Adhyaya 238

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे रामोक्तनीतिर्नाम सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः राजधर्माः राम उवाच स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृत् परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ‘രാമോക്തനീതി’ എന്ന 237-ാം അധ്യായം സമാപ്തമായി. ഇനി 238-ാം അധ്യായം ‘രാജധർമ്മങ്ങൾ’ ആരംഭിക്കുന്നു. രാമൻ പറഞ്ഞു—സ്വാമി (രാജാവ്), അമാത്യൻ (മന്ത്രി), രാഷ്ട്രം (ജനപദം), ദുര്‍ഗം, കോശം (ഭണ്ഡാരം), ബലം (സൈന്യം), സുഹൃത്ത് (മിത്രരാജ്യം)—പരസ്പരം ഉപകാരകരമായ ഈ ഏഴ് അംശങ്ങളെയാണ് ‘രാജ്യം’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്।

Verse 2

स्वसमृद्धिष्वित्यादिः, मीनव्रतचरिष्णुतेत्यन्तः ज पुस्तके नास्ति राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता

‘സ്വസമൃദ്ധിഷു…’ മുതൽ ‘…മീനവ്രതചരിഷ്ണുതേ’ വരെ ഉള്ള ഭാഗം ‘ജ’ പാണ്ഡുലിപിയിൽ ഇല്ല. രാജ്യാംഗങ്ങളിൽ രാഷ്ട്രം ശ്രേഷ്ഠം; അതിനെ നിലനിർത്തുന്ന സാധന-സമ്പത്തിനെ എപ്പോഴും സംരക്ഷിക്കണം—കുലം, ശീലം, വയസ്, സത്ത്വം, ദാക്ഷിണ്യം, ക്ഷിപ്രകാര്യനിർവഹണം എന്നിവ യോഗ്യതകളായി കണക്കാക്കി।

Verse 3

अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता

വാക്കും പ്രവൃത്തിയും തമ്മിലെ അവിസംവാദിതയാണ് സത്യം; മുതിർന്നവരുടെ സേവനം, കൃതജ്ഞത, ദൈവസമ്പന്നത, ബുദ്ധി, കൂടാതെ ക്ഷുദ്രതയില്ലാത്ത (ഉന്നത) പരിചാരക-പരിവാരവലം—ഇവയാണ് ഗുണങ്ങൾ.

Verse 4

शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता

സാമന്തരെ നിയന്ത്രണത്തിൽ നിർത്താനുള്ള കഴിവ്, കൂടാതെ ദൃഢഭക്തി/നിഷ്ഠ; ദീർഘദർശിത്വവും ഉത്സാഹവും; ആചരണശുചിത്വം; സദ്ഗുണങ്ങളുടെ വ്യക്തമായ, പ്രത്യക്ഷ ലക്ഷണങ്ങൾ—ഇവയും വേണം.

Verse 5

विनीतत्वं धार्मिकता साधोश् च नृपतेर्गुणाः प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिं

വിനയം, ധാർമ്മികത, സാദ്ധു-ആചരണം—ഇവയാണ് നൃപതിയുടെ ഗുണങ്ങൾ; അദ്ദേഹം പ്രശസ്ത വംശജനായും, അക്രൂരനായും, ജനങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിച്ച് നിലനിർത്തുന്നവനായും (ലോകസംഗ്രാഹകൻ), ശുചിയായും ഇരിക്കണം.

Verse 6

कुर्वीतात्सहिताङ्क्षी परिचारं महीपतिः वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी

മഹീപതി (രാജാവ്) പരിചാരകനായി ജാഗ്രതയും സഹകരണവും ഉള്ളവനെ നിയമിക്കണം; വാഗ്മി, പ്രഗൽഭൻ, കർത്തവ്യസ്മൃതിയുള്ളവൻ, ഉത്സാഹി, ബലവാൻ, വശീ (ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹി) ആയിരിക്കണം.

