Sarga 21

Verse 1

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः।।2.21.1।।

ఇలా విలపించుచున్న రామమాత కౌసల్యను చూచి, తానూ దుఃఖితుడైన లక్ష్మణుడు ఆ సందర్భానుగుణమైన మాటలను పలికెను।

Verse 2

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम्।त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः।।2.21.2।।

హే ఆర్యే! నాకును ఇది రుచించదు—రాఘవుడు రాజ్యశ్రీని విడిచి వనమునకు పోవుట, కేవలం స్త్రీ వాక్యవశుడై।

Verse 3

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः।।2.21.3।।

బుద్ధి విపరీతమై, వృద్ధుడై, విషయభోగాలచే బాధింపబడి; కామవశుడై (కైకేయి చేత) ప్రేరేపింపబడిన రాజు ఏమి చెప్పడు?

Verse 4

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः।।2.21.4।।

రాఘవునిలో నేను ఏ అపరాధమును చూడను; అలాగే రాజ్యమునుండి ఆయనను వెలివేసి వనవాసానికి పంపవలసినంత దోషమూ ఏదీ లేదు।

Verse 5

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्।।2.21.5।।

ఈ లోకంలో నేను అటువంటి మనిషిని చూడను—శత్రువైనా, ఓడిపోయినవాడైనా—వెనుకనైనా అతని దోషాన్ని పలికేవాడు.

Verse 6

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात्।।2.21.6।।

దేవతాసమానుడు, సూటిగా నడిచేవాడు, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవాడు, శత్రువులకైనా స్నేహపాత్రుడైన కుమారుని—అకారణంగా విడిచిపెట్టి ధర్మాన్ని ఎవరు విస్మరిస్తారు?

Verse 7

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः।पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन्।।2.21.7।।

రాజు మళ్లీ బాల్యస్థితికి వచ్చినట్టుగా ఉన్నప్పుడు, అతని ఈ మాటలను విని రాజధర్మాచారాన్ని స్మరించే ఏ కుమారుడు వాటిని హృదయంలో నిలుపగలడు?

Verse 8

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्।।2.21.8।।

ఎవరూ ఈ విషయాన్ని తెలుసుకునేలోపు, నా సహాయంతో నీ అధీనంలోనే పాలనాధికారాన్ని స్వీకరించు.

Verse 9

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः।।2.21.9।।

ఓ రాఘవా! నేను ధనుస్సుతో నీ పక్కనే ఉండి నిన్ను కాపాడుతుంటే—నీవు కృతాంతుడివలె నిలిచినప్పుడు—నీపై అతిక్రమం చేయగలవాడు ఎవడు?

Verse 10

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ। करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये।।2.21.10।।

హే మనుజశ్రేష్ఠా! సమస్త అయోధ్య నీకు విరోధముగా నిలిచినచో, నేను నా తీక్ష్ణ శరములతో ఈ నగరమంతటిని మనుష్యరహితముగా చేయుదును।

Verse 11

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति।सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते।।2.21.11।।

భరతుని పక్షమున ఉన్నవాడైనను, లేక అతని హితమును కోరువాడైనను—వారందరినీ నేను సంహరించెదను; ఎందుకనగా మృదుస్వభావుడు అవమానముతో త్రొక్కబడును।

Verse 12

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता।अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि।।2.21.12।।

కైకేయి ప్రేరణతో మన తండ్రి నిజంగా దుష్టుడై శత్రువైపోయినట్లయితే, బంధుత్వాసక్తిని విడిచి అతనిని నియంత్రించాలి—అవసరమైతే బంధించి కారాగారంలో పెట్టాలి, అనివార్యమైతే వధించడమూ చేయాలి।

Verse 13

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्।।2.21.13।।

గురువుకూడా అహంకారంతో మత్తుడై చేయవలసినది-చేయకూడనిదిని గ్రహించలేక కుపథంలో నడిస్తే, అతనిని సరిదిద్దడం కర్తవ్యం; అప్పుడు శాసనం చేయడమే విధి అవుతుంది।

Verse 14

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ।दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव।।2.21.14।।

ఓ పురుషశ్రేష్ఠా! ఏ బలాన్ని ఆశ్రయించి—లేదా ఏ కారణాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని—ఈ రాజు నీకు న్యాయంగా చెందిన స్థిరమైన రాజ్యాన్ని కైకేయికి ఇవ్వాలని కోరుతున్నాడు?

