Adhyaya 240

Verse 1

चत्वार्तिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः उभयोरित्यादिः, स्वयं व्रजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति बलोत्करमिति ग , घ , ज , ञ च अथ चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः समादिः राम उवाच प्रभवोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा

ഇപ്പോൾ ഇരുനൂറ്റി നാല്പതാം അധ്യായം. രാമൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭാവവും ഉത്സാഹവും എന്ന രണ്ടു ശക്തികളിൽ മന്ത്രശക്തിയാണ് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നത്; പ്രഭാവ-ഉത്സാഹസമ്പന്നനായ ഒരു കവിയെയും ദേവപുരോഹിതൻ ജയിച്ചിരുന്നു।

Verse 2

मन्त्रयेतेह कार्याणि नानाप्तैर् नाविपश्चिता अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं

ഈ ലോകത്തിൽ വിശ്വസനീയരല്ലാത്തവരും വിവേകം ഇല്ലാത്തവരും കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് മന്ത്രണം ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ അസാധ്യകാര്യങ്ങൾ പതിവായി ആരംഭിക്കുന്നവർക്ക് പ്രയാസവും ക്ലേശവും ഒഴികെ ഫലം എവിടെ?

Verse 3

अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश् चयः अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं

വിജ്ഞാനം എന്നത്—(1) മുമ്പ് അറിയാത്തതിന്റെ ബോധം, (2) അറിയുന്നതിന്റെ നിശ്ചയം; കൂടാതെ (3) അർത്ഥം രണ്ടുവിധമായി തോന്നുമ്പോൾ സംശയഛേദനം, (4) ശേഷിക്കുന്നതിന്റെ നിർണായക ദർശനം.

Verse 4

सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः विपत्तेश् च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते

മന്ത്രം (തന്ത്രപരമായ ഉപദേശം) അഞ്ചംഗമുള്ളതെന്ന് പറയുന്നു—(1) സഹായികൾ/മിത്രങ്ങൾ, (2) സാധനങ്ങളും ഉപായങ്ങളും, (3) ദേശ‑കാല വിലയിരുത്തൽ, (4) വിപത്തിൽ പ്രതികാരം.

Verse 5

मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणं

മനസ്സിന്റെ പ്രസാദം, ദൃഢമായ ശ്രദ്ധ, നിർവഹണോപകരണങ്ങളിലെ പാടവം, കൂടാതെ സഹായക മിത്രങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന സമൃദ്ധി—ഇവയാണ് കര്‍മ്മസിദ്ധിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ.

Verse 6

मदः प्रमादः कामश् च सुप्तप्रलपितानि च भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा

മദം, പ്രമാദം, കാമം, കൂടാതെ ഉറക്കത്തിൽ ഉച്ചരിക്കുന്ന വാക്കുകൾ—രഹസ്യ മന്ത്രണയെ തകർക്കുന്നു; അതുപോലെ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന കപടകാമിനികളും ഭോഗാസക്തരുടെ രഹസ്യം പുറത്താക്കുന്നു.

Verse 7

प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मीशस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुर्मर्हति

ധൈര്യവാനും സ്മൃതിശക്തിയുള്ളവനും വാഗ്മിയും ആയുധവിദ്യയിലും ശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തിലും നിഷ്ഠിതനും കർത്തവ്യങ്ങളിൽ അഭ്യസ്തനുമായവൻ—രാജദൂതനാകാൻ യോഗ്യൻ.

Verse 8

निसृष्टार्थो मितार्थश् च तथा शासनहारकः सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः

ദൂതൻ മൂന്നു തരമെന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു—(1) പൂർണ്ണ അധികാരത്തോടെ നിയുക്തൻ, (2) പരിമിത അധികാരമുള്ളവൻ, (3) രാജാവിന്റെ എഴുത്തായ ആജ്ഞ മാത്രം വഹിക്കുന്നവൻ; ശേഷിയിൽ ഓരോന്നും മുൻപത്തേതിനെക്കാൾ പാദഭാഗം കുറവാണ്.

Verse 9

नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं नय इष्यते इति ख , घ च शासनशासक इति ख , छ च कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश् च निष्पतेत्

ശത്രുവിന്റെ നഗരം മുൻകൂട്ടി അറിയാതെ പ്രവേശിക്കരുത്; (ശത്രുവിന്റെ) സഭയിലേക്കും കടക്കരുത്—ഇതാണ് നയം (നയ) എന്നു അംഗീകരിച്ചത്. ദൂതൻ ആജ്ഞാവാഹകനായും, ആവശ്യമായാൽ ഭരണ-പ്രശാസകനായും പെരുമാറണം. ലക്ഷ്യസാധനത്തിന് യോജ്യമായ സമയം നിരീക്ഷിച്ച്, അനുമതി നേടി, പിന്നെ പുറപ്പെടണം.

