Adhyaya 220

Verse 1

आणे अभिषेकमन्त्रा नामोनविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अभिषिञ्चन्तु पान्त चेति ख , ग , घ , ङ , छ , ज , ञ , ट च अथ विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सहायसम्पत्तिः पुष्कर उवाच सो ऽभिषिक्तः सहामात्यो जयेच्छत्रून्नृपोत्तमः राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियो ऽथ वा

ഇവ ‘അഭിഷേകമന്ത്രങ്ങൾ’ ആകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുനൂറ്റി പത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തം. “അഭിഷിഞ്ചന്തു, പാന്തു ച” മുതലായവ—ഖ, ഗ, ഘ, ങ, ഛ, ജ, ഞ, ട എന്നീ അക്ഷരങ്ങളാൽ ആരംഭിക്കുന്ന മന്ത്രങ്ങൾ. ഇനി ഇരുനൂറ്റി ഇരുപതാം അധ്യായം ‘സഹായസമ്പത്തി’ (മിത്ര-ആധാര സമ്പാദനം) ആരംഭിക്കുന്നു. പുഷ്കരൻ പറഞ്ഞു—അഭിഷിക്തനായ ഉത്തമ രാജാവ്, മന്ത്രിമാരോടുകൂടെ, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കണം. രാജാവ് സേനാപതിയെ നിയമിക്കണം—അവൻ ബ്രാഹ്മണനായാലും ക്ഷത്രിയനായാലും.

Verse 2

कुलीनो नीतिशास्त्रज्ञः प्रतीहारश् च नीतिवित् दूतश् च प्रियवादी स्यादक्षीणो ऽतिबलान्वितः

പ്രതീഹാരൻ (ദ്വാരാധികാരി) കുലീനനും നീതിശാസ്ത്രജ്ഞനും രാജനീതിവിദഗ്ധനും ആയിരിക്കണം; ദൂതൻ മധുരഭാഷിയും അക്ഷീണനും മഹാബലസമ്പന്നനും ആയിരിക്കണം.

Verse 3

ताम्बूलधारी ना स्त्री वा भक्तः क्लेशसहप्रियः सान्धिविग्रहिकः कार्यः षाड्गुण्यादिविशारदः

സന്ധി-വിഗ്രഹികൻ (സന്ധിയും യുദ്ധവും കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന മന്ത്രി) പുരുഷനായിരിക്കണം—സ്ത്രീ അല്ല; അവൻ താംബൂലധാരി, ഭക്തൻ (നിഷ്ഠാവാൻ), ക്ലേശസഹനപ്രിയൻ; കൂടാതെ ഷാഡ്ഗുണ്യാദി നയങ്ങളിൽ വിശാരദൻ ആയിരിക്കണം.

Verse 4

खड्गधारी रक्षकः स्यात्दारथिः स्याद्बलादिवित् सूदाध्यक्षो हितो विज्ञो महानसगतो हि सः

ഖഡ്ഗധാരി രക്ഷകനായിരിക്കണം; സാരഥി ബലം മുതലായ കാര്യങ്ങൾ അറിയുന്നവനായിരിക്കണം. പാചകശാലയും സാധനവിതരണവും നോക്കുന്ന അധ്യക്ഷൻ ഹിതൈഷിയും പ്രാവീണ്യമുള്ളവനുമായിരിക്കണം; അവൻ രാജമഹാനസവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവൻ.

Verse 5

सभासदस्तु धर्मज्ञा लेखको ऽक्षरविद्धितः आह्वानकालविज्ञाः स्युर्हिता दौवारिका जनाः

സഭാസദർ ധർമ്മജ്ഞരായിരിക്കണം; ലേഖകൻ അക്ഷരലിപിയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനായിരിക്കണം. വിളിപ്പിന്റെ യോജ്യകാലം അറിയുന്ന സേവകർ ഉണ്ടായിരിക്കണം; ദ്വാരപാലകർ വിശ്വസ്തരും ഹിതൈഷികളും ആയിരിക്കണം.

