Sarga 21

Verse 1

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् ।उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥१॥

ラーマの母カウサリヤーがこのように嘆き悲しんでいるとき、自身も悲嘆に暮れるラクシュマナは、その場にふさわしい言葉を彼女にかけました。

Verse 2

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम् ।त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः ॥२॥

高貴な方よ、私にとってもこれは受け入れがたいことです。ラーマが王国の繁栄を捨てて森へ行くなど、単に女の言葉に屈したからという理由だけで。

Verse 3

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः ।नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः ॥३॥

判断は狂い、老い、感官の享楽に攻め立てられ——欲望に支配され、そそのかされて——王が口にしないことがあろうか。

Verse 4

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम् ।येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः ॥४॥

ラグハヴァにはいかなる罪も見当たらず、そのような過失もない。ゆえに、国から追放して森に住まわせる理由などない。

Verse 5

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः ।स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥५॥

この世に、敵であれ、たとえ打ち負かされた者であれ、面と向かわぬところでさえ彼の過ちを口にする者など、私は見出しません。

Verse 6

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम् ।अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात् ॥६॥

誰がダルマを顧みず、理由もなく、神にも似た子――正しく、克己し、敵にさえ愛されるその子――を捨て去るであろうか。

Verse 7

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः ।पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन् ॥७॥

王の正しい道を思い起こす者として、幼子に戻ったかのような王のこの言葉を、いったいどの息子が心に受け入れようか。

Verse 8

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः ।तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥८॥

誰もこの事を知る前に、私の助けを得て、権威を自らの手中に収めよ。

Verse 9

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥९॥

ラाघヴァよ、私が弓を手にして傍らで汝を守るなら、汝がクリターンタ（死）そのもののように立つとき、誰が汝に対して過ぎた振る舞いを敢えてできようか。

Verse 10

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ ।करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥१०॥

人々の中で最も優れた方よ、もしアヨーディヤー全体が敵意を持ってあなたに立ち向かうなら、私は鋭い矢でこの都市から人を一人残らず消し去りましょう。

Verse 11

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति ।सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥११॥

バラタの側に立つ者、あるいは彼の利益を求める者は誰であれ、私は彼らを皆殺しにします。なぜなら、柔和な者は軽蔑され、踏みにじられるからです。

Verse 12

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता ।अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि ॥१२॥

もし我らの父が、カイケーイーにそそのかされて邪悪となり、まことに我らの敵となったのなら、血縁の情を顧みず、これを制し、縛し、牢に入れ、必要とあらば討つべし。

Verse 13

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥१३॥

たとえ師であっても、驕りにふくれ、なすべきこととなすべからざることを知らず、邪道に踏み入ったなら、正されねばならぬ。そのときは戒めこそが務めとなる。

Verse 14

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ ।दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव ॥१४॥

人の中の雄よ、この王は何の力—あるいは何の理—に頼って、正しく汝のものであるこの国をカイケーイーに与えようとするのか。

Verse 15

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम् ।काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥१५॥

敵を懲らす者よ、彼は汝から—そして我からも—この上ない怨みを招いたというのに、いかなる力をもってバラタに王の栄えを授け得ようか。

Verse 16

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः ।सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥१६॥

母上よ、まことに私は心の底から兄に深く帰依し慕っております。わが真実にかけ、わが弓にかけ、そして施しと供犠の功徳にかけて、あなたに誓います。

Verse 17

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति ।प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥१७॥

母上よ、あらかじめご承知おきください。もしラーマが燃え盛る火や荒野に入られるなら、私が先にそこへ入ります。

Verse 18

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः ।देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥१८॥

昇る太陽が闇を払うように、私の武勇であなたの悲しみを取り除きましょう。母上よ、私の力をご覧ください。そしてラガヴァ（ラーマ）にもそれを見てもらいましょう。

Verse 19

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा ॥१९॥

偉大なる魂を持つラクシュマナのこれらの言葉を聞いて、カウサリヤーは涙を流し、悲しみに打ちひしがれながらラーマに話しかけた。

Verse 20

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया ।यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते ॥२०॥

我が子よ、あなたは弟ラクシュマナの言ったことを聞きましたね。もしそれがあなたの意に叶うなら、この件に関してなすべきと判断することをしなさい。

Verse 21

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥२१॥

私の夫のもう一人の妻（カイケーイー）が語った不義な言葉を聞いた以上、悲しみに焼かれる私をここに残して、あなたがこの場所から立ち去ることは適切ではありません。

Verse 22

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि ।शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥२२॥

おお、ダルマを知る者よ——もし真に、最も正しい者として正法を行じたいのなら、ここに留まり我に仕えよ；この無上のダルマを修めよ。

Verse 23

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् ।परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥२३॥

