Valmiki Ramayana 2.21.55: Ayodhya Kanda, Sarga 21, Shloka 55

अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः · Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma

based persuasion of Kausalyā

Devanagari script

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च ।

मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम् ॥५५॥

Recitation with translationValmiki Ramayana 2.21.55

Transliteration

ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityam eva jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |

mama tv abhiprāyam asannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham ||55||

Translation

ラクシュマナよ、私は常にお前の信愛と武勇を知っている。だが私の真意をよく見極めぬまま、お前は母上とともに私に甚だしい苦しみを与えている。

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• अहम्: I
• अहम्: कर्ता (Agent/Subject)
• Type: Noun
• Root: अहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; पुंलिङ्गे (प्रायः); प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम् (Singular)

• हि: indeed/for
• हि: सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्धक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (निपात)
• Form: निपातः/पदार्थ-प्रकाशकः (particle; emphatic/causal nuance)

• ते: your/of you
• ते: सम्बन्ध (Possessor)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; षष्ठी-विभक्तिः (Genitive), एकवचनम् (Singular)

• लक्ष्मण: O Lakshmana
• लक्ष्मण: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम् (Masculine); सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative), एकवचनम् (Singular)

• नित्यम्: always
• नित्यम्: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषणरूपेण अव्ययवत् प्रयोगः (adverbial accusative)

• एव: indeed/just
• एव: सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्धक (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अवधारणार्थक-निपातः (emphatic/restrictive particle)

• जानामि: I know
• जानामि: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present Indicative); उत्तम-पुरुषः (1st person), एकवचनम् (Singular); परस्मैपदम्

• भक्तिम्: devotion
• भक्तिम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: भक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम् (Feminine); द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम् (Singular)

• च: and/also
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• पराक्रमम्: valour/prowess
• पराक्रमम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: पराक्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम् (Masculine); द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम् (Singular)

• च: and/also
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• मम: my/of me
• मम: सम्बन्ध (Possessor)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; षष्ठी-विभक्तिः (Genitive), एकवचनम् (Singular)

• तु: but/however
• तु: वाक्य-सम्बन्धक (Contrast marker)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/व्यतिरेकसूचक-अव्ययम् (adversative particle: but/however)

• अभिप्रायम्: intention/purpose
• अभिप्रायम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: अभिप्राय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम् (Masculine); द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम् (Singular)

• असन्निरीक्ष्य: without examining/probing
• असन्निरीक्ष्य: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier of main verb)
• Type: Indeclinable
• Root: अस् + निरीक्ष् (धातु) → असन् (नञ्-पूर्वकः) + निरीक्ष्य (क्त्वान्त/ल्यप्)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (Gerund/Absolutive); नञ्-पूर्वकः (negative prefix); अर्थः: ‘न निरीक्ष्य’ = ‘without examining’

• मात्रा: with (your) mother
• मात्रा: सहकारक/सहयोग (Associate; with)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम् (Feminine); तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), एकवचनम् (Singular)

• सह: together with
• सह: सहकारक-प्रवर्तक (Marker of association)
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: सह-शब्दः; सहार्थक-अव्ययम् (postposition/adverb meaning ‘together with’), तृतीया-सहयोगी

• अभ्यर्दसि: you torment/afflict
• अभ्यर्दसि: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: अभ्यर्द् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present Indicative); मध्यम-पुरुषः (2nd person), एकवचनम् (Singular); परस्मैपदम्

• माम्: me
• माम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम् (Singular)

• सुदुःखम्: very painful/severe pain
• सुदुःखम्: कर्म-विशेषण (Object complement/qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु + दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम् (Neuter); द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम् (Singular); विशेषणम् (adjectival) — ‘अतिशयेन दुःखम्’

Context

I know your devotion (to me) and your valour, O Lakshmana! But now, without understanding my intention you are causing me and mother severe pain and torment.

Characters & Entities

• Rama
• Lakshmana
• Kausalya

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma requires understanding intention (abhiprāya) before reacting; even devotion can become harmful if it ignores the righteous purpose.

What is the narrative situation?

Rama addresses Lakshmana, acknowledging his loyalty but correcting his emotionally driven resistance to Rama’s decision.

Which character virtue is emphasized?

Discernment (viveka)—Rama calls for thoughtful inquiry rather than impulsive opposition.