Verse 7

नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया

ദണ്ഡം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന നീതിനിർവാഹകൻ ദണ്ഡനീതിയിൽ നിപുണനായി, അഭ്യസിച്ച കലാ-ശാസ്ത്രശിക്ഷണത്തോടെ പരിശീലിതനായി, ശത്രുവിന്റെ ആരോപണങ്ങളും അഭിയോഗങ്ങളും സഹിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവനായി, എല്ലാ തരത്തിലുള്ള ദുഷ്ടതയ്ക്കും പ്രതിവിധിയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനായി ഇരിക്കണം।

Verse 8

प्रवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्त्ववित् गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित्

അവൻ നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളെ നിരന്തരം നിരീക്ഷിക്കുന്നവനായി, സന്ധി-വിഗ്രഹത്തിന്റെ തത്ത്വം അറിയുന്നവനായി, ഗൂഢമന്ത്രണയുടെ പ്രയോഗവും പ്രചാരവും അറിയുന്നവനായി, ദേശ-കാല വിഭജനത്തിൽ വിവേകമുള്ളവനായി ഇരിക്കണം।

Verse 9

आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्जितः

അവൻ ധർമ്മപ്രകാരം ധനം സമ്പാദിച്ച് ദാനം ചെയ്യുന്നവനായി, അതിനെ യഥാവിധി വിനിയോഗിക്കുന്നവനായി, യോഗ്യപാത്രത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നവനായി ഇരിക്കണം; ക്രോധം, ലോഭം, ഭയം, ദ്രോഹം, ദംഭം, ചാപല്യം എന്നിവയിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകണം।

Verse 10

परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः

അവൻ മറ്റുള്ളവരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതിലും പൈശുന്യം (നിന്ദ) ചെയ്യുന്നതിലും നിന്ന് വിമുക്തനായി, അസൂയ-ഇർഷ്യ-അസത്യങ്ങളെ അതിക്രമിച്ചവനായി, മുതിർന്നവരുടെ ഉപദേശത്തോടെ സമ്പന്നനായി, ശേഷിയുള്ളവനായി, മധുരവും സൗമ്യവും ആയ ദർശന-വ്യവഹാരമുള്ളവനായി ഇരിക്കണം।

Verse 11

गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्गुणाः स्मृताः कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तो ऽनुरागिणः

ഗുണങ്ങളോടുള്ള അനുരാഗത്തിൽ സ്ഥിരരായി, അന്തർസമ്പത്തും സദ്ഗുണങ്ങളും ഉള്ളവരെയാണ് സ്മൃതിയിൽ യഥാർത്ഥ കുലീനർ എന്ന് ഓർക്കുന്നത്—ആചരണത്തിൽ ശുചികൾ, ശൂരർ, ശ്രുതവന്തർ (വിദ്വാൻമാർ), സ്നേഹശീലികൾ।

Verse 12

एत् सदेत्यन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति तद्वच्च दृढभक्तितेति ग कृतशिल्पः स्ववग्रह इति घ , ञ च सर्वदुष्टप्रतिग्रह इति ख , घ , छ च परच्छिद्रान्ववेक्षी चेति घ , ञ च गुणवन्तो ऽनुगामिन इति ग दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः सुविग्रहो जानपदः कुलशीककलान्वितः

രാജാവിന്റെ ദണ്ഡനീതിയും ഭരണക്രമവും നടപ്പാക്കുന്നവർ മന്ത്രിമാർ (സചിവർ) ആകുന്നു. അവർ സുദൃഢദേഹമുള്ളവർ, രാജ്യകാര്യങ്ങളിൽ പരിചയസമ്പന്നർ, ഉത്തമകുല-ശീലസമ്പന്നർ, കലകളിലും പ്രായോഗിക നൈപുണ്യങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ ആയിരിക്കണം.

Verse 13

वाग्मी प्रगल्भश् चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् स्तम्भचापलहीनश् च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः

അവൻ വാഗ്മിയും പ്രഗൽഭനും, ദൂരദർശിയും, ഉത്സാഹിയും, ശരിയായ വിവേചനശക്തിയുള്ളവനും ആയിരിക്കണം; അഹങ്കാരവും ചാഞ്ചല്യവും ഇല്ലാത്തവൻ; മൈത്രിയുള്ളവൻ, ക്ലേശം സഹിക്കുന്നവൻ, ആചാരത്തിൽ ശുചിയായവൻ ആയിരിക്കണം.

