Adhyaya 235

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आजस्रिकं नाम चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रणदीक्षा पुष्कर उवाच यात्राविधानपूर्वन्तु वक्ष्ये साङ्ग्रामिकं विधिं सप्ताहेन यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ‘ആജസ്രിക’ എന്ന 234-ാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി 235-ാം അധ്യായം ‘രണദീക്ഷ’ ആരംഭിക്കുന്നു. പുഷ്കരൻ പറഞ്ഞു—രാജയാത്രാവിധാനം മുൻനിർത്തി, ഏഴ് ദിവസത്തിനകം രാജാവിന്റെ യാത്ര നടക്കുമ്പോൾ യുദ്ധവിധി ഞാൻ വിശദീകരിക്കും.

Verse 2

पूजनीयो हरिः शम्भुर्मोदकाद्यैर् विनायकः द्वितीये ऽहनि दिक्पालान् सम्पूज्य शयनञ्चरेत्

ഹരി (വിഷ്ണു)യും ശംഭു (ശിവൻ)യും പൂജിക്കപ്പെടണം; മോദകാദി നൈവേദ്യങ്ങളാൽ വിനായകൻ (ഗണേശൻ) പൂജിക്കണം. രണ്ടാം ദിവസം ദിക്പാലന്മാരെ സമ്യക് പൂജിച്ച് ശയനവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം.

Verse 3

शय्यायां वा तदग्रे ऽथ देवान् प्रार्च्य मनुं स्मरेत् नमः शम्भोः त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च

ശയ്യയിൽ (ഉണരുമ്പോൾ) അല്ലെങ്കിൽ ശയ്യയുടെ മുമ്പിൽ, ആദ്യം ദേവന്മാരെ പൂജിച്ച് ഈ മന്ത്രം സ്മരിക്കണം—“ത്രിനേത്രനായ ശംഭുവിന് നമസ്കാരം; വരദനായ രുദ്രന് നമസ്കാരം.”

Verse 4

वामनाय विरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः संविशेदिति ज भगवन्देवदेवेश शूलभृद्वृषवाहन

“വാമനനു നമസ്കാരം, വിരൂപനു നമസ്കാരം, സ്വപ്നാധിപതിക്കു നമസ്കാരം” എന്നു പറഞ്ഞു ശയിക്കണം. “ഭഗവൻ, ദേവദേവേശ, ശൂലധാരി, വൃഷവാഹന!”

Verse 5

इष्टानिष्टे ममाचक्ष्व स्वप्ने सुप्तस्य शाश्वत यज्जाग्रतो दूरमिति पुरोधा मन्त्रमुच्चरेत्

ഹേ ശാശ്വതനേ! ഉറങ്ങുന്നവന്റെ സ്വപ്നത്തിന് ഉണ്ടാകുന്ന ശുഭവും അശുഭവും ഫലങ്ങൾ എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരുക. ഇങ്ങനെ ചോദിച്ച ശേഷം പുരോഹിതൻ ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം—“ജാഗരിതനിൽ നിന്ന് ദൂരമുള്ളത്.”

Verse 6

तृतीये ऽहनि दिक्पालान् रुद्रांस्तान् दिक्पतीन्यजेत् ग्रहान् यजेच्चतुर्थे ऽह्नि पञ्चमे चाश्विनौ यजेत्

മൂന്നാം ദിവസം ദിക്കുകളുടെ രക്ഷകരായ ദിക്പതികളായ ആ രുദ്രന്മാരെ പൂജിക്കണം. നാലാം ദിവസം ഗ്രഹദേവതകളെ, അഞ്ചാം ദിവസം അശ്വിനീദേവന്മാരെ പൂജിക്കണം.

Verse 7

मार्गे या देवतास्तासान्नद्यादीनाञ्च पूजनं दिव्यान्तरीक्षभौमस्थदेवानाञ्च तथा बलिः

യാത്രാമാർഗത്തിൽ കണ്ടുമുട്ടുന്ന ദേവതകളെയും നദികളാദികളെയും പൂജിക്കണം; അതുപോലെ സ്വർഗ്ഗം, അന്തരീക്ഷം, ഭൂമി എന്നിവയിൽ വസിക്കുന്ന ദേവന്മാർക്ക് ബലി അർപ്പിക്കണം.

Verse 8

रात्रौ भूतगणानाञ्च वासुदेवादिपूजनं भद्रकाल्याः श्रियः कुर्यात् प्रार्थयेत् सर्वदेवताः

രാത്രിയിൽ ഭൂതഗണങ്ങളെയും വാസുദേവാദികളെയും കൂടി പൂജിക്കണം. ഭദ്രകാളിയുടെ ശ്രീ-സമൃദ്ധിക്കായി വിധി നിർവഹിച്ചു, സർവദേവന്മാരോടും പ്രാർത്ഥിക്കണം.