Verse 15

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन।।2.21.15।।

ఓ అరిశాసనా! నీతోను నాతోను అత్యంత వైరం కలిగించిన తరువాత, ఇతనికి ఏ శక్తి ఉంది—భరతునికి రాజశ్రీని ప్రసాదించడానికి?

Verse 16

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः। सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे।।2.21.16।।

ఓ దేవి మాతా! నేను హృదయపూర్వకంగా నిజంగా నా సోదరునిపై అనురక్తుడను. నా సత్యమునకు, నా ధనుస్సుకు, అలాగే నా దానములు మరియు యజ్ఞ-ఇష్ట పుణ్యమునకు శపథం చేస్తున్నాను।

Verse 17

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय।।2.21.17।।

అమ్మా దేవీ, ముందుగానే నిశ్చయంగా గ్రహించు—రాముడు దహించే అగ్నిలో గానీ, ఘోర అరణ్యంలో గానీ ప్రవేశిస్తే, నేను ముందుగా అక్కడ ప్రవేశిస్తాను।

Verse 18

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः।देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु।।2.21.18।।

ఉదయించిన సూర్యుడు చీకటిని తొలగించినట్లే, నా పరాక్రమంతో నీ దుఃఖాన్ని తొలగిస్తాను। అమ్మా దేవీ, నా శక్తిని నీవు చూడు; రాఘవుడూ చూచుగాక।

Verse 19

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा।।2.21.19।।

మహాత్ముడైన లక్ష్మణుని ఈ మాటలు విని, శోకంతో వ్యాకులమై కన్నీరు కార్చుతూ కౌసల్య రామునితో పలికింది।

Verse 20

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते।।2.21.20।।

కుమారా, నీ సోదరుడు లక్ష్మణుడు చెప్పిన మాటలు నీవు విన్నావు। ఇప్పుడు ఈ విషయంలో తదుపరి చేయవలసినదేమో నీవు యథోచితంగా భావిస్తే, నీకు నచ్చితే అదే చేయుము।

Verse 21

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः।।2.21.21।।

నా సపత్నీ (కైకేయి) పలికిన అధర్మమైన మాటలు విని, శోకంతో దగ్ధమైన నన్ను ఇక్కడ విడిచి, ఈ స్థలాన్ని వదలి వెళ్లుట నీకు తగదు।

Verse 22

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि।शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्।।2.21.22।।

హే ధర్మజ్ఞా! నీవు నిజంగా ధర్మిష్ఠుడై ధర్మాన్ని ఆచరించదలచితే, ఇక్కడే నిలిచి నా శుశ్రూష చేయుము; ఆ అనుత్తమ ధర్మాన్ని ఆచరించుము।

Verse 23

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः।।2.21.23।।

హే పుత్రా! స్వగృహంలో నియమసంయమాలతో నివసిస్తూ జననీకి శుశ్రూష చేసిన కాశ్యపుడు, పరమ తపస్సుతో యుక్తుడై త్రిదివాన్ని (స్వర్గాన్ని) పొందెను।

Verse 24

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम्।त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्।।2.21.24।।

రాజు నీకు గౌరవంతో పూజ్యుడైనట్లే నేనూ అలాగే పూజ్యురాలిని. నేను నీకు అనుమతి ఇవ్వను; ఇక్కడి నుండి వనానికి వెళ్లకూడదు।

Verse 25

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा।त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्।।2.21.25।।

నీ వియోగంలో నాకు జీవితం గానీ సుఖం గానీ ఏ ప్రయోజనమూ లేదు. నీతో కలిసి ఉంటే తృణములను తినడమేనైనా నాకు శ్రేయస్సు।

Verse 26

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्।।2.21.26।।

నీవు నన్ను శోకాకులురాలిగా విడిచి వనానికి వెళితే, నేను ఇక్కడే ప్రాయోపవేశం (మరణాన్త ఉపవాసం) చేస్తాను; నిజంగా నేను జీవించలేను।

Verse 27

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः।।2.21.27।।

అప్పుడు, కుమారా, నీవు లోకవిఖ్యాతమైన నరకాన్ని పొందుతావు; యథా అధర్మాచరణం వల్ల నదులాధిపతి సముద్రుడు బ్రహ్మహత్యాసమానమైన పాపాన్ని పొందినట్లుగా।

Verse 28

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्।।2.21.28।।

అప్పుడు దుఃఖంతో విలపిస్తున్న జనని కౌసల్యను ఉద్దేశించి ధర్మాత్ముడైన రాముడు ధర్మసమ్మతమైన వచనాన్ని పలికెను।