Verse 14

सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभावारोग्यसंयुतः कृतशिल्पश् च दक्षश् च प्रज्ञावान् धारणान्वितः

അവൻ സത്യനിഷ്ഠ, സത്ത്വം, ധൃതി, സ്ഥിരത, വ്യക്തിപ്രഭാവം, ആരോഗ്യശക്തി എന്നിവയാൽ സമ്പന്നനായിരിക്കണം; ശില്പകലകളിൽ പരിശീലിതൻ, ദക്ഷൻ, പ്രജ്ഞാവാൻ, ധാരണാശക്തിയും സംയമവും ഉള്ളവൻ ആയിരിക്കണം.

Verse 15

दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत् स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश् चयः

അവന് ദൃഢമായ ഭക്തി/നിഷ്ഠ ഉണ്ടായിരിക്കണം; സ്വേച്ഛാനുസൃതമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ ആകരുത്; വൈരികളുമായി ഇടപാടുകളിലും ഉപദേശകനായി നിലകൊള്ളണം. ലക്ഷ്യസംബന്ധമായ കാര്യങ്ങളിൽ വിശ്വസനീയമായ സ്മൃതി, മനസ്സറിയുന്ന കഴിവ്, ജ്ഞാനത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയം എന്നിവ ഉണ്ടായിരിക്കണം.

Verse 16

दृढता मन्त्रगुप्तिश् च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः

ദൃഢതയും മന്ത്രരഹസ്യം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നതും മന്ത്രിയുടെ ശ്രേഷ്ഠസമ്പത്തായി പ്രസിദ്ധമാണ്. കൂടാതെ പുരോഹിതൻ ത്രയീ (വേദത്രയം)യും ദണ്ഡനീതിയും—ഇരുവിഷയങ്ങളിലും നിപുണനായിരിക്കണം.

Verse 17

अथर्वदेवविहितं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकं साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान्

ബുദ്ധിമാനായ രാജാവ്, അതർവവേദത്തിൽ വിധിക്കപ്പെട്ട ശാന്തികവും പൗഷ്ടികവും (സമൃദ്ധിദായകവും) ആയ കർമങ്ങൾ, ആ വിദ്യയിൽ നിപുണരോടൊപ്പം, തന്റെ മന്ത്രിമാരുടെ ക്ഷേമത്തിനും സദാചാരത്തിനുമായി നിർവഹിക്കണം।

Verse 18

चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षेत गुणद्वयं स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं

രണ്ട് ഗുണങ്ങൾ—സ്പഷ്ടദൃഷ്ടി (തീക്ഷ്ണ വിവേചനം)യും ശില്പ/കൗശലവും—പരിശോധിക്കണം; കൂടാതെ സ്വജനങ്ങളിൽ നിന്ന് അവന്റെ കുലം, സ്ഥാനമാനം, വിശ്വസനീയത/മുൻചരിത്രം എന്നിവ അറിയണം।

Verse 19

परिकर्मसु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां गुणत्रयं परीक्षेत प्रागलभ्यं प्रीतितां तथा

നിയമനത്തിന് മുമ്പ് ഗുണത്രയം—പ്രായോഗിക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ദക്ഷത, യഥാർത്ഥ വിജ്ഞാനം, സ്ഥിരമായ അധ്വാനം/ധൈര്യസ്ഥൈര്യം—പരിശോധിക്കണം; കൂടാതെ അവന്റെ മുൻനടപ്പും പ്രസന്നമായ നിഷ്ഠ (സദ്ഭാവം)യും പരീക്ഷിക്കണം।

Verse 20

कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादितां उतसाहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां

കഥാരചനയും അവതരണവും എന്ന ശാസ്ത്രീയ യോഗത്തിൽ ബുദ്ധി വളർത്തേണ്ടത്—വാഗ്മിത്വം, സത്യവാദിത്വം, ഉത്സാഹം, പ്രഭാവശക്തി, കൂടാതെ ക്ലേശസഹിഷ്ണുത।