Verse 9

वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः नारायणो ऽब्जजो विष्णुर् नारसिंहो वराहकः

അവൻ വാസുദേവൻ, സങ്കർഷണൻ, പ്രദ്യുമ്നൻ, അനിരുദ്ധൻ. അവൻ നാരായണൻ, അബ്ജജൻ (ബ്രഹ്മാവ്), വിഷ്ണു, നരസിംഹൻ, വരാഹൻ.

Verse 10

शिव ईशस्तत्पुरुषो ह्य् अघोरो राम सत्यजः सूर्यः सोमः कुजश्चान्द्रिजीवशुक्रशनैश् चराः

ശിവൻ, ഈശൻ, തത്പുരുഷൻ, അഘോരൻ; കൂടാതെ രാമൻ, സത്യജൻ—ഇവ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും ഉള്ള നാമങ്ങൾ; അതുപോലെ കുജൻ (മംഗളം)യും ഗ്രഹദേവതകൾ—ബുധൻ (ചന്ദ്രജ), ബൃഹസ്പതി (ജീവ), ശുക്രൻ, ശനൈശ്ചരൻ।

Verse 11

राहुः केतुर्गणपतिः सेनानी चण्डिका ह्य् उमा लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा ब्रह्माणीप्रमुखा गणाः

രാഹു, കേതു, ഗണപതി, ദിവ്യസേനാധിപൻ (സേനാനി); ചണ്ഡിക, ഉമ, ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി, ദുര്‍ഗ്ഗ, കൂടാതെ ബ്രഹ്മാണീ-പ്രമുഖ ഗണങ്ങൾ—ഇവരെ സ്മരിക്കണം/ആഹ്വാനിക്കണം।

Verse 12

रुद्रा इन्द्रादयो वह्निर् नागास्तार्क्ष्यो ऽपरे सुराः दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठा विजयाय भवन्तु मे

രുദ്രന്മാർ, ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാർ, അഗ്നി, നാഗങ്ങൾ, താർക്ഷ്യൻ (ഗരുഡൻ) എന്നിവരും മറ്റു സുരന്മാരും—ദിവ്യലോകം, അന്തരീക്ഷം, ഭൂമി എന്നിവിടങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നവർ—എന്റെ വിജയത്തിനായി ഭവിക്കട്ടെ।

Verse 13

मर्दयन्तु रणे शत्रून् सम्प्रगृह्योपहारकं सपुत्रमातृभृत्यो ऽहं देवा वः शरणङ्गतः

അവർ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ തകർക്കട്ടെ, ഉപഹാരം/കരം കൊണ്ടുവരുന്നവനെ പിടിച്ചുകൊണ്ട്. ഹേ ദേവന്മാരേ, ഞാൻ പുത്രന്മാരും മാതാവും ഭൃത്യന്മാരും സഹിതം നിങ്ങളുടെ ശരണത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു।

Verse 14

तत्पुरत इति ख रात्रावित्यादिः, सत्यज इत्य् अन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति मर्दयन्तु च मे शत्रूनिति घ , ञ च अवन्तु मां स्वभृत्यो ऽहमिति ज , ट च चामूनां पृष्ठतो गत्वा रिपुनाशा नमो ऽस्तु वः विनिवृत्तः प्रदास्यामि दत्तादभ्यधिकं बलिं

“‘തത്പുരത’—ഇത് ഖ-പാഠം; ‘രാത്രാവി’ മുതലായതു മറ്റൊരു പാഠം. ‘സത്യജ’ എന്ന അന്ത്യം ഗ-പ്രതിയിൽ ഇല്ല. ‘എന്നെയും എന്റെ ശത്രുക്കളെയും മർദയന്തു’—ഘ, ഞ പാഠം. ‘അവർ എന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ; ഞാൻ അവരുടെ സ്വന്തം ഭൃത്യൻ’—ജ, ട പാഠം. ‘ചാമൂവിന്റെ പിന്നിലേക്ക് ചെന്നു, ഹേ ശത്രുനാശകരേ, നിങ്ങള്ക്ക് നമസ്കാരം. സുരക്ഷിതമായി മടങ്ങിയാൽ, മുമ്പ് നൽകിയതിലധികം ബലി അർപ്പിക്കും’—എന്ന പാഠം।”

Verse 15

षष्ठे ऽह्नि विजयस्नानं कर्तव्यं चाभिषेकवत् यात्रादिने सप्तमे च पूजयेच्च त्रिविक्रमं

ആറാം ദിവസം ‘വിജയ-സ്നാനം’ നടത്തണം; പ്രതിഷ്ഠാവിധിപോലെ അഭിഷേകവും ചെയ്യണം. ഏഴാം ദിവസം, യാത്ര/ഉത്സവദിനത്തിൽ, ത്രിവിക്രമൻ (വിഷ്ണു)നെ പൂജിക്കണം.

Verse 16

नीराजनोक्तमन्त्रैश् च आयुधं वाहनं यजेत् पुण्याहजयशब्देन मन्त्रमेतन्निशामयेत्

നീരാജനത്തിൽ നിർദ്ദേശിച്ച മന്ത്രങ്ങളാൽ ആയുധവും വാഹനവും പൂജിച്ച്/സംസ്കരിക്കണം. ‘പുണ്യാഹ’ ‘ജയ’ എന്ന ഉച്ചാരണമോടുകൂടി ഈ മന്ത്രം വിധിപൂർവ്വം ജപിക്കണം.