Verse 10

छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः

ശത്രുവിന്റെ ദൗർബല്യങ്ങൾ, അവന്റെ ഖജനാവ്, മിത്രങ്ങൾ, സൈന്യബലം എന്നിവ അറിയണം; കൂടാതെ അവന്റെ ദൃഷ്ടി, ശരീരലക്ഷണങ്ങൾ, ചലനങ്ങൾ എന്നിവയിൽ നിന്ന് അവന്റെ ഇഷ്ട-അനിഷ്ടം (രാഗ-അപരാഗ) തിരിച്ചറിയണം.

Verse 11

कुर्याच्चतुर्विधं स्तोर्त्रं पक्षयोरुभयोरपि तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत्

ഇരുപക്ഷത്തിനും അനുയോജ്യമായ നാലുവിധ സ്തോത്രം രചിക്കണം; കൂടാതെ തപസ്സിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളുള്ള സദാചാരികളോടൊപ്പം വസിക്കണം.

Verse 12

चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्रकाशश् चरो द्विधा बणिक् कृषीबलो लिङ्गी भिक्षुकाद्यात्मकाश् चराः

പ്രകാശമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ചരൻ ദൂതൻ/സന്ദേശവാഹകൻ ആകണം; അപ്രകാശമായി സഞ്ചരിക്കുന്ന ചരൻ രണ്ടുവിധം. ചരന്മാർ വ്യാപാരി, കൃഷിത്തൊഴിലാളി, ധാർമ്മികചിഹ്നധാരി സന്ന്യാസി, ഭിക്ഷുക്കൻ മുതലായ വേഷങ്ങൾ സ്വീകരിക്കും.

Verse 13

यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते प्रकृतव्यसनं यत्स्यात्तत् समीक्ष्य समुत्पतेत्

ശത്രു വ്യസനത്തിലായിരിക്കയും ദൂതന്റെ ശ്രമം ഫലിക്കാതിരിക്കയും ചെയ്താൽ, ഈ സാഹചര്യത്തിൽ നിന്ന് ഏതു പുതിയ അപായം ഉയരാമെന്ന് പരിശോധിച്ച് അവൻ ഉടൻ പിന്മാറി പുറപ്പെടണം.

Verse 14

अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा

ശ്രേയസ് (ക്ഷേമം) അസ്ഥിരമാകുന്നതിന് കാരണമാകുന്നതിനെ ‘വ്യസനം’ (ആപത്ത്) എന്നു പറയുന്നു. അവ—അഗ്നി, ജലം (പ്രളയം/വെള്ളപ്പൊക്കം), വ്യാധി, ദുർഭിക്ഷം (ക്ഷാമം), മരകം (മഹാമാരി-മരണം) എന്നിവയാണ്.

Verse 15

इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत्

ഇങ്ങനെ ദൈവജന്യ വ്യസനം അഞ്ചുവിധം; മാനുഷ (മനുഷ്യകൃത) വ്യസനവും ഉണ്ട്. ദൈവം—അതെത്ര ശക്തമായാലും—പുരുഷകാര (സ്വപ്രയത്‌നം)യും ശാന്തികർമങ്ങളും കൊണ്ട് ശമിപ്പിക്കണം.

Verse 16

उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत् मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः

ശ്രേഷ്ഠമായ ഉപക്രമവും നയവും കൊണ്ട് മാനുഷ വ്യസനം നീക്കണം. ‘മന്ത്രം’ എന്നത് മന്ത്രഫലം ലഭ്യമാക്കുന്നതാണ്; കൃത്യമായ വിധിയിൽ പ്രവർത്തി അനുഷ്ഠിക്കുന്നതുതന്നെ അതിന്റെ സിദ്ധി (വിജയകരമായ പൂർത്തീകരണം) ഉറപ്പാക്കുന്നു.

Verse 17

आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनं व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं

ആയ-വ്യയങ്ങളുടെ വിചാരം, ദണ്ഡനീതി-ശാസ്ത്രം, ശത്രുനിരോധനം, ദുരന്തപ്രതികാരം, കൂടാതെ രാജ്യത്തിന്റെയും രാജാവിന്റെയും സംരക്ഷണം—ഇവയാണ് രാജനീതിയുടെ മുഖ്യവിഷയങ്ങൾ।

Verse 18

इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति सव्यसनान्वितः हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत्

ഇങ്ങനെ അമാത്യന്റെ കര്‍ത്തവ്യം നിര്‍ദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വ്യസനങ്ങളില്‍ കുടുങ്ങിയവന്‍ തന്റെ കര്‍മ്മം നശിപ്പിക്കുന്നു; ഫലമായി സ്വര്‍ണം, ധാന്യം, വസ്ത്രം, വാഹനം, അതുപോലെ സന്തതിയും നഷ്ടപ്പെടുന്നു।