Verse 29

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्।।2.21.29।।

తండ్రి వాక్యాన్ని అతిక్రమించే శక్తి నాకు లేదు. శిరస్సు వంచి నీ అనుగ్రహం కోరుతున్నాను—నేను వనానికి వెళ్లదలచుకున్నాను।

Verse 30

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा।गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता।।2.21.30।।

తండ్రి వాక్యాన్ని నెరవేర్చుటకై, వ్రతాచారుడూ ధర్మజ్ఞుడూ అయిన పండిత ఋషి కండుడు కూడ గోవధను చేశాడు।

Verse 31

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः।।2.21.31।।

మన వంశంలో పూర్వకాలంలో తండ్రి సగరుని ఆజ్ఞచే భూమిని తవ్వుతూ సగరపుత్రులు మహాభయంకరమైన మరణాన్ని పొందారు।

Verse 32

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा।।2.21.32।।

తండ్రి వాక్యాన్ని శిరసావహించిన జామదగ్న్య రాముడు (పరశురాముడు) అరణ్యంలో పరశుతో తన జనని రేణుకను స్వయంగా ఛేదించాడు।

Verse 33

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्।।2.21.33।।

హే దేవీ! వీరితో పాటు మరెన్నో దేవసములైన పురుషులు భయరహితంగా తండ్రి వాక్యాన్ని నెరవేర్చారు; కాబట్టి నేనూ తండ్రి హితాన్ని సాధించి ఆయన అభిప్రాయాన్ని సఫలీకరిస్తాను।

Verse 34

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः।।2.21.34।।

హే దేవీ! తండ్రి ఆజ్ఞను నెరవేర్చేది నేనొక్కడినే కాదు; నేను నీకు పేర్కొన్నవారూ అలాగే చేశారు।

Verse 35

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते।।2.21.35।।

నేను నీకు ప్రతికూలంగా ఏ కొత్త ధర్మాన్ని ప్రవేశపెట్టడం లేదు; పూర్వులు అంగీకరించి నడిచిన ఈ మార్గాన్నే నేను అనుసరిస్తున్నాను।

Verse 36

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते।।2.21.36।।

అందువల్ల ఇదే నా కర్తవ్యం; ఈ లోకంలో నేను దీనిని మరే విధంగా చేయను. తండ్రి వచనాన్ని అనుసరించువాడు నిజంగా ధర్మం నుండి ఎప్పుడూ చ్యుతుడవడు।

Verse 37

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्।।2.21.37।।

తల్లితో ఇలా చెప్పి, వాక్కులో నిపుణులలో శ్రేష్ఠుడూ, సమస్త ధనుర్ధరులలో ఉత్తముడైన శ్రీరాముడు మళ్లీ లక్ష్మణునితో పలికెను।

Verse 38

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्।।2.21.38।।

లక్ష్మణా, నాపై నీకు ఉన్న అనుత్తమమైన స్నేహాన్ని నేను తెలుసుకొనుచున్నాను; నీ పరాక్రమం, సత్త్వం మరియు అజేయమైన తేజస్సును కూడా నేను ఎరుగుదును।

Verse 39

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण।अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च।।2.21.39।।

శుభలక్షణ లక్ష్మణా, సత్యమూ శమమూ (సంయమం) యొక్క అంతరార్థాన్ని గ్రహించకపోవుటవలన నా తల్లికి మహత్తరమైన, అతులమైన దుఃఖం కలిగింది।

Verse 40

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम्।।2.21.40।।

ధర్మమే ఈ లోకంలో పరమము; సత్యము ధర్మములోనే స్థిరంగా ప్రతిష్ఠితమై ఉంది. నా తండ్రి యొక్క ఈ ఉత్తమ వచనమూ ధర్మాశ్రితమే.

Verse 41

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता।।2.21.41।।

తండ్రికైనా, తల్లికైనా, బ్రాహ్మణునికైనా ఒకసారి మాట ఇచ్చిన తరువాత—ధర్మాశ్రయంగా నిలిచినవాడు, ఓ వీరా, ఆ ప్రతిజ్ఞను వృథా చేయకూడదు.

Verse 42

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम्।पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः।।2.21.42।।

కాబట్టి నేను నా తండ్రి నియోగాన్ని అతిక్రమించలేను. ఓ వీరా, తండ్రి వచనమే కారణంగా కైకేయి నన్ను (వనవాసానికి) ప్రేరేపించింది.