Verse 17

दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः सन्त्वायुर्दाः सुराश् च ते देवसिद्धिं प्राप्नुहि त्वं देवयात्रास्तु सा तव

ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും വസിക്കുന്ന, ആയുസ് ദാനികളായ ആ ദിവ്യ ദേവന്മാർ നിനക്കു പ്രസന്നരാകട്ടെ. നീ ദേവസിദ്ധി പ്രാപിക്കട്ടെ; ഇതുതന്നെ നിന്റെ ‘ദേവയാത്ര’ ആകട്ടെ.

Verse 18

रक्षन्तु देवताः सर्वा इति श्रुत्वा नृपो व्रजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं धनुर्नागेति मन्त्रत

‘എല്ലാ ദേവതകളും രക്ഷിക്കട്ടെ’ എന്നു കേട്ട ശേഷം രാജാവ് മുന്നോട്ട് പോകണം. അമ്പുകളോടുകൂടിയ വില്ല് കൈയിലെടുത്ത്, മന്ത്രവിധിപ്രകാരം ‘ധനുർനാഗ’ മന്ത്രം ജപിച്ചുകൊണ്ട് പോകണം.

Verse 19

तद्विष्णोरिति जप्त्वाथ दद्याद्रिपुमुखे पदं दक्षिणं पदं द्वात्रिंशद्दिक्षु प्राच्यादिषु क्रमात्

‘തദ് വിഷ്ണോഃ…’ എന്നാരംഭിക്കുന്ന മന്ത്രം ജപിച്ച ശേഷം, ശത്രുവിന്റെ ദിശയിലേക്കു മുഖം തിരിച്ച് (മന്ത്ര-)പദം സ്ഥാപിക്കണം. കിഴക്കിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ക്രമമായി മുപ്പത്തിരണ്ട് ദിക്കുകളിൽ ‘ദക്ഷിണ’ പദം ന്യാസം ചെയ്യണം.

Verse 20

नागं रथं हयञ्चैव धुर्यांश् चैवारुहेत् क्रमात् आरुह्य वाद्यैर् गच्छेत् पृष्थतो नावलोकयेत्

അവൻ ക്രമമായി ആന, രഥം, കുതിര, ധുര്യപശുക്കൾ എന്നിവയിൽ കയറണം. കയറിയ ശേഷം വാദ്യങ്ങളോടുകൂടെ പുറപ്പെടുകയും പിന്നോട്ട് തിരിഞ്ഞുനോക്കാതിരിക്കുകയും വേണം.

Verse 21

क्रोशमात्रं गतस्तिष्ठेत् पूजयेद्देवता द्विजान् परदेशं व्रजेत् पश्चादात्मसैन्यं हि पालयन्

ഒരു ക്രോശം മാത്രം മുന്നോട്ട് പോയി അവൻ നിൽക്കണം; ദേവതകളെയും ദ്വിജന്മാരെയും പൂജിച്ച് ആദരിക്കണം. തുടർന്ന് സ്വന്തം സൈന്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പരദേശത്തേക്ക് പോകണം.

Verse 22

राजा प्राप्य देवेशन्तु देशपालन्तु पालयेत् देवानां पूजनं कुर्यान्न छिन्द्यादायमत्र तु

രാജ്യം ലഭിച്ച രാജാവ് ദേവേശനെയും ദേശപാലകരെയും സംരക്ഷിക്കണം. ദേവന്മാരുടെ പൂജ നടത്തണം; ഇവിടെ അവരുടെ നിയമ്യമായ വരുമാനം/അവകാശം കുറയ്ക്കരുത്.

Verse 23

नावमानयेत्तद्देश्यानागत्य स्वपुरं पुनः पृष्ठश् चैव रिपुनाशो भवेद्यथेति ट जित्वा शत्रुं प्रदास्यामीति ट जैत्रा यात्रास्त्विति ट प्राप्तविदेशस्तु इति ग , घ , ञ च देशाचारन्तु पालयेदिति ख देशाचारणेण पालयेदिति ग , घ , छ , ज , ञ च जयं प्राप्यार्चयेद्देवान् दद्याद्दानानि पार्थिवः

വിദേശത്ത് എത്തിയാൽ ആ ദേശത്തിലെ ജനങ്ങളെ അപമാനിക്കരുത്. പിന്നെ സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി, യഥാവിധി പിന്നിൽ നിന്നുള്ള ശത്രുനാശം ഉറപ്പാക്കണം. “ശത്രുവിനെ ജയിച്ച് ഞാൻ ദാനങ്ങൾ നൽകും” എന്നു പറയുന്നു; ഇവയാണ് ജയത്രയാത്രകൾ. വിദേശത്ത് എത്തിയവൻ അവിടത്തെ ദേശാചാരം പാലിക്കണം. വിജയം നേടിയ രാജാവ് ദേവന്മാരെ അർച്ചിച്ച് ദാനങ്ങൾ നൽകണം.