Verse 19

तथान्ये द्रव्यनिचया दन्ति सव्यसना प्रजा प्रजानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः

അതുപോലെ മറ്റു ധനസഞ്ചയങ്ങളും സംരക്ഷിക്കണം; പ്രജകള്‍ വ്യസനപ്രവണരായാലും നിയന്ത്രിക്കപ്പെടണം. ആപദ്‌സ്ഥിതിയില്‍ ജനങ്ങളുടെ രക്ഷ ഖജനാവിനും ദണ്ഡാധികാരത്തിനും അധീനമാണ്।

Verse 20

दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैर् इति ग , घ , छ , झ , ञ च स्वचरैर् इति ज विफले इति घ , झ , ञ च पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्दिनं तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः

‘ദൃഷ്ടി-വക്ത്ര-വിചേഷ്ടിതൈഃ’ എന്നതിലൂടെ ഗ, ഘ, ഛ, ഝ, ഞ അക്ഷരങ്ങൾ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു; ‘സ്വചരൈഃ’ എന്നതിലൂടെ ജ അക്ഷരം; ‘വിഫലേ’ എന്നതിലൂടെ ഘ, ഝ, ഞ അക്ഷരങ്ങൾ സൂചിക്കുന്നു. കൂടാതെ ആശ്രയഹേതുവാൽ പൗരന്മാർ മുതലായവർ ഇവിടെ സഹായിക്കുന്നു—ദുര്ദിനത്തിൽ (ആപത്തിൽ), മൗനത്തിൽ, യുദ്ധത്തിൽ, ജനത്രാണത്തിൽ, മിത്ര-അമിത്രപരിഗ്രഹത്തിൽ ച।

Verse 21

सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत् भृत्यानां भरणं दानं प्रजामित्रपरिग्रहः

സാമന്തന്മാർ മുതലായവരാൽ ഭരണത്തിൽ ദോഷം ഉണ്ടാകുകയാണെങ്കിൽ, ആ ദോഷവും അതിൽനിന്ന് അനുബന്ധമായി വരുന്ന ദുരിതവും ശമിപ്പിക്കണം. ഭൃത്യരുടെ ഭരണം, ദാനപ്രദാനം, പ്രജയും മിത്രങ്ങളും സംരക്ഷിച്ച് ഉറപ്പാക്കലും ചെയ്യേണ്ടതാണ്।

Verse 22

धर्मकामादिभेदश् च दुर्गसंस्कारभूषणं कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः

ധർമ്മം, കാമം മുതലായ പുരുഷാർത്ഥഭേദവും ദുർഗങ്ങളുടെ സംസ്‌കാര-ഭൂഷണവും—ഇവയെല്ലാം കോശം കൊണ്ടാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. കോശം ദുരിതത്തിലായാൽ അവ നശിക്കും; രാജബലത്തിന്റെ മൂലം കോശമാണ്.

Verse 23

मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्दनं दूरकार्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत्

ദണ്ഡംകൊണ്ട് രാജാവ് മിത്ര-അമിത്രനിയമനം, ഭൂമി-സ്വർണ്ണസാധനം, ശത്രുമർദ്ദനം, ദൂരകാര്യങ്ങളിലുപോലും ശീഘ്രനിർവഹണം എന്നിവ ഉറപ്പാക്കണം; ദണ്ഡനീതിയാൽ അവ്യവസ്ഥാജന്യ ദുരിതങ്ങൾ നീങ്ങും.

Verse 24

सस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि धनाद्यैर् उपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत्

ധനം മുതലായ മാർഗങ്ങളാൽ മിത്രങ്ങളെ ദൃഢമാക്കി, ശത്രുവിനെ നശിപ്പിക്കണം; ദാനാദി ഉപകാരങ്ങളാൽ മിത്രന്റെ സഹായഭാവം ഉറപ്പാക്കി, മിത്രനെ അവന്റെ ദുരിതത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കണം.

Verse 25

राजा सव्यसनी हन्याद्राजकार्याणि यानि च वाग्दण्डयोश् च पारुष्यमर्थदूषणमेव च

രാജാവ് വ്യസനാസക്തനെ ശിക്ഷിക്കണം—രാജകാര്യങ്ങളെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നവനെ, വാക്കിലും ദണ്ഡപ്രയോഗത്തിലും കാഠിന്യം കാണിക്കുന്നവനെ, കൂടാതെ ധനദൂഷണം (ആർത്ഥിക ദുരുപയോഗം) ചെയ്യുന്നവനെ.

Verse 26

पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता

മദ്യപാനം, സ്ത്രീലോലത, മൃഗയ (വേട്ട), ദ്യൂതം (ചൂതാട്ടം)—ഇവ രാജാവിന്റെ വ്യസനങ്ങൾ; കൂടാതെ ആലസ്യം, ഹഠം/സ്തബ്ധത, ദർപ്പം, പ്രമാദം, ദ്വൈധാചരണം എന്നിവയും.

