Sarga 21

Verse 1

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः।।2.21.1।।

ഇങ്ങനെ രാമമാതാവായ കൗസല്യ വിലപിക്കുമ്പോൾ, താനുമെ ദീനനായ ലക്ഷ്മണൻ ആ സമയത്തിന് യോജിച്ച വാക്കുകൾ അവളോടു പറഞ്ഞു.

Verse 2

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम्।त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः।।2.21.2।।

ഹേ ആര്യേ! എനിക്കും ഇത് അംഗീകര്യമല്ല—രാജ്യശ്രീ ഉപേക്ഷിച്ച് രാഘവൻ വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നത്, വെറും ഒരു സ്ത്രീയുടെ വാക്കിന് വശപ്പെട്ട്.

Verse 3

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः।।2.21.3।।

വിവേകം മറിഞ്ഞും വൃദ്ധനുമായും വിഷയസുഖങ്ങൾ കൊണ്ട് പീഡിതനുമായ—കാമവശനായി (കൈകേയിയാൽ) പ്രേരിതനായ രാജാവ് എന്താണ് പറയാതിരിക്കുകയുള്ളത്?

Verse 4

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः।।2.21.4।।

രാഘവനില്‍ എനിക്ക് യാതൊരു അപരാധവും കാണുന്നില്ല; അങ്ങനെ രാജ്യം വിട്ടു വനവാസത്തിന് അയക്കേണ്ടതായ ഒരു ദോഷവും അവനില്‍ ഇല്ല.

Verse 5

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्।।2.21.5।।

ഈ ലോകത്തിൽ ഞാൻ അത്തരമൊരു മനുഷ്യനെയും കാണുന്നില്ല—ശത്രുവായാലും തോറ്റവനായാലും—അവന്റെ കുറ്റം പിറകിൽപോലും പറയുന്നവൻ; സ്വന്തം മിത്രമായിട്ടും തള്ളപ്പെട്ടവനായാലും പോലും ഇല്ല.

Verse 6

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात्।।2.21.6।।

ദേവസദൃശനും, ഋജുവും, ദാന്തനും (ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹിയുമായ), ശത്രുക്കൾക്കുപോലും പ്രിയനായ പുത്രനെ—ധർമ്മം അവഗണിച്ച്—കാരണമില്ലാതെ ആര് ഉപേക്ഷിക്കും?

Verse 7

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः।पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन्।।2.21.7।।

രാജാവിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ—വീണ്ടും ബാല്യത്തിലേക്കു മടങ്ങിയവനെപ്പോലെ തോന്നുന്ന—രാജധർമ്മം സ്മരിക്കുന്ന ഏതു പുത്രന് ഹൃദയത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയും?

Verse 8

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्।।2.21.8।।

ആർക്കും ഈ കാര്യം അറിയുന്നതിന് മുമ്പേ, എന്റെ പിന്തുണയോടെ, ഈ ആജ്ഞയെ നിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ വെച്ച് അധികാരം ഏറ്റെടുക്കുക.

Verse 9

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः।।2.21.9।।

ഹേ രാഘവാ, നീ സുരക്ഷിതനായി നിൽക്കുമ്പോൾ ധനുസ്സുമായി ഞാൻ നിന്റെ പക്കൽ കാവലായി നിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ—കൃതാന്തൻപോലെ നിലകൊള്ളുന്ന നിന്നെതിരെ അതിക്രമം ചെയ്യാൻ ആര് ധൈര്യപ്പെടും?

Verse 10

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ। करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये।।2.21.10।।

ഹേ മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ! ഈ മുഴുവൻ അയോധ്യ വൈരഭാവത്തോടെ നിനക്കെതിരായി നില്ക്കുമെങ്കിൽ, എന്റെ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ ഞാൻ ഈ നഗരത്തെ മുഴുവനും നിർമനുഷ്യയാക്കും.

Verse 11

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति।सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते।।2.21.11।।

ഭരതന്റെ പക്ഷത്തുള്ളവൻ ആരായാലും, അല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ആരായാലും—അവരെല്ലാം ഞാൻ വധിക്കും; കാരണം മൃദുസ്വഭാവികൾ അവമാനത്തോടെ ചവിട്ടപ്പെടുന്നു.

Verse 12

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता।अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि।।2.21.12।।

കൈകേയിയാൽ പ്രേരിതനായി നമ്മുടെ പിതാവ് സത്യത്തിൽ ദുഷ്ടനായി നമ്മുടെ ശത്രുവായിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ബന്ധുബന്ധത്തിന്റെ മമത വിട്ട് അവനെ തടഞ്ഞു—ബന്ധിച്ചു, തടവിലാക്കി, ആവശ്യമെങ്കിൽ വധിക്കയും വേണം.