わが子よ、自らの家にあって戒めを守り母に仕えたゆえに、至上の苦行（タパス）を具えたカ―シャパは天界に至った。

Verse 24

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम् ।त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥२४॥

王が汝の敬虔なる敬意に値するように、我もまたそうである。われは許さぬ——ここから森へ行ってはならぬ。

Verse 25

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा ।त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥२५॥

汝と離れては、命も幸も我には無益である。たとえ草を食むことになろうとも、汝と共にあることこそ我が善である。

Verse 26

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् ।अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥२६॥

もし汝が森へ赴き、悲嘆に沈む我を捨てるなら、我はここで死に至る断食を行うであろう。まことに生きてはいられぬ。

Verse 27

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् ।ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः ॥२७॥

それゆえ、わが子よ、汝は世に名高い地獄へと至るであろう——あたかも諸河の主たる大海が、アダルマの行いにより、婆羅門殺し（ブラフマハティヤー）にも等しい罪を負ったように。

Verse 28

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः ।उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥२८॥

そのとき、ダルマに堅く立つラーマは、嘆き悲しむ母カウサリヤーに、正しき法にかなう言葉を語った。

Verse 29

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम ।प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥२९॥

父の言葉を踏み越える力は、私にはありません。頭を垂れてお願い申し上げます。私は森へ赴きたいのです。

Verse 30

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा ।गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता ॥३०॥

学識ある聖仙カンドゥでさえ——ダルマを知り、厳しい誓戒を守る者でありながら——父の言葉を果たすためだけに、牛を殺した。

Verse 31

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः ।खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः ॥३१॥

かつて我々の家系において、サガラの息子たちは父の命により大地を掘り進み、恐ろしい死を遂げました。

Verse 32

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा ॥३२॥

ジャマダグニの息子ラーマ（パラシュラーマ）自身も、父の言葉に従い、森の中で斧を用いて実の母レーヌカーを斬りました。

Verse 33

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम् ।पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥३३॥

母上よ、これらの方々、そして他にも多くの神のごとき人々が父の言葉を果たしてきました。ですから私もまた、父の意志を成就させましょう。

Verse 34

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम् ।एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः ॥३४॥

実に、母上よ、父の命を実行するのは私一人ではありません。私があなたに挙げた人々もまた、そうしてきたのです。

Verse 35

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये ।पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥३५॥

私は確立された慣習に反する新しい「ダルマ（法）」を提案しているわけではありません。私は先祖たちが認め、歩んできた道に従っているのです。

Verse 36

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा ।पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते ॥३६॥

ゆえに、これこそ我がなすべき務めであり、この世において私は他の道なくこれを成し遂げる。父の言葉を実行することで、まことに誰もダルマより堕ちることはない。

Verse 37

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत् ।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ॥३७॥

このように母に告げたのち、言葉の達人の中の第一、あらゆる弓の使い手の中の最上であるラーマは、再びラクシュマナに語りかけた。

Verse 38

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥३८॥

ラクシュマナよ、我に対する汝の比類なき愛情を私は知っている。さらに、汝の武勇、気概、そして近づき難いほどの威光も知っている。

Verse 39

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण ।अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥३९॥

吉祥の相を備えたラクシュマナよ、母上の悲しみは大きく比べるものがない。真実と自制（寂静）の真意を悟っていないからだ。

Verse 40

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् ।धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम् ॥४०॥

この世においてダルマこそ最上であり、真実はダルマに堅く根ざしている。ゆえに、父上のこのすぐれた御命令もまたダルマに依って立つ。

Verse 41

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा ।न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥४१॥

ひとたび言葉を誓ったなら——父に、母に、あるいはブラーフマナに——ダルマに依りて立つ者は、勇者よ、その誓いを空しいものとしてはならない。

Verse 42

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम् ।पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः ॥४२॥

ゆえに私は父上のご命令を踏み越えることはできない。父上の御言葉ゆえにこそ、勇者よ、私はカイケーイーにより（流罪へと）促されたのだ。

Verse 43

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् ।धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥४३॥

ゆえに、この卑しき衝動を捨てよ——たとえそれがクシャトリヤの務めを装うとしても。ダルマに帰依し、苛烈な暴力へと向かうな。わが判断に従え。

Verse 44

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः ।उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः ॥४४॥

このように親愛の情から弟に語り終えると、ラーマ——ラクシュマナの兄——は、合掌し頭を垂れて、再びカウサリヤーに語りかけた。

Verse 45

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् ।शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥४५॥

母なる女神よ、ここより森へ赴くこの身に、お許しをお与えください。わが命にかけてお願いし、あなたに誓いを結びます――安泰をもたらす儀礼と祝福を、どうか私のためにお授けください。

Verse 46

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम् ।ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥४६॥

誓いを果たしたなら、私は森より再び都へ帰りましょう。昔、王仙ヤヤーティが、天より落ちながらも再び天界を得たように。

Verse 47

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः ।वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥४७॥

母上よ、悲しみは胸の内に善く収め、嘆かないでください。父の御言葉を成し遂げ、森住まいを終えたのち、私は再びここへ戻って参ります。

Verse 48

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया ।पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः ॥४८॥

あなたも、私も、ヴァイデーヒーも、ラクシュマナも、スミトラーも――父上のご命令に従い立つべきです。これこそ永遠のダルマです。

Verse 49

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च ।वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम् ॥४९॥

母上よ、支度をお収めになり、胸の悲しみをお鎮めください。森に住まうという正しき決意を、ダルマの道として受け入れ、従っていただきたいのです。

Verse 50

एतद्वचस्तस्य निशम्य माता सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च ।मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥५०॥

その言葉――ダルマに堅く根ざし、乱れず怯まぬ言葉――を聞くと、王妃である母は、まるで死から意識を取り戻したかのように、ラーマを見据えて再び語った。

Verse 51

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च ।न त्वाऽनुजानामि न मां विहाय सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम् ॥५१॥

わが子よ、父が汝にとってそうであるように、私もまたそうなのです。ダルマにかなう務めと慈愛によって、汝を導く者。私は許しません。かくも私を深い悲しみに残して、行ってはなりません。

Verse 52

किं जीवितेनेह विना त्वया मे लोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन ।श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥५२॥

汝なくして、この世の命に何の意味がありましょう。天界も、祖霊への供養も、たとえ甘露でさえ何になりましょう。私には、汝がそばにいる一瞬こそ、汝なき生ける世界のすべてに勝るのです。

Verse 53

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः ।भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥५३॥

母の哀れな嘆きをこのように聞いて、ラーマの胸の炎はいよいよ燃え立った。まるで大象が、燃えさかる松明を振りかざす人々に道から押し退けられるように。

Verse 54

स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम् ।धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥५४॥

ダルマに安住して、彼は悲嘆によりほとんど気を失った母と、苦悩に焼かれるサウミトリに、義にかなう言葉を語った。その時、ふさわしく語り得たのはただ彼一人であった。

Verse 55

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च ।मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम् ॥५५॥

ラクシュマナよ、私は常にお前の信愛と武勇を知っている。だが私の真意をよく見極めぬまま、お前は母上とともに私に甚だしい苦しみを与えている。

Verse 56

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा ॥५६॥

愛しい弟よ、この世ではダルマ・アルタ・カーマは、ダルマより生ずる果によって量られる。私の選んだ道には、その三つが疑いなく備わっている――貞なる妻の従順さのように、また良き子に恵まれた母の愛おしい情のように。

Verse 57

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत ।द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥५७॥

しかし三つの目的がともに成り立たぬときは、ダルマが確立される道を選ぶべきである。世において財に執する者は憎まれ、欲に駆られる生き方は賢者に讃えられない。

Verse 58

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः क्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात् ।यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मं कस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥५८॥

師であれ王であれ父であれ長老であれ、怒りからであっても喜びからであっても、あるいは欲からであっても、ダルマを顧みて命じたことは行うべきである。無慈悲な心の者でない限り、誰がそれを行わぬだろうか。

Verse 59

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा मिमामकर्तुं सकलां यथावत् ।स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे देव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः ॥५९॥

まことに、愛しき者よ、私は父のこの誓いを、誓われたとおりに余すところなく果たさずにはいられない。命を下すとき、父は我らの師であり、王妃（母）にとっては夫であって、彼女の帰依処であり、彼女のダルマである。

Verse 60

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने ।देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत् कथं स्विदन्या विधवेव नारी ॥६०॥

あの法の王がなお生きておられ—ことに自らのダルマの道にとどまっておられるのに—王妃がここを私と共に去り、他の女のように寡婦めいて振る舞うなど、どうしてあり得ましょうか。

Verse 61

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तं कुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि ।यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥६१॥

ゆえに、母上よ、森へ赴く私をお許しください。安泰と吉祥の祝福の儀礼をお執りください。期限が満ちれば、再び帰還できますように—真実の力によってヤヤーティが再び戻ったように。

Verse 62

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम् ।अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥६२॥

王国のためだけに、この大いなる栄光を捨て去ることはいたしません。短いこの命において、母上よ、私は今日この小さき大地をアダルマによって得ようとは選びません。

Verse 63

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान् ।अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥६३॥

母をなだめたのち、人中の雄たる彼は—不屈の勇気をもってダンダカへ赴くと決し—弟を厳しく、しかも明確な意図で諭した。そして胸に篤い信を抱き、母上のまわりを右繞（プラダクシナー）した。