Verse 27

इति पूर्वोपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं अनावृष्टिश् च पीडादौ राष्ट्रव्यसनमुच्यते

ഇങ്ങനെ മുമ്പ് ഉപദേശിച്ചതാണ് ‘സചിവ-വ്യസനം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്; അനാവൃഷ്ടിയും പീഡാദി ദുരിതങ്ങളുമൊത്ത് ‘രാജ്യ-വ്യസനം’ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।

Verse 28

विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते

ദുര്‍ഗത്തിലെ യന്ത്രങ്ങളും പ്രാകാരവും പരിഖയും ജീര്‍ണമായി, ആയുധാഭാവം ഉണ്ടായി, ക്ഷീണിച്ച സൈന്യം മാത്രമേ കാവലായിരിക്കുകയുള്ളൂ എങ്കില്‍ അതിനെ ‘ദുര്‍ഗ-വ്യസനം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 29

व्ययीकृतः परिक्षिप्तो ऽप्रजितो ऽसञ्चितस् तथा दषितो दरसंस्थश् च कोषव्यसनमुच्यते

രാജകോഷം ചെലവഴിച്ച് തീർന്നതും, ചിതറിച്ച്/ശൂന്യമാക്കിയതും, വർധിപ്പിക്കപ്പെടാത്തതും (വരുമാനം തരാത്തതും), സഞ്ചയിക്കപ്പെടാത്തതും, ദൂഷിതമായതും, ‘ദാര’യുടെ അധീനത്തിൽ (സ്ത്രീകൾ/ഗൃഹാശ്രിതർ) ഏൽപ്പിച്ചതുമെങ്കിൽ—അതിനെ ‘കോഷ-വ്യസനം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 30

उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितं संस्तम्भयतीत्यादिः, मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेदित्यन्तः पाठः छपुअतके नास्ति अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं

തടയപ്പെട്ടവൻ, വളഞ്ഞുകെട്ടപ്പെട്ടവൻ, ആദരിക്കപ്പെടാത്തവൻ അല്ലെങ്കിൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ടവൻ—അവനെ ധൈര്യപ്പെടുത്തി താങ്ങിനിർത്തണം മുതലായവ. ‘മിത്രന്റെ വഴി ആ വ്യസനത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കണം’ എന്ന അന്തിമ പാഠം ഛപു പതിപ്പിൽ ഇല്ല. കൂടാതെ നിർധനൻ, രോഗി, ക്ഷീണിതൻ, ദൂരത്തുനിന്ന് വന്നവൻ, പുതുതായി എത്തിയവൻ—ഇവർക്കും സഹായം ചെയ്യണം।

Verse 31

परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च

അവൻ പൂർണ്ണമായി ക്ഷീണിച്ചു, തടയപ്പെടുകയും പ്രഹരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു; അവന്റെ മുൻനിര ശക്തിയും തകർന്നുപോകുന്നു. തുടർന്ന് പ്രതീക്ഷകളെക്കുറിച്ച് ഗാഢ നിരാശ അവനെ മൂടുന്നു; ലഭിച്ചതും അസത്യമായോ നിരാശാജനകമായോ തന്നെയായി തീരുന്നു।

Verse 32

कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च

പ്രധാന ഗുഹയ്ക്കുള്ളിൽ കുടുങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ശല്യം (അമ്പിന്റെ മുന/മുള) പോലെ, അടിസ്ഥാനധാരക തന്തുക്കൾ വിച്ഛിന്നമായ വ്രണം, കൂടാതെ മൂലാധാരം നശിച്ച വ്രണം—ഇവയെല്ലാം ചികിത്സയ്ക്ക് അയോഗ്യം, അസാധ്യം എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 33

अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते

യഥാർത്ഥ ഉടമയില്ലാതെ കൂട്ടിച്ചേർത്ത സമ്പത്ത്, പൊട്ടിച്ച/കുലുക്കിയ നിധിക്കൂട്ടത്തിൽ നിന്നുള്ള വസ്തു, കൂടാതെ ബലപ്രയോഗത്തോടെ പിടിച്ചെടുത്ത ധനം—ഇവയെ ‘ബലവ്യസനം’ (ബലജന്യ ദുരിതം) എന്നു പറയുന്നു।

Verse 34

दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुबलेन च कामक्रोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत्

ദൈവപീഡനത്തിൽ അമർന്നു നിൽക്കുന്ന മിത്രൻ, അല്ലെങ്കിൽ ശത്രുബലത്തിൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടവൻ, കൂടാതെ കാമക്രോധാദികളാൽ യുക്തനായവൻ—അവൻ തെറ്റായ ഉത്സാഹം മൂലം ശത്രുവായി മാറുന്നു।