Verse 13

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्।।2.21.13।।

ഗുരുവായാലും അഹങ്കാരത്തിൽ മദിച്ചവനായി, ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും തിരിച്ചറിയാതെ, കുപഥത്തിലേക്ക് പോയാൽ, അവനെ തിരുത്തേണ്ടതുതന്നെ; അത്തരം സമയത്ത് ശാസനം-ശിക്ഷ ധർമ്മകർത്തവ്യമാകുന്നു.

Verse 14

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ।दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव।।2.21.14।।

ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഏതു ബലത്തെ ആശ്രയിച്ചോ—അല്ലെങ്കിൽ ഏതു കാരണത്താലോ—ഈ രാജാവ് നിനക്കു അവകാശമായി നിലകൊള്ളുന്ന ഈ രാജ്യം കൈകേയിക്കു നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?

Verse 15

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन।।2.21.15।।

ഹേ അരിശാസകാ, നീയും ഞാനും—ഇരുവരും—അത്യന്ത വൈരം ഉണർത്തിയ ശേഷം, ഭരതനു രാജലക്ഷ്മി നൽകാൻ അവനു എന്തു ശക്തിയുണ്ട്?

Verse 16

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः। सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे।।2.21.16।।

ഹേ ദേവീ മാതാവേ, ഹൃദയഭാവത്തോടെ ഞാൻ സത്യമായി എന്റെ സഹോദരനോട് അനുരക്തനാണ്. എന്റെ സത്യത്താൽ, എന്റെ ധനുസ്സാൽ, നിനക്കായി അർപ്പിച്ച ദാന-യാഗങ്ങളുടെ പുണ്യത്താൽ ഞാൻ നിന്നോട് ശപഥം ചെയ്യുന്നു.

Verse 17

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय।।2.21.17।।

ദേവീ മാതാവേ, ഇത് മുൻകൂട്ടി ഉറപ്പായി ധരിക്കണം: രാമൻ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിലേക്കോ വനത്തിലേക്കോ പ്രവേശിച്ചാൽ, ഞാൻ ആദ്യം തന്നെ അവിടെയെത്തി പ്രവേശിച്ചിരിക്കും.

Verse 18

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः।देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु।।2.21.18।।

ഉദിച്ച സൂര്യൻ അന്ധകാരം നീക്കുന്നതുപോലെ, എന്റെ വീര്യത്താൽ ഞാൻ നിന്റെ ദുഃഖം അകറ്റും. ദേവീ മാതാവേ, എന്റെ ശക്തി നീ കാണുക; രാഘവനും അതു കാണട്ടെ.

Verse 19

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा।।2.21.19।।

മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ശോകത്തിൽ വിങ്ങി കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന കൗശല്യ രാമനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 20

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते।।2.21.20।।

മകനേ, നിന്റെ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞത് നീ കേട്ടിരിക്കുന്നു. നിനക്കിഷ്ടമെങ്കിൽ, ഈ കാര്യത്തിൽ ഇനി ചെയ്യേണ്ടത് നീ യുക്തമെന്ന് കരുതുന്നതു ചെയ്യുക.

Verse 21

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः।।2.21.21।।

എന്റെ സഹപത്നി (കൈകേയി) പറഞ്ഞ അധർമ്മവചനങ്ങൾ കേട്ടിട്ടും, ശോകത്തിൽ ദഹിക്കുന്ന എന്നെ ഇവിടെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ ഇവിടെനിന്ന് പോകുന്നത് യുക്തമല്ല.

Verse 22

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि।शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्।।2.21.22।।

ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ! നീ സത്യമായി ധർമ്മിഷ്ഠനായി ധർമ്മം ആചരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഇവിടെ തന്നെയிருந்து എന്നെ ശുശ്രൂഷിക്ക; അതുല്യമായ ആ ധർമ്മം ആചരിക്ക.

Verse 23

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः।।2.21.23।।

ഹേ പുത്രാ! സ്വന്തം ഗൃഹത്തിൽ നിയന്ത്രണത്തോടെ വസിച്ച് മാതാവിനെ ശുശ്രൂഷിച്ച കാശ്യപൻ—പരമ തപസ്സാൽ യുക്തനായവൻ—ത്രിദിവം പ്രാപിച്ചു.