Verse 6

रत्नादिज्ञो धनाध्यक्षः अनुद्वारे हितो नरः स्यादायुर्वेदविद्वैद्यो गजध्यक्षो ऽथ हयादिवित्

രത്നാദികളിൽ പരിജ്ഞാനമുള്ളവൻ ധനാധ്യക്ഷനാകണം; അന്തർദ്വാരത്തിൽ ഹിതൈഷിയും വിശ്വസ്തനുമായ പുരുഷനെ നിയോഗിക്കണം. വൈദ്യൻ ആയുർവേദവിദ്വാൻ ആയിരിക്കണം; ഗജാധ്യക്ഷനും അശ്വാദി കാര്യജ്ഞനും ഉണ്ടായിരിക്കണം.

Verse 7

जितश्रमो गजारोहो हयाध्यक्षो हयादिवत् दुर्गाध्यक्षो हितो धीमान् स्थपतिर्वास्तुवेदवित्

ശ്രമം ജയിച്ചവൻ ഗജാരോഹണത്തിൽ നിപുണനായിരിക്കണം; ഹയാധ്യക്ഷൻ കുതിര മുതലായവയിൽ വിദഗ്ധനായിരിക്കണം. ദുർഗാധ്യക്ഷൻ ഹിതൈഷിയും ബുദ്ധിമാനുമായിരിക്കണം; സ്ഥപതി വാസ്തുവേദവിദ്വാൻ ആയിരിക്കണം.

Verse 8

यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते अस्त्राचार्यो नियुद्धे च कुशलो नृपतेर्हितः

യന്ത്രമുക്തം, പാണിമുക്തം, അമുക്തം (സജ്ജമായി ധരിച്ചത്), മുക്തധാരിതം (വിട്ട ആയുധത്തെ നിലനിർത്തി നിയന്ത്രിക്കൽ) എന്നിവിലും, സമീപയുദ്ധത്തിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള അസ്ത്രാചാര്യൻ രാജാവിന് ഹിതകരൻ.

Verse 9

वृद्धश्चान्तःपुराध्यक्षः पञ्चाशद्वार्षिकाःस्त्रियः सप्तत्यव्दास्तु पुरुषाश् चरेयुः सर्वकर्मसु

അന്തഃപുരത്തിന്റെ അധ്യക്ഷൻ വൃദ്ധനായിരിക്കണം. അമ്പത് വയസ്സിന് മുകളിലുള്ള സ്ത്രീകളും എഴുപത് വയസ്സിന് മുകളിലുള്ള പുരുഷന്മാരും അവിടെ എല്ലാ ജോലികൾക്കും നിയുക്തരായി സഞ്ചരിച്ചു കര്‍ത്തവ്യങ്ങൾ നിർവഹിക്കണം.

Verse 10

जाग्रत्स्यादायुधागारे ज्ञात्वा वृत्तिर्विधीयते उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा कर्माणि पार्थिवः

ആയുധശാലയിൽ അവൻ സദാ ജാഗ്രത പാലിക്കണം. ഓരോരുത്തന്റെ പെരുമാറ്റവും ഉപജീവനമാർഗവും അറിഞ്ഞ്, ഉത്തമം-അധമം-മധ്യം എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ് രാജാവ് ജോലികൾ നിശ്ചയിക്കണം.

Verse 11

उत्तमाधममध्यानि पुरुषाणि नियोजयेत् ज्येच्छुः पृथिवीं राजा सहायाननयोद्धितान्

ഉത്തമം, അധമം, മധ്യം എന്നിങ്ങനെ ശേഷിയുള്ള പുരുഷന്മാരെ രാജാവ് യോജ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിയോഗിക്കണം. ഭൂമിയെ സംരക്ഷിച്ച് ഭരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാവ് യുദ്ധത്തിൽ താൽപര്യമില്ലാത്തവരെയും സഹായികളായി നിലനിർത്തണം.

Verse 12

धर्मिष्ठान् धर्मकायेषु शूरान् सङ्ग्रामकर्मसु निपुणानर्थकृत्येषु सर्वत्र च तथा शुचीन्

ധർമ്മ-ന്യായകാര്യങ്ങളിൽ അത്യന്തം ധർമ്മനിഷ്ഠരെയും, യുദ്ധകാര്യങ്ങളിൽ ശൂരരെയും, ധനം-ഭരണകാര്യങ്ങളിൽ നിപുണരെയും, കൂടാതെ എല്ലാ മേഖലകളിലും ശുചിത്വവും അഴിമതിയില്ലായ്മയും ഉള്ളവരെയും നിയോഗിക്കണം.