Verse 24

द्वितीये अहनि सङ्ग्रामो भविष्यति यदा तदा स्नपयेद्गजमश्वादि यजेद्देवं नृपसिंहकं

രണ്ടാം ദിവസം യുദ്ധം ഉണ്ടാകുമെങ്കിൽ, അപ്പോൾ ആന, കുതിര മുതലായവയ്ക്ക് സ്നാപനം (വിധിസ്നാനം) നടത്തിച്ച് നൃപസിംഹക ദേവനെ പൂജിക്കണം.

Verse 25

छत्रादिराजलिङ्गानि शस्त्राणि निशि वै गणान् प्रातर्नृसिंहकं पूज्य वाहनाद्यमशेषतः

രാത്രിയിൽ കുട മുതലായ രാജചിഹ്നങ്ങളും ആയുധങ്ങളും ഗണങ്ങളെയും പൂജിക്കണം. പ്രഭാതത്തിൽ നൃസിംഹനെ പൂജിച്ച്, വാഹനാദികളോടെ ആരംഭിക്കുന്ന എല്ലാം ഒന്നും വിട്ടുപോകാതെ പൂജിക്കണം.

Verse 26

पुरोधसा हुतं पश्येद्वह्निं हुत्वा द्विजान्यजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं गजाद्यारुह्य वै व्रजेत्

രാജപുരോഹിതനാൽ ഹോമം നടത്തിച്ച് അഗ്നിയെ ദർശിക്കണം. ഹോമം കഴിഞ്ഞ് ദ്വിജന്മാരെ ആദരിച്ച് യജിക്കണം. തുടർന്ന് അമ്പുകളോടുകൂടിയ വില്ല് കൈയിൽ എടുത്ത് ഗജാദി വാഹനത്തിൽ കയറി പുറപ്പെടണം.

Verse 27

देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्यात् प्रकृतिकल्पनां संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद्बहून्

ശത്രുക്കൾക്ക് കാണപ്പെടാത്ത പ്രദേശത്ത് അവൻ സൈന്യപ്രദർശനത്തിനുള്ള യുക്തി ആസൂത്രണം ചെയ്യണം. കുറച്ചുപേരെ കൂട്ടമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നവരെന്നപോലെ യുദ്ധിപ്പിക്കണം; ആവശ്യത്തിന് പലരെയും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവരെന്നപോലെ കാണിക്കണം.

Verse 28

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह व्यूहाः प्राण्यङ्गरूपाश् च द्रव्यरूपाश् च कीर्तिताः

അल्पസേന വലിയ സേനയോടൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ‘സൂചീമുഖ’ എന്ന മുന്നണി അനുയോജ്യമെന്ന് പറയുന്നു. വ്യൂഹങ്ങൾ രണ്ടുവിധം—ജീവികളുടെ അവയവരൂപത്തിലുള്ളതും ദ്രവ്യ/ജഡരൂപത്തിലുള്ളതും.

Verse 29

गरुडो मकरव्यूहश् चक्रः श्येनस्तथैव च अर्धचन्द्रश् च वज्रश् च शकटव्यूह एव च

വ്യൂഹങ്ങൾ ഇവയാണ്—ഗരുഡ, മകരവ്യൂഹം, ചക്രം, ശ്യേന, അർധചന്ദ്രം, വജ്രം, കൂടാതെ ശകടവ്യൂഹം.

Verse 30

मण्डलः सर्वतोभद्रः सूचीव्यूहश् च ते नराः व्यूहानामथ सर्वेषां पञ्चधा सैन्यकल्पना

മണ്ഡല വ്യൂഹം, സർവതോഭദ്ര വ്യൂഹം, സൂചീ (കീൽ/വേധ) വ്യൂഹം—ഹേ നരന്മാരേ, ഇവ; കൂടാതെ എല്ലാ വ്യൂഹങ്ങളിലും സൈന്യക്രമീകരണം അഞ്ചുവിധമാണ്.

Verse 31

द्वौ पक्षावनुपक्षौ द्वावश्यं पञ्चमं भवेत् एकेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्यां युद्धमाचरेत्

രണ്ട് പക്ഷങ്ങളും രണ്ട് അനുപക്ഷങ്ങളും (സഹായക പക്ഷങ്ങൾ) ഉണ്ടായിരിക്കണം; അഞ്ചാമത്തെ വിഭാഗം നിർബന്ധം. ആവശ്യാനുസരണം ഒരു വിഭാഗത്തിലോ രണ്ടുവിഭാഗങ്ങളിലോ യുദ്ധം നടത്തണം.

Verse 32

भागत्रयं स्थापयेत्तु तेषां रक्षार्थमेव च न व्यूहकल्पना कार्या राज्ञो भवति कर्हिचित्

അവരുടെ രക്ഷയ്ക്കായി മാത്രം മൂന്നുഭാഗ വിഭജനം സ്ഥാപിക്കണം. രാജാവ് ഒരിക്കലും (അനാവശ്യമായി) വ്യൂഹകൽപന നടത്തരുത്.