Verse 21

धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्यञ्चापदि लक्षयेत् भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः

ധൃതി (ധൈര്യം)യും അനുരാഗവും, കൂടാതെ ആപത്തിൽ സ്ഥിരതയും ശ്രദ്ധിക്കണം; പിന്നെ ഇടപാടുകളിലൂടെ അവന്റെ ഭക്തി, മൈത്രി, ശൗചം (ആചരണശുദ്ധി) എന്നിവ അറിയണം।

Verse 22

कृतशीलश्चेति ज चिन्तको ज्ञाननिश् चय इति ग परीक्षेत गुणत्रयमिति ज प्रतिभां तथेति ज स्वजनेभ्य इत्य् आदिः, क्लेशसहिष्णुतामित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकीर्तनं

ഒരുമിച്ച് താമസിക്കുന്നവരിൽ നിന്ന് ബലം, ധൈര്യം, ആരോഗ്യവും ശീലവും നേടണം; കൂടാതെ അഹങ്കാരരഹിത വിനയം, ചാപല്യമില്ലാത്ത സ്ഥിരത, ശത്രുക്കളിടയിലും കുപ്രസിദ്ധി വരാതിരിക്കുക എന്ന നിലയും വേണം.

Verse 23

प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतां क्षुद्रतामपि फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः

പ്രത്യക്ഷമായി കാണുന്നതിൽ നിന്ന് ശ്രേഷ്ഠതയും ഹീനതയും രണ്ടും അറിയണം; കാരണം എല്ലായിടത്തും ഗുണങ്ങളുടെ പരോക്ഷ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഫലങ്ങളിൽ നിന്ന് അനുമാനിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 24

शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर् जनपदैर् युता

പുണ്യഭൂമി എന്നത് ധാന്യസമൃദ്ധവും ഖനിസമ്പത്തുകളാൽ സമന്വിതവും പശുക്കൾക്ക് ഹിതകരവും ധാരാളം ജലസമ്പത്തുള്ളതും പുണ്യജനപദങ്ങളോട് ചേർന്നതുമാകുന്നു.

Verse 25

रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये

രമണീയവും ഗജബലത്തുല്യമായ ശക്തിയുമുള്ളതും ജലം, ഉറച്ച നിലം, വഴികൾ എന്നിവയോടെ സമന്വിതവും ഹാനികരമായ മാതൃകാ ഉപദ്രവമില്ലാത്തതുമായ സ്ഥലം മഹാസമൃദ്ധിക്കായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 26

शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषी बलः सानुरागो रिपुद्वेषी पीडासहकरः पृथुः

അവൻ പ്രധാനമായും ശൂദ്രർ, കരു (കാർമ്മികർ) വാണികർ എന്നിവരുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവൻ; വലിയ സംരംഭങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നവൻ, കൃഷിയിലും ബലത്തിലും പ്രവൃത്തിയുള്ളവൻ; സ്നേഹശീലൻ, ശത്രുദ്വേഷി, കഷ്ടസഹിഷ്ണു, വിശാലദേഹൻ.

Verse 27

नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् बली ईदृक्जनपदः शस्तो ऽमूर्खव्यसनिनायकः

നാനാദേശങ്ങളിലെ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും ധാർമ്മികവും പശുസമ്പത്തിൽ സമൃദ്ധവും ബലവാനുമായ ജനപദം—മൂഢനല്ലാത്തതും ദുർവ്യസനങ്ങൾക്ക് അടിമയല്ലാത്തതുമായ നേതാവിന്റെ കീഴിലായാൽ—പ്രശംസനീയമാണ്।

Verse 28

पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं

വിശാലമായ അതിരും മഹാ കുഴി-പരിഖയും ഉയർന്ന പ്രാകാരങ്ങളും തോരണങ്ങളും ഉള്ള നഗരം സ്ഥാപിക്കണം; അത് പർവ്വതം, നദി, മരുഭൂമി, വനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ആശ്രയത്തോടെ സ്ഥിതിചെയ്യണം।