Verse 13

स्त्रीषु षण्डान्नियुञ्जीत तीक्ष्णान् दारुणकर्मसु यो यत्र विदितो राज्ञा शुचित्वेन तु तन्नरं

സ്ത്രീകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കാര്യങ്ങളിൽ രാജാവ് ഷണ്ഡന്മാരെ (നപുംസകരെ) നിയോഗിക്കണം; കഠിനവും ദാരുണവുമായ ജോലികളിൽ തീക്ഷ്ണസ്വഭാവമുള്ള പുരുഷന്മാരെ നിയോഗിക്കണം. രാജാവിന് എവിടെ ഏത് പുരുഷൻ തന്റെ ശുചിത്വംകൊണ്ട് അറിയപ്പെടുന്നുവോ, അവനെ അതനുസരിച്ച് അവിടെയേ നിയോഗിക്കണം.

Verse 14

धर्मे चार्थे च कामे च नियुञ्जीताधमे ऽधमान् राजा यथार्हं कुर्याच्च उपाधाभिः परीक्षितान्

ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നീ കാര്യങ്ങളിൽ രാജാവ് താഴ്ന്നവരെയും അതിതാഴ്ന്നവരെയും അവരുടെ ശേഷിയനുസരിച്ച് യോജ്യമായ ജോലികളിൽ നിയോഗിക്കണം; ഉപായങ്ങളാൽ (രഹസ്യപരീക്ഷകളാൽ) പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടവരെയും അവരുടെ യോഗ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിയമിക്കണം।

Verse 15

समन्त्रो च यथान्यायात् कुर्याद्धस्तिवनेचरान् तत्पदान्वेषणे यत्तानध्यक्षांस्तत्र कारयेत्

കൂടാതെ യോജ്യമായ മന്ത്രങ്ങളോടെ, നിയമാനുസൃതമായി, രാജാവ് ആന-വനചരന്മാരെ (തടം കണ്ടെത്തുന്നവരെ) നിയോഗിക്കണം; ആ പാദമുദ്രകളുടെ അന്വേഷണത്തിനായി അവിടെ അധ്യക്ഷന്മാരെ (മേൽനോട്ടക്കാരെ) നിയമിക്കണം।

Verse 16

यस्मिन् कर्मणि कौशल्यं यस्य तस्मिन् नियोजयेत् पितृपैतामहान् भृत्यान् सर्वकर्मसु योजयेत्

ഏത് ജോലിയിൽ ആര്ക്ക് കൗശലം ഉണ്ടോ, അവനെ അതേ ജോലിയിൽ നിയോഗിക്കണം; പിതാവിന്റെയും പിതാമഹന്റെയും കാലം മുതൽ ഉള്ള വംശപരമ്പര്യ ഭൃത്യരെയും എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും ഏർപ്പെടുത്തണം।

Verse 17

विना दायादकृत्येषु तत्र ते हि समागताः परराजगृहात् प्राप्तान् जनान् संश्रयकाम्यया

ദായാദരുടെ നിർബന്ധിത കൃത്യങ്ങൾ ചെയ്തില്ലെങ്കിലും അവർ അവിടെ ഒന്നിച്ചു കൂടി; കാരണം മറ്റൊരു രാജാവിന്റെ ഗൃഹം/രാജസഭയിൽ നിന്ന് വന്ന ജനങ്ങൾക്ക് ആശ്രയവും പരിപാലനവും ലഭിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം അവർക്കുണ്ടായിരുന്നു।

Verse 18

दुष्टानप्यथ वादुष्टान् संश्रयेत प्रयत्नतः दुष्टं ज्ञात्वा विश्वसेन्न तद्वृत्तिं वर्तयेद्वशे

പ്രയോജനാർത്ഥം ദുഷ്ടനെയായാലും അദുഷ്ടനെയായാലും പരിശ്രമത്തോടെ ആശ്രയിക്കാം; എന്നാൽ ഒരാളെ ദുഷ്ടനെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ അവനിൽ വിശ്വാസം വെക്കരുത്, അവന്റെ വൃത്തിയുടെ അധീനതയിലും ആകരുത്।