Verse 24

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम्।त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्।।2.21.24।।

രാജാവ് നിനക്കു ഗൗരവത്തോടെ പൂജ്യനായിരിക്കുന്നതുപോലെ ഞാനും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. ഞാൻ നിനക്കു അനുവാദം നൽകുന്നില്ല; ഇവിടെ നിന്ന് വനത്തിലേക്കു പോകരുത്.

Verse 25

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा।त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्।।2.21.25।।

നിന്റെ വിരഹത്തിൽ എനിക്ക് ജീവനും സുഖവും ഒന്നും പ്രയോജനമില്ല. നിനക്കൊപ്പം ഇരിക്കുകയെന്നതുതന്നെ—പുല്ല് പോലും ഭക്ഷിക്കേണ്ടിവന്നാലും—എന്റെ ശ്രേയസ്സാണ്.

Verse 26

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्।।2.21.26।।

നീ വനത്തിലേക്കു പോയി ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ഞാൻ ഇവിടെ പ്രായോപവേശം (മരണവ്രത ഉപവാസം) സ്വീകരിക്കും; കാരണം ഞാൻ സത്യമായി ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല.

Verse 27

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः।।2.21.27।।

അപ്പോൾ, മകനേ, നീ ലോകപ്രസിദ്ധമായ നരകത്തെ പ്രാപിക്കും; അധർമ്മം മൂലം നദികളുടെ അധിപനായ സമുദ്രൻ ബ്രഹ്മഹത്യാസമമായ പാപം ഏറ്റതുപോലെ.

Verse 28

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्।।2.21.28।।

അപ്പോൾ, അങ്ങനെ ദീനമായി വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന മാതാവ് കൗസല്യയോട് ധർമ്മാത്മാവായ രാമൻ ധർമ്മസമ്മതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 29

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्।।2.21.29।।

പിതാവിന്റെ വാക്ക് ലംഘിക്കാനുള്ള ശക്തി എനിക്കില്ല. ശിരസ്സു നമിച്ച് ഞാൻ നിന്നോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു; എനിക്ക് വനത്തിലേക്ക് പോകണമെന്നുണ്ട്.

Verse 30

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा।गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता।।2.21.30।।

പിതാവിന്റെ വാക്ക് നിറവേറ്റുന്നതിനായി, വ്രതചര്യയിൽ നിലകൊള്ളുകയും ധർമ്മം അറിയുകയും ചെയ്ത പണ്ഡിതനായ ഋഷി കണ്ഡുവും പോലും ഒരു പശുവിനെ വധിച്ചു.

Verse 31

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः।।2.21.31।।

ഞങ്ങളുടെ തന്നെ വംശത്തിൽ പണ്ടുകാലത്ത്, പിതാവായ സഗരന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഭൂമി കുഴിച്ച സഗരപുത്രന്മാർ മഹാഭയങ്കരമായ മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു.

Verse 32

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा।।2.21.32।।

ജാമദഗ്ന്യനായ രാമൻ (പരശുരാമൻ) പിതാവിന്റെ വചനത്തിന് അനുസരിച്ച്, വനത്തിൽ പരശുവാൽ തന്റെ തന്നെ ജനനി രേണുകയെ വധിച്ചു.

Verse 33

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्।।2.21.33।।

ദേവി, ഇവരും മറ്റും അനേകം ദേവസമന്മാരും പിതാവിന്റെ അക്ലീബമായ വചനത്തെ നിറവേറ്റിയിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞാനും പിതാവിന്റെ ഹിതത്തിനായി പിതാവിന്റെ അഭിപ്രായം സഫലമാക്കും.

Verse 34

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः।।2.21.34।।

ദേവി, പിതൃശാസനം നടപ്പാക്കുന്നത് ഞാൻ ഒരുത്തൻ മാത്രമല്ല; ഞാൻ നിനക്കു പറഞ്ഞവരും അതുപോലെ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.

Verse 35

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते।।2.21.35।।

ഞാൻ നിനക്കു പുതുതായി, പരമ്പരയ്ക്കു വിരുദ്ധമായ ഒരു ധർമ്മം നിർദ്ദേശിക്കുന്നില്ല; പൂർവ്വികർ അംഗീകരിച്ച് നടന്ന വഴിയേ ഞാൻ അനുഗമിക്കുന്നു.