Verse 29

जलवद्धान्यधनवद्दुर्गं कालसहं महत् औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट्

ദുര്‍ഗം ജലം, ധാന്യം, ധനം എന്നിവകൊണ്ട് സമ്പന്നമായിരിക്കണം; അത് മഹത്തായതും കാലസഹമായതും (കാലത്തെ താങ്ങുന്നതും) ആയിരിക്കണം. ദുര്‍ഗങ്ങളുടെ ആറു ഭേദങ്ങൾ—ഔദക, പാർവത, വാർക്ഷ, ഐരിണ, ധന്വിന, ശുഷ്ക-വാലുകാമയ ദുര്‍ഗം।

Verse 30

ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैतामहोचितः धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये

കോശം (രാജകോശം) ആവശ്യവും അഭിലഷിതവുമായ ദ്രവ്യങ്ങളാൽ സമ്പൂർണ്ണമായിരിക്കണം; പിതൃ-പൈതാമഹ പാരമ്പര്യത്തിന് യോജിച്ചതായിരിക്കണം; ധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിൽ സമ്പാദിച്ചതും ചെലവ് സഹിക്കാനാകുന്നതുമായിരിക്കണം—ധർമ്മാദി പുരുഷാർത്ഥങ്ങളുടെ വർദ്ധനയ്ക്കായി।

Verse 31

पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः विख्यातपौरुषो जन्यः कुशुलः शकुनैर् वृतः

അവൻ പിതൃ-പൈതാമഹ വംശജനായിരിക്കണം; നിയന്ത്രണയോഗ്യൻ, ശാസനയോടെ ഏകോപിതൻ, വേതനം ലഭിക്കുന്ന അനുചരൻ; വീര്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ, ജന്യ (സാധാരണ യോദ്ധാവർഗ്ഗം)യിൽ ജനിച്ചവൻ, നിപുണൻ, ശകുനവിദ് (ശകുനലക്ഷണജ്ഞർ) ചുറ്റുമുള്ളവൻ।

Verse 32

नानाप्रहणोपेतो नानायुद्धविशारदः सत्त्वमारोग्यं कुलमेव चेति ज मख्यव्यसननायक इति ग उच्चप्रकारगोपुरमिति घ , ञ च नानायोधसमाकीर्णौ नीराजितहयद्विपः

പലവിധ ആയുധങ്ങളാൽ സമുപേതനും, പല യുദ്ധരീതികളിൽ നിപുണനും ആയിരിക്കുക—ഇവ ലക്ഷണങ്ങൾ. ധൈര്യം, ആരോഗ്യവും ഉത്തമകുലവും—ഇത് ‘ജ’. ആപത്തുകളും ദുർവ്യസനങ്ങളും ജയിപ്പിക്കുന്ന നേതാവ്—ഇത് ‘ഗ’. ഉയർന്ന പ്രാകാരവും ഗോപുരവും ഉള്ള ദുർഗം—ഇത് ‘ഘ’. വിവിധ യോദ്ധാക്കളാൽ നിറഞ്ഞ, അലങ്കരിച്ച അശ്വ-ഗജങ്ങളാൽ ദീപ്തമായ സേനാവ്യൂഹം—ഇത് ‘ഞ’.

Verse 33

प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः अद्वैधक्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डवतां मतः

പ്രവാസം, അധ്വാനം, ദുഃഖം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള കഷ്ടങ്ങളിലും യുദ്ധങ്ങളിലും—ശ്രമം അനുഭവിപ്പിക്കുന്നവിധം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നതാണ് ദണ്ഡമെന്ന് ദണ്ഡവിദർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. ആ ദണ്ഡം പ്രധാനമായും ക്ഷത്രിയനോടു, അദ്വൈധമായി—അഥവാ നേരായും പക്ഷപാതമില്ലാതെയും—വേണം.