Verse 33

मूलच्छेदे विनाशः स्यान्न युध्येच्च स्वयन्नृपः सैन्यस्य पश्चात्तिष्ठेत्तु क्रोशमात्रे महीपतिः

മൂലം (പ്രധാന ആധാരം/വിതരണരേഖ) മുറിഞ്ഞാൽ നാശം സംഭവിക്കും. രാജാവ് സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യരുത്; ഭൂപതി സൈന്യത്തിന്റെ പിന്നിൽ ഏകദേശം ഒരു ക്രോശ ദൂരത്ത് നിലകൊള്ളണം.

Verse 34

भग्नसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्तितं प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नाशस्थानं विधीयते

ആ സന്ദർഭത്തിൽ ‘ഭഗ്ന-സന്ധാരണ’ (ചിതറിയതിനെ പിടിച്ചു കൂട്ടി നിലനിർത്തൽ) യോദ്ധാക്കളുടെ കര്‍ത്തവ്യമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. പ്രധാന ഘടകം തകർന്നാൽ സൈന്യനാശത്തിന്റെ സ്ഥലം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 35

न संहतान्न विरलान्योधान् व्यूहे प्रकल्पयेत् आयुधानान्तु सम्मर्दो यथा न स्यात् परस्परं

വ്യൂഹം ക്രമീകരിക്കുമ്പോൾ യോദ്ധാക്കളെ അതിയായി കൂട്ടിച്ചേർക്കുകയോ അതിയായി വിരലാക്കുകയോ ചെയ്യരുത്; അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ പരസ്പരം ഇടിച്ചുമുട്ടി കുടുങ്ങാതിരിക്കണം।

Verse 36

भेत्तुकामः परानीकं संहतैर् एव भेदयेत् भेदरक्ष्याः परेणापि कर्तव्याः संहतास् तथा

ശത്രുസൈന്യത്തിന്റെ നിര ഭേദിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അടുക്കിച്ചേർന്ന ദളങ്ങളാൽ മാത്രമേ ഭേദനം നടത്തൂ. അതുപോലെ ഭേദനത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷയ്ക്കായി എതിരാളിയും തന്റെ നിരകൾ കട്ടിയായി കൂട്ടിച്ചേർക്കണം।

Verse 37

व्यूहं भेदावहं कुर्यात् परव्यूहेषु चेच्छया गजस्य पादरक्षार्थाश् चत्वारस्तु तथा द्विज

അവന് ഇച്ഛയുണ്ടെങ്കിൽ ശത്രുവ്യൂഹങ്ങളിൽ ഭേദം വരുത്തുന്ന വ്യൂഹം പ്രയോഗിക്കണം. കൂടാതെ, ഹേ ദ്വിജാ, ആനയുടെ പാദസംരക്ഷണത്തിനായി നാല് യോദ്ധാക്കളെ നിയോഗിക്കണം।

Verse 38

रथस्य चाश्वाश् चत्वारः समास्तस्य च चर्मिणः धन्विनश् चर्मिभिस्तुल्याः पुरस्ताच्चर्मिणो रणे

രഥത്തിന് നാല് കുതിരകൾ വേണം; അതിനോടൊപ്പം പരിചധാരികളും വേണം. ധനുർധാരികൾ പരിചധാരികളുടെ തുല്യസംഖ്യയായിരിക്കണം; യുദ്ധത്തിൽ പരിചധാരികളെ മുൻവശത്ത് നിർത്തണം।

Verse 39

पृष्ठतो धन्विनः प्रश्चाद्धन्विनान्तुरगा रथाः रथानां कुञ्जराः पश्चाद्दातव्याः पृथिवीक्षिता

പിന്നിൽ ധനുർധാരികളെ നിർത്തണം; ധനുർധാരികളുടെ പിന്നിൽ അശ്വസേനയും രഥങ്ങളും വേണം. രഥങ്ങളുടെ പിന്നിൽ ആനകളെ സ്ഥാപിക്കണം—ഹേ ഭൂമിപാലക രാജാവേ।

Verse 40

पदातिकुञ्जराश्वानां धर्मकार्यं प्रयत्नतः शूराः प्रमुखतो देयाः स्कन्धमात्रप्रदर्शनं

പദാതി, ഗജ, അശ്വസേനകളുടെ ധർമ്മകാര്യങ്ങൾ പരിശ്രമത്തോടെ നിർവഹിക്കണം. ശൂരന്മാർക്ക് ആദ്യം പ്രതിഫലം നൽകണം; മുൻനിരയിൽ ഭുജം മാത്രം കാണിച്ച് നിലകൊണ്ടാലും.

Verse 41

कर्तव्यं भीरुसङ्घेन शत्रुविद्रावकारकं दारयन्ति पुरस्तात्तु न देया भीरवः पुरः

ഭീരുക്കളുടെ സംഘത്തിന് ശത്രുവിനെ ചിതറിക്കുന്ന തരത്തിലുള്ള ദൗത്യം ഏൽപ്പിക്കണം. എന്നാൽ ഭീരുക്കളെ മുൻനിരയിൽ നിർത്തരുത്; അവർ മുന്നിൽ തന്നെ തകർന്നു വഴിവിടും.

