Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
മുൻ അധ്യായത്തിലെ പുരുഷ-ലക്ഷണ വിവരണം സമാപിപ്പിച്ച്, ഈ അധ്യായം സമുദ്രന്റെ വചനമായി സ്ത്രീ-ലക്ഷണത്തെ നീതി-ശാസ്ത്രവും ലക്ഷണ-ശാസ്ത്രവും ചേർന്ന മാർഗ്ഗദർശനമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു; ഭാവി സ്ത്രീയുടെ ശുഭത്വം വിലയിരുത്തുക എന്നതാണ് ലക്ഷ്യം. സുന്ദരമായ അവയവഘടന, മിതവും ലാളിത്യവുമുള്ള നടപ്പ്, ശരിയായി സ്ഥാപിതമായ പാദങ്ങളും സ്തനങ്ങളും, ദക്ഷിണാവർത്ത നാഭി പോലുള്ള ശുഭ ദേഹചിഹ്നങ്ങളും ഇവിടെ പറയുന്നു. അതോടൊപ്പം കരടുതനം, അസമത്വം, കലഹപ്രവണത, ലോഭം, കടുവാക്ക്, ചില നാമ-ബന്ധ സൂചനകൾ എന്നിവ അശുഭമായി ഒഴിവാക്കണമെന്ന് പറയുന്നു—സാമൂഹിക സൗഹാർദ്ദം ധാർമ്മിക മാനദണ്ഡമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ബാഹ്യസൗന്ദര്യത്തേക്കാൾ ഗുണവും ആചാരവും ഉന്നതമെന്ന് ഊന്നി—ആദർശ ബാഹ്യചിഹ്നങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിലും മഹത്തായ പെരുമാറ്റം സ്ത്രീയെ ‘ശുഭ’യാക്കുമെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവസാനം കൈയിലെ ഒരു പ്രത്യേക അടയാളത്തെ അപമൃത്യു-നിവാരണവും ദീർഘായുസ്സിന്റെ സൂചനയും ആയി പറഞ്ഞ്, രാജധർമ്മ സാമൂഹ്യക്രമത്തിൽ ദേഹലക്ഷണ വിശ്വാസവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुषलक्षणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः स्त्रीलक्षणं समुद्र उवाच शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी गुरूरुजघना या च मत्तपारावतेक्षणा
ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ‘പുരുഷലക്ഷണം’ എന്ന ഇരുനൂറ്റി നാല്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി ‘സ്ത്രീലക്ഷണം’ എന്ന ഇരുനൂറ്റി നാല്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. സമുദ്രൻ പറഞ്ഞു—സകലാവയവങ്ങളും മനോഹരമായ, മത്തയായ ഹസ്തിനിയുടെ നടപ്പുപോലെ നടക്കുന്ന, ഭാരമുള്ള നിറഞ്ഞ തുട-നിതംബങ്ങളുള്ള, മത്തയായ പ്രാവിന്റെ കണ്ണുകളെപ്പോലുള്ള നേത്രങ്ങളുള്ള സ്ത്രീ ശ്ലാഘനീയയാണ്.
Verse 2
सुनीलकेशी तन्वङ्गी विलोमाङ्गी मनोहरा शुभा स्त्री इति ज समभूमिस्पृशौ पादौ संहतौ च तथा स्तनौ
നീലിമയുള്ള തിളക്കമുള്ള കേശം, സുന്ദരമായി സ്ലിം ആയ ദേഹം, സമചിതമായ അവയവഘടന, മനോഹര രൂപം—ഇവയുള്ള സ്ത്രീ ‘ശുഭ’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; അവളുടെ പാദങ്ങൾ ഭൂമിയെ സമമായി സ്പർശിക്കണം, സ്തനങ്ങൾ ദൃഢവും സുസ്ഥിതവുമായിരിക്കണം.
Verse 3
नाभिः प्रदक्षिणावर्ता गुह्यमश्वत्थपत्रवत् गुल्फौ निगूढौ मध्येन नाभिरङ्गुष्ठमानिका
നാഭി പ്രദക്ഷിണാവർത്തമായി (ഘടികാരദിശയിൽ) ഇരിക്കണം; ഗുഹ്യഭാഗം അശ്വത്ഥപത്രസദൃശമായ ആകൃതിയുള്ളതാകണം; ഗുൽഫങ്ങൾ (കാൽമുട്ടിനടുത്തുള്ള കണങ്കാൽ) പുറത്ത് തെളിഞ്ഞുനിൽക്കാതെ നിഗൂഢമായിരിക്കണം; നാഭിയുടെ മദ്ധ്യഭാഗം അങ്കുഷ്ഠപ്രമാണമായിരിക്കണം.
Verse 4
जठरन्न प्रलम्बञ्च रोमरूक्षा न शोभना नर्क्षवृक्षनदीनाम्नी न सदा कलहप्रिया
അവൾക്ക് തൂങ്ങുന്ന വയറോ അതിയായി പുറത്ത് തള്ളിനിൽക്കുന്ന വയറോ ഉണ്ടാകരുത്; അവയവങ്ങൾ ശിഥിലമാകരുത്; രോമം കരടായിരിക്കരുത്, ശോഭയില്ലാത്തവളാകരുത്. കരടി, വൃക്ഷം, നദി എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പേരുള്ളവളാകരുത്; അവൾ എപ്പോഴും കലഹപ്രിയയുമാകരുത്.
Verse 5
न लोलुपा न दुर्भाषा शुभा देवादिपूजिता गण्डैर् मधूकपुष्पाभैर् न शिराला न लोमशा
അവൾ ലോഭിനിയല്ല, ദുർഭാഷിണിയുമല്ല; അവൾ ശുഭയും ദേവാദികളാൽ പൂജിതയും ആകുന്നു. അവളുടെ കവിളുകൾ മധൂകപുഷ്പങ്ങളെപ്പോലെ; അവൾ ശിരകൾ തെളിഞ്ഞതല്ല, അതിലോമശയും അല്ല.
Verse 6
न संहतभ्रूकुटिला पतिप्राणा पतिप्रिया अलक्षणापि लक्षण्या यत्राकारास्ततो गुणाः
അവൾ ചേർത്ത് വളച്ച ഭ്രൂകുടിയുള്ളവളാകരുത്; ഭർത്താവിനെ തന്നെ പ്രാണമായി കരുതി ഭർത്താവിന് പ്രിയയായിരിക്കണം. പുറംലക്ഷണങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിലും അവൾ ലക്ഷണ്യ (ശുഭലക്ഷണവതി) ആകുന്നു; കാരണം എവിടെ സദാചാരവും ഭാവഭംഗിയും ഉണ്ടോ അവിടെ നിന്നാണ് ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
Verse 7
भुवङ्कनिष्ठिका यस्या न स्पृशेन्मृत्युरेव सा
ആരുടെ ചെറുവിരലിൽ ‘ഭുവങ്ക’ എന്ന അടയാളമുണ്ടോ, അവളെ മരണമുതൽ പോലും സ്പർശിക്കുകയില്ല.
Frequently Asked Questions
It outlines auspicious and inauspicious characteristics—both physical and behavioral—used within lakṣaṇa-śāstra and nīti-śāstra to evaluate suitability and harmony in social life, while emphasizing that virtuous conduct can outweigh mere external features.
The chapter discourages quarrelsomeness, greed, and harsh or foul speech, presenting social temperament as a dharmic indicator of auspiciousness.
It states that even if outward marks are lacking, one may still be considered auspicious when noble demeanor and conduct are present—because virtues arise from character and behavior.