Verse 35

अर्थस्य दूषणं क्रोधात् पारुष्यं वाक्यदण्डयोः कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः

ക്രോധത്തിൽ നിന്ന് ധനത്തിന്റെ ദൂഷണം/നാശം ഉണ്ടാകുന്നു; വാക്കിലും ശിക്ഷയിലും കാഠിന്യം ജനിക്കുന്നു. കാമത്തിൽ നിന്ന് വേട്ടയും ചൂതാട്ടവും പിറക്കുന്നു; വ്യസനങ്ങൾ—മദ്യപാനവും സ്ത്രീലോലതയും।

Verse 36

वाक्पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं असिद्धसाधनं दण्डस्तं युक्त्यानयेन्नृपः

വാക്കിലെ കാഠിന്യം ലോകത്തിൽ മഹാദോഷമാണ്; അത് അനാവശ്യമായ ഉത്കണ്ഠ സൃഷ്ടിക്കുകയും യാതൊരു ഹിതസിദ്ധിയും വരുത്താതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ രാജാവ് യുക്തിവിചാരത്തോടെ അതിന് അനുയോജ്യമായ ശിക്ഷ വിധിക്കണം।

Verse 37

उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं

ശിക്ഷയിൽ കഠിനനും ബലപ്രയോഗിയുമായ രാജാവ് ജനങ്ങളെ ഭീതിപ്പെടുത്തുന്നു; ഭീതരായ ജനങ്ങൾ അവന്റെ ശത്രുക്കളുടെ ആശ്രയത്തിലേക്ക് പോകുന്നു।

Verse 38

विवृद्धाः शत्रवश् चैव विनाशाय भवन्ति ते दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः

ശത്രുക്കൾ വളർന്ന് ശക്തരായാൽ അവർ നാശകാരണമാകും; കുറ്റകരമായതിനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുവാൻ മഹാപുരുഷൻ അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതും മഹത്തായ നയസിദ്ധാന്തമാണ്।

Verse 39

अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैर् अर्थदूषणमुच्यते पानात् कार्यादिनो ज्ञानं मृगयातो ऽरितः क्षयः

നീതിതത്ത്വജ്ഞർ ‘ധനദൂഷണങ്ങൾ’ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു—മദ്യപാനം കർത്തവ്യ-അകർത്തവ്യ വിവേകം നശിപ്പിക്കുന്നു; വേട്ടയിൽ നിന്ന് പരിക്ക്/നഷ്ടം; ശത്രുക്കളിൽ നിന്ന് നാശം।

Verse 40

जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने धर्मार्थप्राणमाशादि द्यूते स्यात् कलहादिकं

ക്ഷീണം അകറ്റാൻ സംരക്ഷിത വനത്തിൽ വേട്ട നടത്താം; എന്നാൽ ചൂതാട്ടത്തിൽ ആശ മുതലായവ ഉയർന്ന് കലഹാദി ദോഷങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു, അത് ധർമ്മവും ധനവും ജീവനും വരെ നശിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 41

कालातिपातो धर्मार्थपीरा स्त्रीव्यसनाद्भवेत् पानदोषात् प्राणनाशः कार्याकार्याविनिश् चयः

സ്ത്രീവ്യാസനത്തിൽ നിന്ന് സമയം പാഴാകുകയും ധർമ്മ-ധന നഷ്ടം സംഭവിക്കുകയും ചെയ്യും; മദ്യപാനദോഷത്തിൽ നിന്ന് ജീവഹാനിയും ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും തിരിച്ചറിയാനാകാത്ത അവസ്ഥയും ഉണ്ടാകും।

Verse 42

स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत् स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं

സൈന്യക്യാമ്പ് വിന്യാസത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും നിമിത്ത-ശകുനജ്ഞനുമായവൻ ശത്രുവിനെ ജയിക്കും. ക്യാമ്പിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ രാജാവിന്റെ വാസസ്ഥലം ഖജനാവോടുകൂടി സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 43

मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत्

ശ്രേണിജനങ്ങൾ, സുഹൃദ്‌സഹായസേന, ശത്രുപക്ഷത്തിൽ നിന്ന് പിടിച്ചെടുത്ത/അധീനപ്പെടുത്തിയ വിഭാഗങ്ങൾ, ആടവിക (വനവാസി) സേന—ഇവയെ മൗലി പോലെയുള്ള വളയമായി രൂപപ്പെടുത്തി, രാജമന്ദിരത്തെ ചുറ്റി ക്രമമായി വിന്യസിക്കണം.