Verse 42

प्रोत्साहन्त्येव रणे भीरून् शूराः पुरस्थिताः प्रांशवः शकुनाशाश् च ये चाजिह्मेक्षणा नराः

യുദ്ധത്തിൽ പിന്നിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ശൂരന്മാർ ഭീരുക്കളെ ഉത്സാഹപ്പെടുത്തുന്നു—ഉയരം കൂടിയവർ, ശകുനജ്ഞാനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ, കൂടാതെ ദൃഷ്ടി വക്രതയില്ലാത്ത (സ്ഥിരമായ) പുരുഷന്മാർ.

Verse 43

संहतभ्रूयुगाश् चैव क्रोधना कलहप्रियाः नित्यहृष्टाः प्रहृष्टाश् च शूरा ज्ञेयाश् चकामिनः

ഭ്രൂയുഗം ചുരുക്കിയവരും, ക്രോധസ്വഭാവികളും, കലഹപ്രിയരുമായിട്ടും—എപ്പോഴും ഹർഷിതരും അത്യന്തം ഉല്ലാസിതരുമായിരിക്കുന്നവർ—ശൂരന്മാരെന്നു തിരിച്ചറിയണം; അവർ കാമാസക്തരെന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 44

संहतानां हतानां च रणापनयनक्रिया प्रतियुद्धं गजानाञ्च तोयदानादिकञ्च यत्

ഇതിൽ സമാഹൃത സേനയെയും ഹതരെയും യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് നീക്കുന്നതിനുള്ള ക്രമം, ഗജങ്ങളുടെ പ്രതിയുദ്ധം, കൂടാതെ അവർക്കു ജലം നൽകൽ മുതലായ അനുബന്ധ നടപടികളും വിവരിക്കുന്നു.

Verse 45

शत्रुद्रावकारणमिति ख , ग , घ , ञ च ये च जिह्मेक्षणा इति ख , ग , घ , ञ च वलापनयनक्रियेति ज आयुधानयनं चैव पत्तिकर्म विधीयते रिपूणां भेत्तुकामानां स्वसैन्यस्य तु रक्षणं

ചില പാഠങ്ങളിൽ ‘ശത്രുവിനെ ഓടിക്കുന്ന കാരണമെന്നു’യും ‘വക്രദൃഷ്ടിയുള്ളവർ’ എന്നും വായിക്കുന്നു; മറ്റൊരു പാഠത്തിൽ ‘വല (ശത്രുബലം) നീക്കുന്നതിനുള്ള ക്രിയ’ എന്നും കാണുന്നു. എങ്ങനെയായാലും, ശത്രുക്കളെ ഭേദിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കും സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കുമായി ആയുധങ്ങൾ കൊണ്ടുവരൽ പത്തികർമ്മം (പദാതികർമ്മം) ആയി വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 46

भेदनं संहतानाञ्च चर्मिणां कर्म कीर्तितं विमुखीकरणं युद्धे धन्विनां च तथोच्यते

കൂട്ടമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നവർക്കും പരിചധാരികൾക്കും ‘ഭേദനം’ (ശത്രുവ്യൂഹം തകർക്കൽ) എന്നതാണ് കർമ്മമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അതുപോലെ യുദ്ധത്തിൽ ധനുർധാരികളുടെ കർമ്മം ‘വിമുഖീകരണം’ (ശത്രുവിനെ പിൻവാങ്ങിക്കുക) എന്നും പറയുന്നു।

Verse 47

दूरापसरणं यानं सुहतस्य तथोच्यते त्रासनं रिपुसैन्यानां रथकर्म तथोच्यते

കഠിനമായി പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടവന്റെ ‘ദൂരത്തേക്ക് പിന്മാറ്റം’ തന്നെയാണ് അവന്റെ ‘യാനം’ (ഗതി) എന്നു പറയുന്നു. ശത്രുസൈന്യങ്ങളിൽ ഭയം വിതയ്ക്കുന്നതിനെ ‘രഥകർമ്മം’ എന്നും വിളിക്കുന്നു।

Verse 48

भेदनं संहतानाञ्च भेदानामपि संहतिः प्राकारतोरणाट्टालद्रुमभङ्गश् च सङ्गते

അടുത്ത ഏറ്റുമുട്ടലിൽ ഘനമായ ശത്രുവ്യൂഹം ഭേദിക്കുകയും, തകർന്ന സ്വന്തം വിഭാഗങ്ങളെ വീണ്ടും സംഹതി (ഏകീകരണം) ചെയ്യുകയും വേണം. കൂടാതെ പ്രാകാരം, തോരണം, അട്ടാലങ്ങൾ (കോട്ടമതിലിലെ ഗോപുരങ്ങൾ) എന്നിവയും തടസ്സമായി നിൽക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങളും തകർക്കലും വിധേയമാണ്।