Verse 43

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम्।।2.21.43।।

కాబట్టి క్షత్రియధర్మమని కనిపించే ఈ అనార్య భావాన్ని విడిచిపెట్టు. ధర్మాన్ని ఆశ్రయించు; కఠిన హింస వైపు పోకుము. నా నిర్ణయాన్ని అనుసరించు.

Verse 44

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः।।2.21.44।।

ఇలా స్నేహంతో తన సోదరునితో చెప్పిన తరువాత, లక్ష్మణుని అగ్రజుడు రాముడు మళ్లీ కౌసల్యను ఉద్దేశించి పలికాడు—చేతులు జోడించి, శిరస్సు వంచి.

Verse 45

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे।।2.21.45।।

హే దేవి మాతా! నేను ఇక్కడి నుండి వనానికి వెళ్లుటకు సిద్ధమై ఉన్నాను; నన్ను అనుమతించుము. నా ప్రాణాలపై శపథం—నాకు స్వస్త్యయనములు, మంగళాశీర్వాదములు నిర్వహించుము.

Verse 46

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम्।।2.21.46।।

నా ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చుకొని నేను వనమునుండి మళ్లీ నగరానికి వస్తాను—పూర్వం రాజర్షి యయాతి స్వర్గం నుండి చ్యుతుడై మళ్లీ దివ్యలోకాన్ని పొందినట్లుగా.

Verse 47

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः।वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः।।2.21.47।।

అమ్మా, శోకాన్ని హృదయంలో సంయమంతో నిలుపుకొనుము; దుఃఖించకుము. తండ్రి వచనాన్ని నెరవేర్చి వనవాసం ముగించి నేను మళ్లీ ఇక్కడికే వస్తాను.

Verse 48

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः।।2.21.48।।

నీవు, నేను, వైదేహి, లక్ష్మణుడు, సుమిత్ర—మనం అందరం తండ్రి ఆజ్ఞలో నిలవవలెను; ఇదే సనాతన ధర్మము.

Verse 49

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम्।।2.21.49।।

అమ్మా, ఈ ఏర్పాట్లన్నీ ఉపసంహరించు; హృదయంలోని దుఃఖాన్ని నియంత్రించు. వనవాసానికి స్థిరమైన నా ధర్మ్య సంకల్పాన్ని స్వీకరించి ధర్మమార్గంగా అనుసరించు.

Verse 50

एतद्वचस्तस्य निशम्य मातासुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च।मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच।।2.21.50।।

ఆయన మాటలు—ధర్మంలో స్థిరమైనవి, చలనం లేనివి, ధైర్యహీనత లేనివి—విని దేవీమాత మరణం నుంచి చైతన్యానికి వచ్చినట్లైంది. ఆమె రాముణ్ని స్థిరంగా చూచి మళ్లీ పలికింది.

Verse 51

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च।न त्वाऽनुजानामि न मां विहायसुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम्।।2.21.51।।

పుత్రా, నీకు తండ్రి ఎలా ఉంటాడో, అలాగే నేనూ—నా స్వధర్మం మరియు స్నేహంతో—నీకు గురువుని. నేను అనుమతించను; నన్ను ఘోర దుఃఖంలో వదిలి నీవు ఇలా వెళ్లుట తగదు.

Verse 52

किं जीवितेनेह विना त्वया मेलोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन।श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात्।।2.21.52।।

నీవు లేకుండా నాకు ఈ జీవితం ఎందుకు? స్వర్గం, పితృతర్పణం, అమృతం—వీటితో ఏమి ప్రయోజనం? నాకు నీ సన్నిధి ఒక్క క్షణమైనా ఈ సమస్త జీవలోకమంతటికంటే శ్రేయస్కరం.

Verse 53

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानोमहागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः।भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः।।2.21.53।।

తల్లి యొక్క ఈ కరుణ విలాపాన్ని విని రాముని అంతరంగం మరింతగా మండిపోయింది—మార్గంలో ముందుకు సాగుతున్న మహాగజాన్ని జ్వలించే దివిటీలతో మనుషులు వెనక్కు తోసినట్లుగా.

Verse 54

स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम्।।2.21.54।।

ధర్మంలో స్థిరుడై ఆయన శోకంతో మూర్ఛితప్రాయమైన తల్లిని, అలాగే తీవ్ర వేదనతో తప్తుడైన సౌమిత్రిని ఉద్దేశించి, ఆ సందర్భానికి తగిన ధర్మయుక్త వాక్యాన్ని పలికాడు; ఆ వేళ అలా పలకవలసినవాడు ఆయన ఒక్కడే.