Verse 44

सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः परिभ्रमेच्चत्वरांश् च मण्डलेन वहिर् निशि

രാത്രിയിൽ സേനാപതി മുൻപിൽ നിൽക്കേ, പൂർണ്ണായുധസന്നദ്ധമായ സൈന്യത്തിലെ ഒരു വിഭാഗം പുറത്തേക്ക് വൃത്താകാരമായി ചുറ്റി പട്രോൾ നടത്തണം; ചത്വരങ്ങൾ/ചൗരസ്തകളും നിരീക്ഷിക്കണം.

Verse 45

वार्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व एवोपलक्षितः

സീമയിലും സീമാന്തപാതകളിലും സഞ്ചരിക്കുന്ന സ്വന്തം ചാരന്മാരിൽ നിന്ന് വാർത്തകൾ അറിയണം; പുറത്തുപോകുന്നവരും അകത്തുകയറുന്നവരും—എല്ലാവരും യഥാവിധി നിരീക്ഷിക്കപ്പെടുകയും തിരിച്ചറിയപ്പെടുകയും വേണം.

Verse 46

सामदानं च भेदश् च दण्डोपेक्षेन्द्रजालकं मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत्साधनाय तान्

സാമം, ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം, ഉപേക്ഷ, ഇന്ദ്രജാലം (മായാപ്രയോഗം), മായോപായങ്ങൾ—ഇവ ഏഴ് ഉപായങ്ങൾ; ലക്ഷ്യസിദ്ധിക്കായി ജ്ഞാനി അവയെ യഥായോഗ്യം വിനിയോഗിക്കണം.

Verse 47

चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्तनात् मिथःसम्बन्ह्दकथनं मृदुपूर्वं च भाषणं

സാമം (സമാധാനം) നാലുവിധമെന്നു സ്മൃതം—(1) ഉപകാരങ്ങളുടെ സ്മരണയും പ്രശംസയും, (2) സഹായക കർമ്മങ്ങളുടെ പരാമർശം, (3) പരസ്പര ബന്ധബന്ധങ്ങളുടെ കഥനം, (4) മൃദുവും ശിഷ്ടവുമായ ഭാഷണം।

Verse 48

आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः

വന്ന യാചകൻ/അതിഥിക്ക് ആദരത്തോടെ ദർശനം നൽകി, വാക്കാൽ ‘ഇത് നിന്റേതു; ഞാൻ നിന്റേതു’ എന്നു പറഞ്ഞു അർപ്പിച്ച്, കൈവന്ന ധനം ത്യജിക്കുന്നവൻ—അർപ്പണത്തിന്റെ ഭാവവും രീതിയും അനുസരിച്ച് ഉത്തമൻ, മധ്യമൻ, അധമൻ എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 49

प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं द्रव्यदानमपूर्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्तनं

അപ്പോൾ (1) അവനു പ്രതിദാനം/പ്രത്യുപഹാരം നൽകണം, (2) സ്വീകരിച്ചതിനെ അനുമോദിക്കണം, (3) മുമ്പ് നൽകാത്ത ദ്രവ്യദാനം ചെയ്യണം, കൂടാതെ (4) നിർബന്ധമില്ലാതെ സ്വമേധയാ സ്വീകരിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കണം।

Verse 50

देयश् च प्रतिमोक्षश् च दानं पञ्चविधं स्मृतं स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा

ദാനം അഞ്ചുവിധമെന്നു സ്മൃതം—(1) ദേയം (സരള ദാനം), (2) പ്രതിമോക്ഷം (വിമോചന/ഉദ്ധാരാർത്ഥ ദാനം), (3) സ്നേഹ-രാഗ അപനയനം (ആസക്തി നീക്കൽ), കൂടാതെ (4) സംഹർഷോത്പാദനം (ആനന്ദോത്സാഹം ഉണർത്തൽ)യും।

Verse 51

मिथो भेदश् च भेदज्ञैर् भेदश् च त्रिविधः स्मृतः बधो ऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः

ഭേദവിദ്യയിൽ നിപുണരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ‘ഭേദം’ പരസ്പരരെ പരസ്പരവിരോധത്തിലാക്കുന്നതാണ്; അത് മൂന്നുവിധമെന്നു സ്മൃതം. അതുപോലെ ദമനം (ബലപ്രയോഗ നിയന്ത്രണം) മൂന്നുവിധം—വധം, അർത്ഥഹരണം, പരിക്ലേശം (പീഡനം/ഉപദ്രവം)।

Verse 52

प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः उद्विजेत हतैर् लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते

പ്രകാശമായോ അപ്രകാശമായോ പ്രവർത്തിച്ചാലും, ജനങ്ങൾ ദ്വേഷിക്കുന്നവരിൽ നിന്ന് അകലം പാലിക്കണം. അത്തരവർ നശിക്കുമ്പോൾ ലോകം ശമിക്കുന്നു; അവരുടെ നിമിത്തം ചെയ്ത പിണ്ഡദാനവും യുക്തമെന്നു പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 53