Verse 49

पत्तिभूर्विषमा ज्ञेया रथाश्वस्य तथा समा सकर्दमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता

പദാതികൾക്കായി ഭൂമി വിഷമം (ഉയർച്ചതാഴ്ച) എന്നു മനസ്സിലാക്കണം; രഥത്തിനും അശ്വത്തിനും സമമായ (സമതല) ഭൂമി യോജ്യം. ആനകൾക്കായി ചെളിയുള്ള യുദ്ധഭൂമി അനുയോജ്യമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।

Verse 50

एवं विरचितव्यूहः कृतपृष्ठदिवाकरः तथानुलोमशुक्रार्किदिक्पालमृदुमारुताः

ഇങ്ങനെ യുദ്ധവ്യൂഹം ക്രമീകരിക്കണം—പിന്നിൽ ദിവാകരനെ പൃഷ്ഠരക്ഷകനായി സ്ഥാപിച്ച്; തുടർന്ന് യഥാക്രമം ശുക്രൻ, സൂര്യപുത്രൻ ശനി, ദിക്പാലകർ, മൃദുമാരുതങ്ങൾ എന്നിവയെ വിന്യസിക്കണം।

Verse 51

योधानुत्तेजयेत्सर्वान्नामगोत्रावदानतः भोगप्राप्त्या च विजये स्वर्गप्राप्त्या मृतस्य च

അവൻ എല്ലാ യോദ്ധാക്കളെയും അവരുടെ നാമം, ഗോത്രം, വീരകൃത്യങ്ങൾ എന്നിവ പ്രസ്താവിച്ച് ഉത്സാഹിപ്പിക്കണം—വിജയത്തിൽ ഭോഗലാഭം, യുദ്ധത്തിൽ മരണമുണ്ടെങ്കിൽ സ്വർഗപ്രാപ്തി എന്നുറപ്പുനൽകണം।

Verse 52

जित्वारीन् भोगसम्प्राप्तिः मृतस्य च परा गतिः निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः

ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചാൽ ഭോഗസമ്പത്ത് ലഭിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചവന് പരമഗതി ലഭിക്കുന്നു। ഇത് സ്വാമിയിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച അന്നത്തിന്റെ കടത്തിന് പ്രായശ്ചിത്തമാണ്; യുദ്ധത്തോട് തുല്യമായ മാർഗം ഇല്ല।

Verse 53

शूराणां रक्तमायाति तेन पापन्त्यजन्ति ते धातादिदुःखसहनं रणे तत् परमन्तपः

വീരരുടെ രക്തം ചൊരിയുമ്പോൾ അതിനാൽ അവർ പാപങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ മുറിവുകൾ മുതലായ ദുഃഖങ്ങൾ സഹിക്കുന്നത്—ഹേ പരന്തപ—ഇതുതന്നെ പരമതപസ്സാണ്।

Verse 54

वराप्सरःसहस्राणि यान्ति शूरं रणे मृतं स्वामी सुकृतमादत्ते भग्नानां विनिवर्तिनां

യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച ശൂരന്റെ അടുക്കൽ ആയിരക്കണക്കിന് ശ്രേഷ്ഠ അപ്സരസ്സുകൾ എത്തുന്നു; എന്നാൽ നിരഭംഗം വരുത്തി പിൻമാറി മടങ്ങുന്നവരുടെ പുണ്യം സ്വാമി (രാജാവ്/നേതാവ്) ഏറ്റെടുക്കുന്നു।

Verse 55

ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्रोक्तं पदे पदे त्यक्त्वा सहायान् यो गच्छेद्देवास्तस्य विनष्टये

അവർക്കു ബ്രഹ്മഹത്യയുടെ ഫലം പടിപടിയായി ഇങ്ങനെ തന്നെ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. സഹചാരികളെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഒറ്റയ്ക്ക് പോകുന്നവന്റെ നാശത്തിനായി ദേവന്മാർ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 56

अश्वमेधफलं प्रोक्तं शूराणामनिर्वर्तिनां धर्मनिष्ठे जयो राज्ञि योद्धव्याश् च समाः समैः

യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിൻമാറാത്ത വീരന്മാർക്ക് അശ്വമേധയാഗഫലത്തോട് തുല്യമായ ഫലം പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രാജാവിന് വിജയം ഉറപ്പ്; സമന്മാർ സമന്മാരോടേ യുദ്ധിക്കണം.

Verse 57

गजाद्यैश् च गजाद्याश् च न हन्तव्याः पलायिनः न प्रेक्षकाः प्रविष्टाश् च अशस्त्राः प्रतितादयः

ഓടിപ്പോയവരെ കൊല്ലരുത്—അവർ ഗജസേനയിലായാലും മറ്റു സേനകളിലായാലും. അതുപോലെ പ്രേക്ഷകർ, യുദ്ധാഭിപ്രായമില്ലാതെ പ്രവേശിച്ചവർ, ആയുധമില്ലാത്തവർ, ശരണം പ്രാപിച്ചവർ മുതലായവരെ പ്രഹരിക്കരുത്.