Verse 34

योगविज्ञानसत्त्वारूढ्यं महापक्षं प्रियम्वदं आयातिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं

സത്കുലജനനായ ഒരാളെ സുഹൃത്താക്കണം; അവൻ യോഗത്തിലും വിജ്ഞാനത്തിലും സ്ഥാപിതൻ, ശക്തമായ പക്ഷപിന്തുണയാൽ ദൃഢൻ, മധുരഭാഷി, ദുരിതം സഹിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ, മദ-അഹങ്കാരരഹിതൻ, അദ്വൈധൻ—അഥവാ ഇരട്ടമനസ്സില്ലാത്തവൻ—ആകണം.

Verse 35

दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा वाक् सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः

ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ സമീപിച്ച് കാണുക, അർത്ഥം വ്യക്തവും ഹൃദയാനുകൂലവും ആയ വാക്കുകൾ പറയുക, കൂടാതെ സത്കാരത്തോടെ ദാനം നൽകുക—ഇതാണ് മിത്രസംഗ്രഹത്തിന്റെ ത്രിവിധ മാർഗം.

Verse 36

धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं औरसं तत्र सन्नद्धं तथा वंशक्रमागतं

മിത്രനിൽ നിന്ന് ത്രിവിധ ഫലം ലഭിക്കുന്നു—ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നിവയുടെ സംയോഗം. ആ സൗഹൃദബന്ധം അവിടെ ഔരസ—അഥവാ സ്വാഭാവിക/സന്താനബന്ധംപോലെ—ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നു; വംശപരമ്പരയായി ലഭിച്ച ബന്ധംപോലെയും സ്ഥിരമാകുന്നു.

Verse 37

रक्षितं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुखता

മിത്രനെ നാലുവിധമായി അറിയണം; ദുരിതങ്ങളിൽ രക്ഷിക്കുന്നവനാണ് സത്യസുഹൃത്ത്. സുഹൃത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ സത്യത മുതലായവയും, സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ സമപങ്കാളിത്തം—ആനന്ദത്തിലും ദുഃഖത്തിലും ഒരുപോലെ കൂടെ നിൽക്കലും ആകുന്നു.

Verse 38

वक्ष्ये ऽनुजीविनां वृत्ते सेवी सेवेत भूपतिं दक्षता भद्रता दार्ढ्यं क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता

സേവയാൽ ജീവിക്കുന്നവരുടെ യുക്തമായ വൃത്തം ഞാൻ പറയുന്നു: സേവകൻ രാജാവിനെ സേവിക്കണം; അവനിൽ ദക്ഷത, സദാചാരം, ദാർഢ്യം, ക്ഷമ, ക്ലേശസഹിഷ്ണുത എന്നിവ ഉണ്ടായിരിക്കണം.

Verse 39

सन्तोषः शीलमुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात्

സന്തോഷം, ശീലം, ഉത്സാഹം—ഇവ സേവാജീവിയെ അലങ്കരിക്കുന്നു. സേവകൻ യഥാകാലം രാജാവിനെ സമീപിച്ച് സേവിക്കണം; നയപ്രകാരം പ്രവർത്തിക്കണം.

Verse 40

परस्थानगमं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्याज् ज्यायसा सह

മറ്റുള്ളവരുടെ സ്ഥലങ്ങളിലേക്കുള്ള (അനാവശ്യ) ഗമനം, ക്രൂരത, ഔദ്ധത്യം, അസൂയ—ഇവ ഉപേക്ഷിക്കണം. സേവകൻ വഴക്കിട്ട് മേലധികാരിയോടു കലഹവചനങ്ങൾ പറയരുത്.

Verse 41

गुह्यं मर्म च मन्त्रञ्च न च भर्तुः प्रकाशयेत् रक्ताद् वृत्तिं समीहेत विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं

ഗുഹ്യം, മർമ്മം (ദുർബലബിന്ദു), മന്ത്രം—ഇവയെല്ലാം ഭർത്താവിനോ സ്വാമിക്കോ പോലും വെളിപ്പെടുത്തരുത്. അനുരക്തനായ (അനുകൂലനായ) ഒരാളിൽ നിന്ന് ഉപജീവനം തേടണം; വിരക്തനായ രാജാവിനെ ഉപേക്ഷിക്കണം.