Verse 36

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते।।2.21.36।।

അതുകൊണ്ട് ഇതുതന്നെ എന്റെ കര്‍ത്തവ്യം; ഈ ഭൂമിയില്‍ ഞാന്‍ ഇതിനെ മറ്റെങ്ങനെങ്കിലും ചെയ്യുകയില്ല. പിതാവിന്റെ വചനം അനുസരിക്കുന്നവന്‍ സത്യമായി ധര്‍മത്തില്‍നിന്ന് ഒരിക്കലും പതിക്കുകയില്ല.

Verse 37

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्।।2.21.37।।

ഇങ്ങനെ മാതാവിനോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, വാക്യവിദ്യയില്‍ ശ്രേഷ്ഠനും എല്ലാ ധനുര്ധരന്മാരിലും അഗ്രഗണ്യനുമായ രാമന്‍ വീണ്ടും ലക്ഷ്മണനോട് സംസാരിച്ചു.

Verse 38

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्।।2.21.38।।

ലക്ഷ്മണാ, എന്നോടുള്ള നിന്റെ അനുത്തമ സ്നേഹം എനിക്ക് അറിയാം; നിന്റെ പരാക്രമവും, സത്ത്വബലവും, അപ്രാപ്യമായ തേജസ്സും ഞാന്‍ അറിയുന്നു.

Verse 39

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण।अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च।।2.21.39।।

ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണാ, സത്യത്തിന്റെയും ശമത്തിന്റെയും യഥാര്‍ത്ഥ അഭിപ്രായം ഗ്രഹിക്കാതിരുന്നതിനാല്‍ എന്റെ മാതാവിന്റെ ദുഃഖം മഹത്തും അതുല്യവും ആകുന്നു.

Verse 40

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम्।।2.21.40।।

ധർമ്മം തന്നെയാണ് ഈ ലോകത്തിൽ പരമം; സത്യം ധർമ്മത്തിൽ ദൃഢമായി പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്. എന്റെ പിതാവിന്റെ ഈ ഉത്തമവചനവും ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 41

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता।।2.21.41।।

പിതാവിനോ മാതാവിനോ ബ്രാഹ്മണനോ ഒരിക്കൽ വാക്ക് നൽകിയാൽ—ഹേ വീരാ—ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നവൻ ആ പ്രതിജ്ഞ വ്യർത്ഥമാക്കരുത്.

Verse 42

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम्।पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः।।2.21.42।।

അതുകൊണ്ട് ഞാൻ പിതാവിന്റെ നിയോഗം ലംഘിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഹേ വീരാ, പിതാവിന്റെ വചനത്തിന്റെ കാരണത്താൽ തന്നെയാണ് കൈകേയി എന്നെ (വനവാസത്തിലേക്ക്) പ്രേരിപ്പിച്ചത്.

Verse 43

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम्।।2.21.43।।

അതുകൊണ്ട് ക്ഷത്രധർമ്മമെന്നു തോന്നുന്ന ഈ അനാര്യമായ പ്രേരണ ഉപേക്ഷിക്കൂ. ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിക്കൂ; കഠിനഹിംസയിലേക്കു തിരിയരുത്. എന്റെ വിവേകം പിന്തുടരുക.

Verse 44

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः।।2.21.44।।

ഇങ്ങനെ സ്നേഹത്തോടെ സഹോദരനോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, ലക്ഷ്മണന്റെ അഗ്രജനായ ശ്രീരാമൻ വീണ്ടും കൗസല്യയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു—കൈകൂപ്പി, ശിരസ്സ് നമിച്ച്.

Verse 45

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे।।2.21.45।।

ദേവീ മാതാവേ, എനിക്ക് അനുമതി തരിക; ഞാൻ ഇവിടെ നിന്ന് വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. എന്റെ പ്രാണങ്ങളുടെ ശപഥം ചൊല്ലി ഞാൻ നിന്നെ ബന്ധിക്കുന്നു—എന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി മംഗളകർമ്മങ്ങളും ആശീർവാദങ്ങളും നിർവഹിക്കണമേ.

Verse 46

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम्।।2.21.46।।

പ്രതിജ്ഞ പൂർത്തിയാക്കി ഞാൻ വനത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരും—പണ്ടത്തെ രാജർഷി യയാതിയെപ്പോലെ, സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് പതിച്ചിട്ടും വീണ്ടും സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചതുപോലെ.

