുരുഷാന്തരം, അദൃഷ്ട-നരൻ, ആദിഷ്ടൻ, ഉപഗ്രഹം—ഇവ നയശാസ്ത്രത്തിലെ സാങ്കേതിക വിഭാഗങ്ങളാണ്; ‘ആത്മാപി’ എന്നത് ‘സ്വയം പോലും (കർതൃ/പക്ഷം)’ എന്നർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 8

परिक्रमस् तथा छिन्नस् तथा च परदूषणं स्कन्धोपयेयः सन्धिश् च सन्धयः षोडशेरिताः

പരിക്രമ, ഛിന്ന, പരദൂഷണം, സ്കന്ധോപയേയ, സന്ധി—ഇവ സന്ധി (ജങ്ഷൻ)യുടെ പതിനാറു ഭേദങ്ങളായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 9

परस्परोपकारश् च मैत्रः सम्बन्धकस् तथा उपहाराश् च चत्वारस्तेषु मुख्याश् च सन्धयः

പരസ്പരോപകാരം, മൈത്രി, ബന്ധനിർമ്മാണം, ഉപഹാരദാനം—ഇവയാണ് അവരുടെ ഇടയിലെ സന്ധി (സഖ്യം) യുടെ നാല് പ്രധാന രൂപങ്ങൾ.

Verse 10

बालो वृद्धो दीर्घरोगस् तथा बन्धुवहिष्कृतः मौरुको भीरुकजनो लुब्धो लुब्धजनस् तथा

കുട്ടി, വൃദ്ധൻ, ദീർഘരോഗബാധിതൻ, ബന്ധുക്കൾ പുറത്താക്കിയവൻ; അതുപോലെ മൂഢൻ, ഭീരു, ലോഭി, ലോഭികളുടെ കൂട്ടുകാരൻ.

Verse 11

विरक्तप्रकृतिश् चैव विषयेष्वतिशक्तिमान् अनेकचित्तमन्त्रश् च देवब्राह्मणनिन्दकः

അവൻ സ്വഭാവത്തിൽ (സദാചാരത്തിൽ നിന്ന്) വിരക്തനായിട്ടും വിഷയഭോഗങ്ങളിൽ അത്യധികം ആസക്തൻ; അവന്റെ ഉപദേശം ചഞ്ചലവും ബഹുമനസ്സുള്ളതും; ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണരെയും നിന്ദിക്കുന്നവനും ആകുന്നു.

Verse 12

दैवोपहतकश् चैव दैवनिन्दक एव च दुर्भिक्षव्यसनोपेतो बलव्यसनसङ्कुलः

അവൻ ദൈവാഘാതം പ്രാപിച്ചവനും ദൈവനിയമത്തെ നിന്ദിക്കുന്നവനും; ദുര്ഭിക്ഷവിപത്തിൽ പീഡിതനും, സൈന്യബലത്തെ ബാധിക്കുന്ന ദുരന്തങ്ങളിൽ കുടുങ്ങിയവനും ആകുന്നു.

Verse 13

पुरःस्थिता इति ख , छ च मैत्रः सुखकरस्तथेति ग स्वदेशस्थो बहुरिपुर्मुक्तः कालेन यश् च ह सत्यधर्मव्यपेतश् च विंशतिः पुरुषा अमी

‘പുരഃസ്ഥിതാ’ എന്നു ഖ, ഛ പാഠങ്ങൾ പറയുന്നു. ‘മൈത്രഃ സുഖകരസ്തഥാ’ എന്നു ഗ പാഠം. സ്വദേശത്തിൽ തന്നെയിരുന്നിട്ടും അനേകം ശത്രുക്കളുള്ളവൻ, കാലക്രമത്തിൽ വിട്ടയക്കപ്പെട്ട/മുക്തനായവൻ, സത്യധർമ്മങ്ങളിൽ നിന്ന് വഴുതിയവൻ—ഇവരും ഇവിടെ എണ്ണപ്പെട്ട ഇരുപത് തരത്തിലുള്ള പുരുഷന്മാരിൽ ചിലർ.

Verse 14

एर्तैः सन्धिं न कुर्वीत विगृह्णीयात्तु केबलं परस्परापकारेण पुंसां भवति विग्रहः

അത്തരം ആളുകളുമായി സന്ധി ചെയ്യരുത്; വൈരഭാവം മാത്രമേ സ്വീകരിക്കേണ്ടത്. മനുഷ്യരിൽ പരസ്പര അപകാരം കൊണ്ടാണ് സംഘർഷം ഉദിക്കുന്നത്.

Verse 15

आत्मनो ऽभ्युदयाकाङ्क्षी पीड्यमानः परेण वा देशकालबलोपेतः प्रारभेतेह विग्रहं

സ്വന്തം അഭ്യുദയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനോ, അല്ലെങ്കിൽ ശത്രുവാൽ പീഡിതനോ ആയ രാജാവ്, ദേശ-കാല-ബലങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായാൽ ഇവിടെ വൈരം (യുദ്ധം) ആരംഭിക്കണം.

Verse 16

राज्यस्त्रीस्थानदेशानां ज्ञानस्य च बलस्य च अपहारी मदो मानः पीडा वैषयिकी तथा

മദവും മാനവും രാജ്യം, സ്ത്രീബന്ധം, സ്ഥലം-ദേശം, ജ്ഞാനം, ബലം എന്നിവയെ അപഹരിക്കുന്നവയാണ്; അതുപോലെ വിഷയജന്യമായ പീഡയും (ദോഷകരമാണ്).

Verse 17

ज्ञानात्मशक्तिधर्माणां विघातो दैवमेव च मित्रार्थञ्चापमानश् च तथा बन्धुविनाशनं

ജ്ഞാനം, ആത്മശക്തി, ധർമ്മം എന്നിവയ്ക്ക് വിഘാതം; ദൈവം മാത്രം പ്രബലമാകുക; മിത്രത്തിന്റെ അർത്ഥം/ഹിതം നഷ്ടപ്പെടുക; അപമാനം; കൂടാതെ ബന്ധുക്കളുടെ വിനാശം—ഇവയെ ആപത്തുകളായി പറയുന്നു.

Verse 18

भूतानुग्रहविच्छेदस् तथा मण्डलदूषणं एकार्थाभिनिवेशत्वमिति विग्रहयोनयः

ഭൂതാനുഗ്രഹം (പദ-അർത്ഥബന്ധം) വിച്ഛേദിക്കുക, മണ്ഡലം (ഛന്ദസ്/രചനാ-ചക്രം) ദൂഷിക്കുക, കൂടാതെ ഏകാർത്ഥത്തിൽ അമിതമായ ആസക്തി—ഇവയാണ് രചനയിലെ വിഗ്രഹം (ദോഷം/വിസംവാദം) ഉണ്ടാകുന്ന ഉറവിടങ്ങൾ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 19

सापत्न्यं वास्तुजं स्त्रीजं वाग्जातमपराधजं वैरं पञ्चविधं प्रोक्तं साधनैः प्रशमन्नयेत्

വൈരം അഞ്ചുവിധമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു—സപത്നീ‑മത്സരത്തിൽ നിന്ന്, ഭൂമി/സ്വത്തിൽ നിന്ന്, സ്ത്രീനിമിത്തം, വാക്കിൽ നിന്ന്, അപരാധത്തിൽ നിന്ന്. യുക്തമായ ഉപായങ്ങളാൽ അത് ശമിപ്പിക്കണം.

Verse 20

किञ्चित्फलं निष्फलं वा सन्दिग्धफलमेव च तदात्वे दोषजननमायत्याञ्चैव निष्फलं

ഒരു കർമ്മത്തിന് ചിലപ്പോൾ അല്പഫലം, ചിലപ്പോൾ നിഷ്ഫലം, ചിലപ്പോൾ സംശയഫലം മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ; അത് ഉടൻ ദോഷം ജനിപ്പിക്കുകയും ഭാവിയിലും ഫലഹീനമാവുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 21

आयत्याञ्च तदात्वे च दोषसञ्जननं तथा अपरिज्ञातवीर्येण परेण स्तोभितो ऽपि वा

ഇത് ഭാവിയിലും തത്സമയത്തിലും ദോഷം ജനിപ്പിക്കുന്നു; യഥാർത്ഥ വീര്യം അറിയാത്ത മറ്റൊരാളുടെ പ്രേരണയാൽ പോലും അശ്രദ്ധയായി സാഹസം ചെയ്യരുത്.

Verse 22

परार्थं स्त्रीनिमित्तञ्च दीर्घकालं द्विजैः सह अकालदैवयुक्तेन बलोद्धतसखेन च

മറ്റൊരാളുടെ പ്രയോജനത്തിനായി, സ്ത്രീനിമിത്തമായി, ദീർഘകാലം ദ്വിജന്മാരോടുള്ള സഹവാസം; കൂടാതെ അകാലദൈവപ്രേരിതനും ബലമദോന്മത്തനുമായ സുഹൃത്തിനോടുള്ള സഹവാസം—(ഇവ ബന്ധനഹേതുക്കൾ).

Verse 23

आत्मन इत्य् अदिः, विग्रहमित्यन्तः पाठः गपुस्तके नास्ति अवहार इति घ ज्ञानार्थशक्तिधर्माणामिति ञ तदात्वे फलसंयुक्तमायत्यां फलवर्जितं आयत्यां फलसंयुक्तं तदात्वे निष्फलं तथा

‘ആത്മന’ എന്നതോടെ ആരംഭിക്കുന്ന പാഠം; ‘വിഗ്രഹം’ എന്നതോടെ അവസാനിക്കുന്ന പാഠം ഗ‑പ്രതിയിൽ ഇല്ല. ഘ‑പ്രതിയിൽ ‘അവഹാര’ എന്നും, ഞ‑പ്രതിയിൽ ‘ജ്ഞാനാർത്ഥശക്തിധർമാണാം’ എന്നും പാഠഭേദമുണ്ട്. തത്സമയഫലസംബന്ധമുള്ളത് ഭാവിഫലരഹിതം; ഭാവിഫലസംബന്ധമുള്ളത് തത്സമയത്തിൽ നിഷ്ഫലം.

Verse 24

इतीमं षोडशविधन्नकुर्यादेव विग्रहं तदात्वायतिसंशुद्धं कर्म राजा सदाचरेत्

ഇങ്ങനെ പതിനാറുവിധമായ പരിഗണനകൾ ആലോചിച്ച് രാജാവ് വിഗ്രഹം (യുദ്ധം) ആരംഭിക്കരുത്; പകരം ഇപ്പോഴത്തെയും ഭാവിയിലേതുമായ ഫലശുദ്ധി കണക്കിലെടുത്ത് സദാ പ്രവർത്തിക്കണം।

Verse 25

हृष्टं पुष्टं बलं मत्वा गृह्णीयाद्विपरीतकं मित्रमाक्रन्द आसारो यदा स्युर्दृढभक्तयः

മിത്രന്റെ സൈന്യം ഹൃഷ്ടവും പുഷ്ടവും ബലവാനുമെന്നു വിലയിരുത്തി, അവനോടു വിരുദ്ധമായ ഉപായം (പ്രതികൗശലം) സ്വീകരിക്കണം; ആർത്തനാദവും ദുരിതപ്രവാഹവും ഉയരുമ്പോൾ, ദൃഢഭക്തരായ അനുയായികൾ ഉള്ളപ്പോൾ യുക്തമായ നടപടി ചെയ്യണം।