Verse 58

शान्ते निद्राभिभूते च अर्धोत्तीर्णे नदीवने दुर्दिने कूटयुद्धानि शत्रुनाशार्थमाचरेत्

ശത്രു ശാന്തനായി ഇരിക്കുമ്പോൾ, നിദ്രയാൽ അധീനനായിരിക്കുമ്പോൾ, നദി കടക്കുമ്പോൾ പാതിവഴി കടന്നിരിക്കുമ്പോൾ, നദീതീരവനത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ദുർദിനത്തിൽ—ശത്രുനാശത്തിനായി കൂറ്റ/ഗുപ്ത യുദ്ധരീതികൾ പ്രയോഗിക്കണം.

Verse 59

बाहू प्रगृह्य विक्रोशेद्भग्ना भग्नाः परे इति प्राप्तं मित्रं बलं भूरि नायको ऽत्र निपातितः

ഭുജങ്ങൾ ഉയർത്തി അവൻ ഉച്ചത്തിൽ വിളിക്കണം—“ശത്രു ഭഗ്നം, ഭഗ്നം!” എന്ന്. ഇങ്ങനെ ധാരാളം മിത്രസേന എത്തിയതും ഇവിടെ ശത്രുനായകൻ വീണതും അവൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 60

सेनानीर्निहताश्चायं भूपतिश्चापि विप्लुतः विद्रुतानान्तु योधानां मुखं घातो विधीयते

സേനാധിപൻ നിഹതനായി രാജാവും കലങ്ങുമ്പോൾ, പിന്മാറി ഓടുന്ന യോദ്ധാക്കൾക്ക് മുന്നിൽ നിന്ന് പ്രഹാരം ചെയ്യുന്നതാണ് വിധി।

Verse 61

धूपाश् च देया धर्मज्ञ तथा च परमोहनाः पताकाश् चैव सम्भारो वादित्राणाम् भयावहः

ധർമ്മജ്ഞനേ, ധൂപാർപ്പണങ്ങളും നൽകണം; അതുപോലെ അത്യന്തം മനോഹരമായ വസ്തുക്കളും. പതാകകളും വാദ്യങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ്ണ സാമഗ്രിയും ഭയഭക്തി ഉണർത്തുന്ന ഭംഗിയിൽ ഒരുക്കണം।

Verse 62

सम्प्राप्य विजयं युद्धे देवान्विप्रांश् च संयजेत् रत्नानि राजगामीनि अमात्येन कृते रणे

യുദ്ധത്തിൽ വിജയം നേടിയ ശേഷം ദേവന്മാരെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കുകയും ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിക്കുകയും വേണം; മന്ത്രി യുദ്ധം നടത്തിയാലും രാജാവിന് അവകാശമായ രത്നധനം രാജാവിന് എത്തിക്കണം।

Verse 63

तस्य स्त्रियो न कस्यापि रक्ष्यास्ताश् च परस्य च शत्रुं प्राप्य रणे मुक्तं पुत्रवत् परिपालयेत्

അവന്റെ സ്ത്രീകളെ ആരും അപമാനിക്കുകയോ പീഡിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്; മറ്റുള്ളവരുടെ സ്ത്രീകളെയും സംരക്ഷിക്കണം. യുദ്ധത്തിൽ വിട്ടയക്കപ്പെട്ടതോ ശരണം വന്നതോ ആയ ശത്രുവിനെ ലഭിച്ചാൽ, അവനെ പുത്രനെപ്പോലെ പോറ്റി കാക്കണം।

Verse 64

पुनस्तेन न योद्धव्यं देशाचारादि पालयेत् ततश् च स्वपुरं प्राप्य ध्रुवे भे प्रविशेद् गृहं

പിന്നീട് അവനോടു വീണ്ടും യുദ്ധം ചെയ്യരുത്; ദേശാചാരങ്ങളും സ്ഥാപിത രീതികളും പാലിക്കണം. തുടർന്ന് സ്വന്തം നഗരത്തിലെത്തി നിശ്ചിത ശുഭസമയത്തിൽ വീട്ടിൽ പ്രവേശിക്കണം।

Verse 65

देवादिपूजनं कुर्याद्रक्षेद्योधकुटुम्बकं संविभागं प्रावाप्तैः कुर्याद् भृत्यजनस्य च

അവൻ ദേവാദികളെയും മറ്റു പൂജ്യരെയും പൂജിക്കണം; യോദ്ധാക്കളുടെ കുടുംബങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കണം; നിയമപ്രകാരം ലഭിച്ചതിൽ നിന്ന് ഭൃത്യരും ആശ്രിതരും ലഭിക്കേണ്ട യുക്തമായ വിഹിതവും നൽകണം।

Verse 66

रणादीक्षा मयोक्ता ते जयाय नृपतेर्ध्रुवा

ഈ യുദ്ധദീക്ഷ ഞാൻ നിന്നോട് ഉപദേശിച്ചു; രാജാവിന് ഇത് വിജയത്തിലേക്കുള്ള ഉറച്ച മാർഗമാണ്।