परिवेशयेदिति ख तथैव सुप्रवर्तनमिति ज , ट च विशेषेणोपनिषिद्योगैर् हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात् सामोत्तरं वशे

‘പരിവേശയേത്’—ഇത് ഖ-പാഠം; ‘സുപ്രവർത്തനം’—ജയും ടയും പാഠങ്ങളിൽ. പ്രത്യേകിച്ച് രഹസ്യ/തന്ത്രോപായങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ച് ശസ്ത്രാദികളാൽ ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കണം. എന്നാൽ ജന്മമാത്രം കാരണം ഒരു ദ്വിജനെ (ബ്രാഹ്മണനെ) ഒരിക്കലും കൊല്ലരുത്; സാമവും യുക്തമായ പ്രതിദാന/സന്ധിയുമുപയോഗിച്ച് വശപ്പെടുത്തണം.

Verse 54

प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः

ചേതസ്സുകൾ രാഗമോഹത്തിൽ ലിപ്തമാകുന്നതുപോലെ കണ്ടും, ദുഷ്ടൻ ഹാനികരമായതു കുടിക്കുന്നതുപോലെ കണ്ടും, അമൃതം വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ പ്രിയവചനങ്ങളാൽ സാമം (സാന്ത്വനം) പ്രയോഗിക്കണം.

Verse 55

मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्भावितस् तथा

കള്ളാരോപണത്തിൽ കുടുങ്ങിയവൻ; ധനലോഭി; വിളിച്ചുവരുത്തി അപമാനിക്കപ്പെട്ടവൻ; രാജദ്വേഷി; അത്യന്തം ഉഗ്രനും ആത്മഗർവം നിറഞ്ഞവനും—ഇവരെ സാധ്യതയുള്ള വൈരികളായി സംശയത്തോടെ കാണണം.

Verse 56

विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः अकारणात् परित्यक्तः कृतवैरो ऽपि सान्त्वितः

ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നീ ശ്രമങ്ങൾ മുറിഞ്ഞവൻ; ക്രുദ്ധൻ; അഭിമാനി; അപമാനിതൻ; കാരണമില്ലാതെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൻ; വൈരം കെട്ടിയവൻ—ഇവനെയും സാമം (സാന്ത്വനം) കൊണ്ട് ശമിപ്പിക്കാം.

Verse 57

हृतद्रव्यकलत्रश् च पूजार्हो ऽप्रतिपूजितः एतांस्तु भेदयेच्छत्रौ स्थितान्नित्यान् सुशङ्कितान्

ധനവും ഭാര്യയും അപഹരിക്കപ്പെട്ടവനും, പൂജാർഹനായിട്ടും യഥോചിത ബഹുമാനം ലഭിക്കാത്തവനും—ഇത്തരക്കാർ ശത്രുശിബിരത്തിൽ താമസിച്ച് നിത്യവും സംശയത്തോടെ ഇരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവരെ ഉപയോഗിച്ച് അവിടെ ഭേദം സൃഷ്ടിക്കണം।

Verse 58

आगतान् पूजयेत् कामैर् निजांश् च प्रशमन्नयेत् सामदृष्टानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनं

വന്നവരെ ഇഷ്ടാനുസൃത ഉപചാരങ്ങളാൽ ആദരിച്ചു പൂജിക്കണം; സ്വന്തം ജനങ്ങളെയും ശമിപ്പിക്കണം. നയത്തിൽ മുഖ്യമായി സാമ (സമാധാനം) പിന്തുടരണം; ആവശ്യമെങ്കിൽ അത്യന്തം ഭീകരമായ ഭയപ്രദർശനം കാണിച്ച് ഭീഷണി തടയണം।

Verse 59

प्रधानदानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः मित्रं हतं काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्यते

സാമം, ദാനം, മാനം (ബഹുമാനം), ഭേദം—ഇവയാണ് നയോപായങ്ങൾ എന്നു പ്രസിദ്ധം. ഒരിക്കൽ തകർന്ന സൗഹൃദം, ചിതൽ തിന്ന മരക്കഷണംപോലെ ചിതറിപ്പോകുന്നു।

Verse 60

त्रिशक्तिर्देशकालज्ञो दण्डेनास्तं नयेदरीन् मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत्

ത്രിശക്തിസമ്പന്നനും ദേശകാലജ്ഞനുമായവൻ ദണ്ഡംകൊണ്ട് ശത്രുക്കളെ നാശത്തിലേക്ക് നയിക്കണം; എന്നാൽ മൈത്രിപ്രധാനനും കല്യാണബുദ്ധിയുള്ളവനെയും സാന്ത്വം (സമാധാനം)കൊണ്ട് നേടണം।

Verse 61

लुब्धं क्षीणञ्च दानेन मित्रानन्योन्यशङ्कया दण्डस्य दर्शनाद्दुष्टान् पुत्रभ्रातादि सामतः

ലോഭിയെയും ക്ഷീണനെയും ദാനംകൊണ്ട് ജയിക്കണം; മിത്രങ്ങളെ പരസ്പര സംശയത്തിലൂടെ നിയന്ത്രിക്കണം; ദുഷ്ടരെ ദണ്ഡശക്തി കാണിച്ച് തടയണം; പുത്രൻ, സഹോദരൻ മുതലായ സ്വജനങ്ങളെ സാമംകൊണ്ട് ശമിപ്പിക്കണം।

Verse 62

दानभेदैश् चमूमुख्यान् योधान् जनपददिकान् सामान्ताटविकान् भेददण्डाभ्यामपराद्धकान्

ദാനവും ഭേദനീതിയും ഉപയോഗിച്ച് സൈന്യത്തിലെ മുഖ്യന്മാരെയും യോദ്ധാക്കളെയും ജനപദബന്ധിതരെയും നിയന്ത്രിക്കണം; അതുപോലെ അതിരുസാമന്തന്മാരെയും വനവാസി കൂട്ടങ്ങളെയും ഭേദവും ദണ്ഡവും കൊണ്ട് വശപ്പെടുത്തണം; കുറ്റക്കാരെ വിഭജനവും ശിക്ഷയും വഴി അടക്കണം।

Verse 63

देवताप्रतिमानन्तु पूजयान्तर्गतैर् नरैः पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनः

അന്തരാലത്തിൽ ഉള്ളവർ ദേവതയുടെ പ്രതിമയെ പൂജിക്കുമ്പോൾ, രാത്രിയിൽ സ്ത്രീവസ്ത്രം ധരിച്ച ഒരു പുരുഷൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു അത്ഭുതദർശനം നൽകുന്നു।

Verse 64

दानभेदैश् चैव मुख्यान् पौरानिति ज वेतालोल्कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपकी कामतो रूपधारित्वं शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणं

ദാന-ഭേദാദി വകഭേദങ്ങളും ‘പൗര’ എന്ന പ്രധാന വർഗ്ഗങ്ങളും പ്രകാരം വർഗീകരണം പറയുന്നു; ഇങ്ങനെ വേതാള, ഓല്കാ, പിശാച, കൂടാതെ ‘ശിവ’ എന്ന വിഭാഗത്തിലെ സത്തകളുടെ സ്വരൂപങ്ങൾ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. അവർ ഇഷ്ടാനുസരണം രൂപം ധരിക്കുകയും ആയുധം, അഗ്നി, കല്ല്, ജലം എന്നിവ വർഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യാൻ ശേഷിയുള്ളവർ ആണ്।

Verse 65

तमो ऽनिलो ऽनलो मेघ इति माया ह्य् अमानुषी जघान कीचकं भीम आस्थितः स्त्रीरूपतां

“ഇരുട്ട്, കാറ്റ്, തീ, മേഘം”—ഇത് അമാനുഷമായ മായയായിരുന്നു; സ്ത്രീരൂപം ധരിച്ചു ഭീമൻ കീചകനെ വധിച്ചു।

Verse 66

अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश् च हिडिम्बया

അന്യായം, ദുരന്തം, അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധം എന്നിവയിൽ പ്രവേശിച്ചവനെ തടയാതിരിക്കുക ‘ഉപേക്ഷ’ എന്ന ദോഷമായി സ്മൃതിയിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഉദാഹരണമായി ഹിഡിംബയാൽ ഒരു സഹോദരനും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതായി പറയുന്നു।

Verse 67

मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनं दरस्थानं च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां

മേഘജന്യമായ അന്ധകാരം, മഴ, അഗ്നി, പർവ്വതങ്ങൾ മുതലായവയുടെ അത്ഭുത (അശുഭ) ദർശനം, കൂടാതെ സൈന്യങ്ങളുടെ വിചിത്രമായ നിലയും ധ്വജധാരികളായ സേനകൾ അസാധാരണമായി കാണപ്പെടുന്നതും—ഇവയെല്ലാം നിമിത്തങ്ങൾ (ശകുനങ്ങൾ) ആകുന്നു।

Verse 68

छिन्नपाटितभिन्नानां संसृतानां च दर्शनं इतीन्द्रजालं द्विषताम्भोत्यर्थमुपकल्पयेत्

ശത്രുക്കളെ മോഹിപ്പിച്ച് പരാജയപ്പെടുത്തുന്നതിനായി, വെട്ടപ്പെട്ടവരെയും കീറപ്പെട്ടവരെയും തകർന്നവരെയും—മരിച്ചു പോയവരെയും പോലും—ചലിക്കുന്നവരായി കാണിക്കുന്ന ഇന്ദ്രജാലം (മായാവിന്യാസം) ഒരുക്കണം।