Verse 19

देशान्तरागतान् पार्श्वे चारैज्ञात्वा हि पूजयेत् शत्रवो ऽग्निवर्षं सर्पो निस्त्रिंशमपि चैकतः

മറ്റുദേശങ്ങളിൽ നിന്നുവന്ന് സമീപത്ത് താമസിക്കുന്നവരെ ചാരന്മാർ മുഖേന നന്നായി അറിഞ്ഞ് രാജാവ് അവരെ ആദരത്തോടെ സ്വീകരിക്കണം; കാരണം ശത്രുക്കൾ ഒരേ ദിശയിൽ നിന്ന് പല രൂപത്തിൽ ആക്രമിക്കാം—അഗ്നിവർഷംപോലെ, സർപ്പംപോലെ, വാൾപോലെയും।

Verse 20

रिपननर्थकृत्येष्विति ख जनानाश्रयकाम्ययेति ख भृत्या वशिष्टं विज्ञेयाः कुभृट्याश् च तथैकतः चारचक्षुर्भवेद्राजा नियुञ्जीत सदाचरान्

(ചില പാഠങ്ങളിൽ) ‘ശത്രുവിന് ഹാനി വരുത്തി അനർത്ഥം തടയുന്ന കാര്യങ്ങളിൽ’ എന്ന്; (ചിലയിൽ) ‘ജനങ്ങൾക്ക് ആശ്രയമാകുവാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ’ എന്നും. ഇങ്ങനെ ഉത്തമ ഭൃത്യരെയും കുഭൃത്യരെയും തിരിച്ചറിയണം. രാജാവിന് ചാരന്മാരാണ് കണ്ണുകൾ; സദാചാരികളെയേ നിയമിക്കണം।

Verse 21

जनस्याविहितान् सौम्यांस् तथाज्ञातान् परस्परं वणिजो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान्

ഹേ സൗമ്യ, ജനങ്ങളാൽ ശരിയായി ഉറപ്പിക്കപ്പെടാത്തവർ, പരസ്പരം പരിചയമില്ലാത്തവർ, വ്യാപാരികൾ, മന്ത്രങ്ങളിൽ നിപുണർ, കൂടാതെ ഋതുചക്രാനുസരിച്ച് ചികിത്സ ചെയ്യുന്ന സഞ്ചാരി വൈദ്യർ—ഇവരെ രാജാവ് നിരീക്ഷിക്കണം।

Verse 22

तथा प्रव्रजिताकारान् बलाबलविवेकिनः नैकस्य राजा श्रद्दध्याच्छ्रद्दध्याद् बहुवाक्यतः

അതുപോലെ സന്ന്യാസിയുടെ രൂപം ധരിച്ച് ബലവും അബലവും തിരിച്ചറിയുന്നവരെയും (ജാഗ്രതയോടെ കാണണം). രാജാവ് ഒരാളിൽ മാത്രം ആശ്രയിച്ച് വിശ്വസിക്കരുത്; പലരുടെയും വാക്കുകളാൽ മാത്രമേ ഉറപ്പുവരുത്തൂ।

Verse 23

रागापरागौ भृत्यानां जनस्य च गुणागुणान् शुभानामशुभानाञ्च ज्ञानङ्कुर्याद्वशाय च

അവരെ നിയന്ത്രണത്തിലാക്കുന്നതിനായി രാജാവ് തന്റെ ഭൃത്യന്മാരുടെയും ജനങ്ങളുടെയും ആസക്തി-വിരക്തി, ഗുണ-ദോഷങ്ങൾ, കൂടാതെ ശുഭ-അശുഭങ്ങൾ എന്നിവ വിവേചിച്ച് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം നേടണം।

Verse 24

अनुरागकरं कर्म चरेज्जह्माद्विरागजं जनानुरागया लक्ष्म्या राजा स्याज्जनरञ्जनात्

രാജാവ് ജനങ്ങളിൽ അനുരാഗം ഉണർത്തുന്ന കര്‍മ്മങ്ങൾ ചെയ്യണം; ചഞ്ചലതയും വൈരാഗ്യവും ജനിപ്പിക്കുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിക്കണം. ജനസമ്മതത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ലക്ഷ്മിയാൽ, ജനരഞ്ജനത്തിലൂടെയേ അവൻ യഥാർത്ഥ രാജാവാകൂ.