Verse 42

अकार्ये प्रतिषेधश् च कार्ये चापि प्रवर्तनं सङ्क्षेपादिति सद्वृत्तं बन्धुमित्रानुजीविनां

ചെയ്യരുതാത്തതിൽ നിന്ന് (സ്വയംയും മറ്റുള്ളവരെയും) തടയുകയും, ചെയ്യേണ്ടതിൽ പ്രേരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക—സംക്ഷേപത്തിൽ ബന്ധു‑മിത്രാശ്രിതരുടെ സദ്വൃത്തം ഇതാണ്।

Verse 43

मित्रं कुर्वीत सत्क्रियमिति ज तत्र सम्बद्धमिति ग आजीव्यः सर्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च

“സത്ക്രിയയാൽ മിത്രനെ നേടണം”—എന്ന് ഒരു പാഠം; “അത് ആ പ്രസംഗത്തോടു ബന്ധപ്പെട്ടു”—എന്ന് മറ്റൊന്ന്. രാജാവ് സർവ്വജീവികൾക്കും ജീവികയായിരിക്കണം, പോഷണത്തിൽ പർജന്യനെപ്പോലെ ആയിരിക്കണം; വരുമാനദ്വാരങ്ങളിൽ യുക്തപ്രാപ്തിക്കായി ധനവും സ്വീകരിക്കണം।

Verse 44

कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान् सर्वकर्मसु कृषिर्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं

അവൻ എല്ലാ രാജകാര്യങ്ങളിലും ഉത്സാഹവും കഴിവും ഉള്ള അധ്യക്ഷരെ നിയമിക്കണം—കൃഷി, വ്യാപാരപാതകൾ, ദുർഗ്ഗങ്ങൾ, സേതുക്കൾ, കൂടാതെ ആനകളുടെ ബന്ധനം‑പരിപാലനം എന്നിവയിൽ।

Verse 45

खन्याकरबलादानं शून्यानां च निवेशनं अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तो ऽनुपालयेत्

ഖനികളിൽ നിന്നുള്ള ലേവി, നികുതി, സൈന്യസേവയുടെ സ്വീകരണം, കൂടാതെ ശൂന്യ/ഉപേക്ഷിത ഭൂമികളിൽ പാർപ്പിക്കൽ—ഈ അഷ്ടവർഗം സദ്വൃത്തനായ രാജാവ് യഥാവിധി പാലിക്കണം।

Verse 46

आमुक्तिकेभ्यश् चौरेभ्यः पौरेभ्यो राजवल्लभात् पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयं

പ്രജകൾക്കുള്ള ഭയം അഞ്ചുവിധം—വിടുതൽ ലഭിച്ച കുറ്റവാളികളിൽ നിന്ന്, കള്ളന്മാരിൽ നിന്ന്, നഗരവാസികളിൽ നിന്ന്, രാജപ്രിയന്മാരിൽ നിന്ന്, കൂടാതെ ഭരണാധികാരിയുടെ ലാഭലോഭത്തിൽ നിന്ന്।

Verse 47

अवेक्ष्यैतद्भयं काले आददीत करं नृपः अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत्

ഈ ഭയം യുക്തമായ സമയത്ത് വിലയിരുത്തി രാജാവ് നികുതി ഈടാക്കണം; അകത്തായി സ്വന്തം ശരീരത്തെ കാക്കുകയും പുറത്തായി രാജ്യത്തെയും രാഷ്ട്രത്തെയും സംരക്ഷിക്കുകയും വേണം।

Verse 48

दण्डांस्त दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्च विषादितः स्त्रियः पुत्रांश् च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन

രാജാവ് യഥോചിത ദണ്ഡങ്ങളാൽ ശിക്ഷിക്കണം; എപ്പോഴും ജാഗ്രതയോടെ സ്വയം കാക്കണം; സ്ത്രീകളെയും പുത്രന്മാരെയും ശത്രുക്കളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കണം; ഒരിക്കലും (ശത്രുവിൽ) വിശ്വസിക്കരുത്।