Verse 47

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः।वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः।।2.21.47।।

മാതാവേ, ദുഃഖം ഹൃദയത്തിൽ ധൈര്യത്തോടെ അടക്കി വെയ്ക്കുക; വിലപിക്കരുത്. പിതാവിന്റെ വചനം പാലിച്ച് വനവാസം പൂർത്തിയാക്കി ഞാൻ വീണ്ടും ഇവിടെ വരും.

Verse 48

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः।।2.21.48।।

നീയും ഞാനും വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനും സുമിത്രയും—നാം എല്ലാവരും പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയിൽ ഉറച്ചു നിൽക്കണം; ഇതാണ് സനാതനധർമ്മം.

Verse 49

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम्।।2.21.49।।

അമ്മേ, ഈ ഒരുക്കങ്ങൾ എല്ലാം പിന്‍വലിക്കൂ; ഹൃദയത്തിലെ ദുഃഖം അടക്കി നിർത്തൂ. വനവാസത്തിനായി ധർമ്യമായി ഉറച്ചിരിക്കുന്ന എന്റെ തീരുമാനം ധർമമാർഗമായി അംഗീകരിച്ച് പിന്തുടരപ്പെടട്ടെ.

Verse 50

एतद्वचस्तस्य निशम्य मातासुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च।मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच।।2.21.50।।

ധർമത്തിൽ ഉറച്ചതും അചഞ്ചലവും അകമ്പടിയില്ലാത്തതുമായ അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ദേവിയായ മാതാവ് മരണം വിട്ട് ബോധം തിരികെ ലഭിച്ചതുപോലെ, രാമനെ സ്ഥിരമായി നോക്കി വീണ്ടും സംസാരിച്ചു.

Verse 51

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च।न त्वाऽनुजानामि न मां विहायसुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम्।।2.21.51।।

മകനേ, നിനക്കു പിതാവ് എങ്ങനെയോ അങ്ങനെ തന്നെയാണ് ഞാനും—സ്വധർമം കൊണ്ടു ഗുരുവും സ്നേഹത്തോടെ സുഹൃത്തും. ഞാൻ നിന്നെ അനുമതിയിടുന്നില്ല; അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ എന്നെ വിട്ട് നീ ഇങ്ങനെ പോകുവാൻ അർഹനല്ല.

Verse 52

किं जीवितेनेह विना त्वया मेलोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन।श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात्।।2.21.52।।

നിന്നില്ലാതെ ഇവിടെ എന്റെ ജീവിതത്തിന് എന്ത് പ്രയോജനം? സ്വർഗ്ഗം കൊണ്ടെന്ത്, പിതൃകൾക്കുള്ള സ്വധാ അർപ്പണം കൊണ്ടെന്ത്, അമൃതം കൊണ്ടുപോലും എന്ത്? എനിക്ക് നിന്റെ സന്നിധിയിലെ ഒരു നിമിഷം പോലും, നിന്നില്ലാത്ത ഈ മുഴുവൻ ജീവലോകത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണ്.

Verse 53

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानोमहागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः।भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः।।2.21.53।।

മാതാവിന്റെ ഈ കരുണാഭരിത വിലാപം കേട്ട് രാമൻ കൂടുതൽ കൂടുതൽ ഉള്ളിൽ കത്തിപ്പൊള്ളിച്ചു—മാർഗത്തിൽ കയറിയ മഹാഗജത്തെ മനുഷ്യർ ജ്വലിക്കുന്ന ഉല്കകളാൽ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 54

स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम्।।2.21.54।।

ധർമ്മത്തിൽ നിലകൊണ്ടു, ശോകത്തിൽ പ്രായം മൂർഛിതയായ മാതാവിനോടും, വ്യഥയിൽ ദഹിച്ച സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ)നോടും, ധർമ്മ്യമായ യുക്തവചനങ്ങൾ അവൻ ഉച്ചരിച്ചു; ആ വേളയിൽ യഥോചിതമായി സംസാരിക്കാൻ അവൻ മാത്രമേ യോഗ്യനായിരുന്നുള്ളൂ.

Verse 55

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम्।।2.21.55।।

ലക്ഷ്മണാ, നിന്റെ ഭക്തിയും പരാക്രമവും ഞാൻ എപ്പോഴും അറിയുന്നവയാണ്; എങ്കിലും എന്റെ അഭിപ്രായം ശരിയായി പരിശോധിക്കാതെ, നീ മാതാവിനോടൊപ്പം ചേർന്ന് എനിക്ക് അത്യന്തം ദുഃഖം വരുത്തുന്നു.