Verse 55

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम्।।2.21.55।।

లక్ష్మణా, నీ భక్తి, నీ పరాక్రమం నేను ఎల్లప్పుడూ తెలుసుకున్నవాడినే; కానీ నా అభిప్రాయాన్ని సరిగా విచారించకుండా నీవు తల్లితో కలిసి నాకు ఘోరమైన దుఃఖాన్ని కలిగిస్తున్నావు।

Verse 56

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा।।2.21.56।।

తమ్ముడా, లోకంలో ధర్మం, అర్థం, కామం—ధర్మఫలాల ఉద్భవాన్ని బట్టి పరిశీలించబడతాయి. నా అభిమత మార్గంలో ఆ మూడూ నిస్సందేహంగా ఉన్నాయి—భార్య యొక్క అనుగత వశ్యతలాగా, సుపుత్రులను పొందిన తల్లికి కలిగే ప్రీతిలాగా।

Verse 57

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत।द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता।।2.21.57।।

కానీ ఈ మూడు లక్ష్యాలు ఒకేసారి స్థిరపడలేని చోట, ధర్మం నిలిచే మార్గాన్నే ఆరంభించాలి. ఎందుకంటే లోకంలో ధనాసక్తుడు ద్వేషింపబడతాడు; కామప్రేరిత జీవితం కూడా ప్రశంసనీయం కాదు।

Verse 58

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धःक्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात्।यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मंकस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः।2.21.58।।

గురు, రాజు, తండ్రి లేదా వృద్ధుడు—కోపంతో, ఆనందంతో లేదా కోరికతోనైనా—ధర్మాన్ని పరిశీలించి ఏ కార్యాన్ని ఆజ్ఞాపిస్తే, దాన్ని ఎవరు చేయరు? క్రూరహృదయుడే చేయడు.

Verse 59

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञामिमामकर्तुं सकलां यथावत्।स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगेदेव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः।।2.21.59।।

ప్రియ తాతా! తండ్రి చేసిన ఈ ప్రతిజ్ఞను యథావిధిగా సంపూర్ణంగా నెరవేర్చకుండా నేను ఉండలేను. ఆజ్ఞాపించుటలో ఆయన మా గురువు; దేవి (మాత)కు ఆయన భర్త—ఆయనే ఆమె ఆశ్రయం, ఆయనే ఆమె ధర్మం.

Verse 60

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने।देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत्कथं स्विदन्या विधवेव नारी।।2.21.60।।

ఆ ధర్మరాజు ఇంకా జీవించి ఉండగా—ప్రత్యేకంగా స్వధర్మమార్గంలో స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు—దేవి రాణి నాతో కలిసి ఇక్కడి నుంచి ఎలా వెళ్లగలదు? ఆమె మరొక స్త్రీలా విధవగా వెళ్లగలదా?

Verse 61

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तंकुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि।यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः।।2.21.61।।

కాబట్టి, హే మాతా, అరణ్యానికి వెళ్లుచున్న నాకు అనుమతి ప్రసాదించండి; హే దేవి, నా క్షేమార్థం స్వస్త్యయనాది మంగళక్రియలు చేయండి, కాలం పూర్తయిన తరువాత నేను మళ్లీ తిరిగి రావడానికి—సత్యబలంతో యయాతి తిరిగి వచ్చినట్లుగా.

Verse 62

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणान्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।अदीर्घकाले न तु देवि जीवितेवृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः।।2.21.62।।

కేవలం రాజ్య కారణం కోసం ఈ మహత్తర కీర్తిని నేను వెనుకకు నెట్టలేను. హే దేవి, స్వల్పకాలమైన ఈ జీవితంలో నేను ఈ రోజు అధర్మం ద్వారా ఈ చిన్న భూమిని పొందాలని ఎన్నుకోను.

Verse 63

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनंचकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्।।2.21.63।।

మాతను ప్రసన్నపరచి ఆ నరశ్రేష్ఠుడు పరాక్రమంతో దండకారణ్యానికి వెళ్లాలని నిశ్చయించాడు. తరువాత తమ్ముడిని గట్టిగా ఉపదేశించి, హృదయపూర్వకంగా మాతకు ప్రదక్షిణ చేశాడు.