Verse 26

परस्य विपरीतञ्च तदा विग्रहमाचरेत् विगृह्य सन्धाय तथा सम्भूयाथ प्रसङ्गतः

ശത്രുവിന്റെ ഗതി നമ്മുടെ ഹിതത്തിന് വിരുദ്ധമാകുമ്പോൾ വിഗ്രഹം (വൈരം) ആചരിക്കണം; ആദ്യം ബന്ധം വിച്ഛേദിച്ച് പിന്നെ സന്ധി ചെയ്യണം; സാഹചര്യാനുസാരം വീണ്ടും സംയോജനം (സഖ്യം) ചെയ്യാനും കഴിയും।

Verse 27

उपेक्षया च निपुणैर् यानं पञ्चविधं स्मृतं परस्परस्य सामर्थ्यविघातादासनं स्मृतं

ഉപേക്ഷാ-നയപ്രകാരം നിപുണർ ‘യാനം’ അഞ്ചുവിധമാണെന്ന് പറയുന്നു; പരസ്പര ശക്തി തടസ്സപ്പെടുന്നതിൽ നിന്നാണ് ‘ആസനം’ (സ്ഥിരത) ഉണ്ടാകുന്നതെന്നും പറയുന്നു।

Verse 28

अरेश् च विजगीषोश् च यानवत् पञ्चधा स्मृतम् बलिनीर्द्विषतोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयन्

രാജാവിനും വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും ‘യാനം’ അഞ്ചുവിധമാണെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; രണ്ട് ശത്രുക്കളുടെ മദ്ധ്യേ ബലവാനായി, വാക്കിലൂടെ തന്റെ ഉദ്ദേശം സമർപ്പിച്ച് (സ്വയം നിലനിർത്തി) വേണം।

Verse 29

द्वैधीभावेन तिष्ठेत काकाक्षिवदलक्षितः उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरं

അവൻ ദ്വൈധീഭാവനയോടെ നിലകൊണ്ട്, കാക്കയുടെ കണ്ണുപോലെ തന്റെ ഉദ്ദേശം മറച്ചുവെക്കണം; ഇരുപക്ഷങ്ങളും ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ ശക്തിയേറിയ പക്ഷത്തെ ആശ്രയിക്കണം।

Verse 30

यदा द्वावपि नेच्छेतां संश्लेषं जातसंविदौ तदोपसर्पेत्तच्छत्रुमधिकं वा स्वयं व्रजेत्

ഇരുപക്ഷങ്ങളും—ഇതിനകം സമ്പർക്കത്തിലായി പരസ്പരം അറിയുന്നവരായിട്ടും—ഘനിഷ്ഠ സഖ്യം ആഗ്രഹിക്കാതിരുന്നാൽ, ആ ശത്രുവിനെ സമീപിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ ആ ശത്രുവിനെക്കാൾ ശക്തനായവന്റെ അടുക്കൽ താനേ പോകണം।

Verse 31

उच्छिद्यमानो बलिना निरुपायप्रतिक्रियः कुलोद्धतं सत्यमार्यमासेवेत बलोत्कटं

ശക്തനായവൻ ചവിട്ടിമെതിക്കുമ്പോൾ, യാതൊരു ഉപായമോ പ്രതിവിധിയോ ഇല്ലെങ്കിൽ, ഉന്നതകുലജനായും പ്രഭാവശാലിയുമായും സത്യനിഷ്ഠനും ആര്യസ്വഭാവനും ബലത്തിൽ പ്രബലനുമായ മഹാനെ ആശ്രയിക്കണം।

Verse 32

तद्दर्शनोपास्तिकता नित्यन्तद्भावभाविता तत्कारितप्रश्रियता वृत्तं संश्रयिणः श्रुतं

അവന്റെ ദർശനം തേടുന്ന ഉപാസന, നിത്യം അവന്റെ ഭാവത്തിൽ അന്തഃകരണം ലയിപ്പിക്കൽ, അവനുവേണ്ടി ചെയ്ത കര്‍മങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന വിനയം—ഇതാണ് ശരണാഗതന്റെ ചര്യം എന്നു പരമ്പരയിൽ ശ്രുതമാണ്।