Verse 56

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा।।2.21.56।।

പ്രിയ സഹോദരാ, ലോകത്തിൽ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവ ധർമ്മഫലോദയത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ തന്നെയാണ് വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നത്. ഞാൻ തിരഞ്ഞെടുത്ത മാർഗത്തിൽ അവ മൂன்றും സംശയമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു—ഭാര്യയുടെ വിശ്വസ്തമായ അനുസരണപോലെ, സുതന്മാരാൽ ധന്യയായ മാതാവിലെ പ്രിയതപോലെ.

Verse 57

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत।द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता।।2.21.57।।

എന്നാൽ മൂന്നു ലക്ഷ്യങ്ങളും ഒരുമിച്ച് സ്ഥാപിക്കാനാകാത്തിടത്ത്, ധർമ്മം ഉറപ്പാകുന്ന മാർഗം തന്നെയാണ് സ്വീകരിക്കേണ്ടത്. കാരണം ലോകത്തിൽ ധനലോലൻ ദ്വേഷ്യനാകുന്നു; കാമവശമായ ജീവിതവും ജ്ഞാനികൾ പ്രശംസിക്കുന്നതല്ല.

Verse 58

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धःक्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात्।यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मंकस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः।2.21.58।।

ഗുരുവോ രാജാവോ പിതാവോ വൃദ്ധനോ—കോപത്തിൽ നിന്നോ ആഹ്ലാദത്തിൽ നിന്നോ അല്ലെങ്കിൽ കാമത്തിൽ നിന്നോ—ധർമ്മം പരിഗണിച്ച് ഏതു കാര്യം ആജ്ഞാപിച്ചാലും അത് നിർവഹിക്കണം; ക്രൂരഹൃദയനല്ലാത്തവൻ ആര് അത് ചെയ്യാതിരിക്കും?

Verse 59

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञामिमामकर्तुं सकलां यथावत्।स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगेदेव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः।।2.21.59।।

പ്രിയേ, പിതാവിന്റെ ഈ പ്രതിജ്ഞയെ മുഴുവനായും യഥാവിധി പാലിക്കാതെ ഇരിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല. ആജ്ഞ നൽകുന്നതിൽ അവൻ നമ്മുടെ ഗുരുവാണ്; ദേവിക്ക് (മാതാവിന്) അവൻ ഭർത്താവ്—അവളുടെ ആശ്രയം, അവളുടെ ഗതി, അവളുടെ ധർമ്മം.

Verse 60

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने।देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत्कथं स्विदन्या विधवेव नारी।।2.21.60।।

ധർമ്മരാജനായ പിതാവ് ഇനിയും ജീവിച്ചിരിക്കെ, പ്രത്യേകിച്ച് തന്റെ ധർമ്മപഥത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ദേവിയായ രാജ്ഞി എങ്ങനെ എന്റെ കൂടെ ഇവിടെ നിന്ന് പോകും? അവൾ മറ്റൊരു വിധവസ്ത്രീപോലെ എങ്ങനെ ആകും?

Verse 61

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तंकुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि।यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः।।2.21.61।।

ഹേ മാതാവേ, ഞാൻ വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; ദേവീ, ദയവായി എനിക്ക് അനുമതി തരിക. എന്റെ വേണ്ടി മംഗളവും ക്ഷേമവും നൽകുന്ന ആശീർവാദകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിക്കണമേ, കാലാവധി പൂർത്തിയായാൽ ഞാൻ വീണ്ടും മടങ്ങിവരുവാൻ—സത്യത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ യയാതി വീണ്ടും മടങ്ങിയതുപോലെ.

Verse 62

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणान्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।अदीर्घकाले न तु देवि जीवितेवृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः।।2.21.62।।

രാജ്യം മാത്രത്തിനായി ഈ മഹത്തായ യശസ്സിനെ ഞാൻ പിന്നിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. അല്പകാലം മാത്രമുള്ള ഈ ജീവിതത്തിൽ, ഹേ മാതാവേ, അധർമ്മത്തിലൂടെ ഇന്ന് ഈ ചെറുഭൂമിയെ നേടാൻ ഞാൻ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നില്ല.

Verse 63

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनंचकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्।।2.21.63।।

മാതാവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ—പരാക്രമത്തോടെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകാൻ ദൃഢനിശ്ചയം ചെയ്ത്—പിന്നീട് ഇളയ സഹോദരനെ വ്യക്തമായ ഉദ്ദേശത്തോടെ കർശനമായി ഉപദേശിച്ചു; ഹൃദയഭക്തിയോടെ ജനനിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു.