Dharmaranya Khanda
Dharmaranya Mahatmya
This section is anchored in the sacred landscape associated with Vārāṇasī (Kāśī) and the named forest-region Dharmāraṇya. It presents the area as a densely sacralized tīrtha-field served by major deities (Brahmā, Viṣṇu, Maheśa), directional guardians, divine mothers, and celestial beings, thereby situating local topography within pan-Indic cosmological governance. The narrative also encodes a social-religious ecology: communities of learned brāhmaṇas, ritual performance, śrāddha offerings, and merit-transfer doctrines are tied to the place’s identity.
Adhyayas in Dharmaranya Mahatmya
40 chapters to explore.
Adhyaya 1
धर्मारण्यकथाप्रस्तावः (Prologue to the Dharmāraṇya Narrative)
অধ্যায় ১ নৈমিষক্ষেত্ৰত পুৰাণ-শ্ৰৱণৰ কাঠামো স্থাপন কৰে। শৌনক আদি ঋষিসকলে সূত (লোমহর্ষণ)ক আদৰ কৰি দীঘলীয়া সময় সঞ্চিত পাপ নাশ কৰিব পৰা পবিত্ৰ কাহিনী অনুৰোধ কৰে। সূতে মঙ্গলাচৰণ কৰি কয় যে তেওঁ দেৱানুগ্ৰহে তীৰ্থসমূহৰ পৰম ফল বৰ্ণনা কৰিব। তাৰ পিছত কাহিনিৰ দ্বিতীয় স্তৰ মুকলি হয়—ধৰ্ম (যম/ধৰ্মৰাজ) ব্ৰহ্মাৰ সভালৈ গৈ দেৱতা, ঋষি, বেদ আৰু তত্ত্বৰ ব্যক্তিৰূপে পৰিপূৰ্ণ বিশ্বব্যাপী সভা দৰ্শন কৰে। তাত ব্যাসদেৱৰ পৰা ‘ধৰ্মাৰণ্য-কথা’ শ্ৰৱণ কৰে; ই ধৰ্ম-অৰ্থ-কাৰ্ম-মোক্ষ ফলদায়িনী, বিস্তৃত আৰু পুণ্যপ্ৰদ বুলি কোৱা হয়। সংযমিনীত উভতি আহি ধৰ্মৰাজে নাৰদক লগ পায়; যমক কোমল আৰু আনন্দিত দেখি নাৰদ বিস্মিত হয়। যম বুজাই দিয়ে যে ধৰ্মাৰণ্য-কথা শ্ৰৱণৰ ফলতেই এই পৰিবৰ্তন, আৰু ইয়াৰ শুদ্ধিকাৰক শক্তি—গ্ৰন্থোক্ত ভঙ্গীত ঘোৰ পাপৰ পৰা মুক্তি দিয়া পৰ্যন্ত—বৰ্ণনা কৰে। শেষত নাৰদ মানৱলোকে যুধিষ্ঠিৰৰ সভালৈ আগবাঢ়ে আৰু আগন্তুক উপদেশত উৎপত্তি, ৰক্ষা, কালক্ৰম, পূৰ্ববৃত্তান্ত, ভবিষ্যৎফল আৰু তীৰ্থৰ মৰ্যাদা আদি ক্ৰমবদ্ধভাৱে কোৱা হ’ব বুলি সূচনা দিয়া হয়।
Adhyaya 2
Dharmāraṇya-Māhātmya: Vārāṇasī’s Sacred Forest, Merit of Death, and Ancestral Rites
এই অধ্যায়ত ব্যাসে অলংকাৰময় ভাষাৰে বাৰাণসীৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰি আৰম্ভ কৰে আৰু সেই পবিত্ৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত ধৰ্মাৰণ্যক শ্ৰেষ্ঠ পুণ্যবন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, মহেশ, ইন্দ্ৰ, লোকপাল/দিকপাল, মাতৃগণ, শিৱ-শক্তি, গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰা আদি দিৱ্য সান্নিধ্যৰ তালিকা দি স্থানটোক নিত্য পূজিত আৰু বিধি-যজ্ঞেৰে পৰিপূৰ্ণ তীৰ্থক্ষেত্ৰ বুলি দেখুৱাইছে। তাৰ পিছত মোক্ষতত্ত্বৰ কথা উঠে—ধৰ্মাৰণ্যত যিসকলৰ মৃত্যু হয়, কীট-পতঙ্গৰ পৰা আৰম্ভ কৰি নানা প্ৰাণীলৈকে, তেওঁলোকে স্থিৰ মুক্তি লাভ কৰি বিষ্ণুলোকলৈ গমন কৰে বুলি ফলশ্ৰুতি-ধাঁচত সংখ্যাসহ কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত পিণ্ডদান-বিধান: যৱ, ব্ৰীহি, তিল, ঘী, বিল্বপত্ৰ, দূৰ্বা, গুড় আৰু জলসহ পিণ্ড অৰ্পণ কৰিলে পিতৃসকল তৃপ্ত হয় আৰু বংশ-পরম্পৰাৰ উদ্ধাৰ হয়—পিঢ়ি আৰু বংশগণনাৰ ইঙ্গিতসহ বৰ্ণিত। ধৰ্মাৰণ্যৰ সমন্বিত প্ৰাকৃতিক পৰিবেশো চিত্ৰিত—গছ-লতা, পক্ষী, আৰু স্বভাৱত বৈৰী জীৱৰ মাজতো নিৰ্ভয় সহাৱস্থান—ই ধাৰ্মিক পৰিবেশৰ নৈতিক প্ৰতিচ্ছবি। শাপ আৰু অনুগ্ৰহ দুয়োটাতে সক্ষম ব্ৰাহ্মণ, লগতে বেদাধ্যয়ন-নিয়মপৰায়ণ বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসমাজ (অঠাৰ হাজাৰ আদি) তাত বসবাস কৰে বুলি উল্লেখ আছে। শেষত যুধিষ্ঠিৰে সোধে—ধৰ্মাৰণ্য কেতিয়া কিয় স্থাপিত হ’ল, পৃথিৱীত ই কেনেকৈ তীৰ্থ হ’ল, আৰু ব্ৰাহ্মণ বসতি (অঠাৰ হাজাৰৰ সংখ্যা সহ) কেনেকৈ গঢ় লৈ উঠিল—ই পৰৱৰ্তী ব্যাখ্যাৰ ভূমিকা সাজে।
Adhyaya 3
Dharmarāja’s Tapas in Dharmāraṇya and the Devas’ Attempted Distraction (धर्मारण्ये धर्मराजतपः–देवव्याकुलता–अप्सरःप्रेषणम्)
ব্যাসে এক পুৰাণীয় বৃত্তান্ত আৰম্ভ কৰে, যাৰ শ্ৰৱণ পাৱনকাৰী। ত্ৰেতাযুগত ধৰ্মাৰণ্যত ধৰ্মৰাজ (পিছত যুধিষ্ঠিৰ) অতি কঠোৰ তপস্যা কৰে—দেহ ক্ষীণ, অচল, অল্প শ্বাসে জীৱন ধাৰণ কৰি পৰম আত্মসংযম প্ৰকাশ পায়। তপস্যাজাত তেজত দেৱসকল উদ্বিগ্ন হয় আৰু ইন্দ্ৰপদ সৰি যাব বুলি আশংকাত কৈলাসত শিৱৰ শৰণ লয়। ব্ৰহ্মাই দীঘলীয়া স্তৱ কৰে—শিৱ অনিৰ্বচনীয়, যোগীৰ অন্তৰ্জ্যোতি, গুণসমূহৰ আধাৰ, জগত-প্ৰক্ৰিয়াৰ মূল কাৰণ আৰু বিশ্বৰূপ। শিৱে আশ্বাস দিয়ে যে ধৰ্মৰাজ কোনো বিপদ নহয়; তথাপি ইন্দ্ৰ অন্তৰে অশান্ত হৈ পৰামৰ্শসভা আহ্বান কৰে। বৃহস্পতিয়ে কয়—তপস্যাক সিধাকৈ প্ৰতিহত কৰিব নোৱাৰি; সেয়ে অপ্সৰাসকলক পঠিওৱা হওক। ইন্দ্ৰৰ আদেশত তেওঁলোকে সংগীত, নৃত্য আৰু মোহক ভঙ্গীৰে ধ্যানভংগ কৰিবলৈ ধৰ্মাৰণ্যলৈ যায়। বন-আশ্ৰমৰ শোভা—ফুল, পক্ষীৰ গান, আৰু প্ৰাণীৰ সৌহাৰ্দ—বৰ্ণিত হয়। মুখ্য অপ্সৰা বৰ্ধনী বীণা, তাল-লয়সহ নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰে; ধৰ্মৰাজৰ মন ক্ষণিক বিচলিত হয়। তেতিয়া যুধিষ্ঠিৰে সোধে—ধৰ্মত স্থিৰ জনৰ এনে চাঞ্চল্য কেনেকৈ? ব্যাসে নীতিবচন দিয়ে: প্ৰমাদ পতনৰ কাৰণ; কাম-প্ৰলোভন মহামায়া, যি তপ, দান, দয়া, সংযম, স্বাধ্যায়, শুচিতা আৰু লজ্জা আদি গুণ ধীৰে ধীৰে ক্ষয় কৰি বন্ধনত পেলায়।
Adhyaya 4
Dharmāraṇya Māhātmya: Varddhanī–Dharma Dialogue, Śiva’s Boons, and the Institution of Dharmavāpī
এই অধ্যায়ত ব্যাসে এনে কাহিনী কৈছে যিয়ে যমদূতৰ ভয় নাশ কৰে, কিয়নো ইয়াত ধৰ্ম/যমৰ ধৰ্মসঙ্গত অভিপ্ৰায় স্পষ্ট হয়। ধৰ্মাৰণ্যত তপস্যা কৰি থকা ধৰ্মৰ সন্মুখত অপ্সৰা বৰ্ধনী আহে; তেওঁ তাইৰ পৰিচয় সোধে। বৰ্ধনী কয়—ধৰ্মৰ তপস্যাই লোকব্যৱস্থা অস্থিৰ কৰিব পাৰে বুলি ইন্দ্ৰ ভয় পাই মোক পঠাইছিল। সত্যনিষ্ঠা আৰু ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ ধৰ্মে তাইক বৰ দিয়ে: ইন্দ্ৰলোকত স্থিৰতা আৰু তাইৰ নামত তীৰ্থ প্ৰতিষ্ঠা, পাঁচ ৰাতিৰ আচৰণসহ নিৰ্দিষ্ট বিধি; তাত দান-জপ-পাঠৰ অক্ষয় ফল লাভ হয়। তাৰ পিছত ধৰ্মে অতি কঠোৰ তপস্যা কৰে; দেৱতাসকল ব্যাকুল হৈ শিৱক শৰণ লয়। শিৱ আহি তপস্যাৰ প্ৰশংসা কৰি বৰ দিয়ে। ধৰ্মে প্ৰাৰ্থনা কৰে—এই অঞ্চল ত্ৰিলোকত ‘ধৰ্মাৰণ্য’ নামে প্ৰসিদ্ধ হওক আৰু মানুহসহ সকলো প্ৰাণী, অমানৱ জীৱৰ বাবেও, মোক্ষদায়ক তীৰ্থ স্থাপিত হওক। শিৱে নাম স্থিৰ কৰে, বিশ্বেশ্বৰ/মহালিঙ্গ ৰূপে লিঙ্গ-সান্নিধ্যৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে আৰু ধৰ্মবাপী স্থাপনৰ কথা কয়। পিছত ধৰ্মেশ্বৰ স্মৰণ-পূজাৰ মাহাত্ম্য, ধৰ্মবাপীত স্নান আৰু যমলৈ তৰ্পণ-মন্ত্ৰ, ৰোগ-শোক-উপদ্ৰৱ নিবারণ, শ্ৰাদ্ধৰ উত্তম সময় (অমাৱস্যা, সংক্রান্তি, গ্ৰহণ আদি), তীৰ্থতাৰতম্য আৰু শেষত ফলশ্ৰুতি—মহাপুণ্য আৰু পৰলোকত উত্তম গতি—বৰ্ণিত।
Adhyaya 5
सदाचार-शौच-सन्ध्या-विधि (Ethical Conduct, Purity, and Sandhyā Procedure)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে ধৰ্ম আৰু সমৃদ্ধিৰ মূল ‘সদাচাৰ’ৰ ব্যাখ্যা বিচাৰে। ব্যাসদেৱে জীৱসমূহ আৰু গুণসমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ শ্ৰেষ্ঠতা দেখুৱাই ব্ৰাহ্মণ-বিদ্যা আৰু ব্ৰহ্মতৎপৰতাক সৰ্বোচ্চ বুলি স্থাপন কৰে। সদাচাৰক দ্বেষ-আসক্তিৰহিত ধৰ্মমূল বুলি কোৱা হৈছে; দুঃআচাৰে লোকনিন্দা, ৰোগ আৰু আয়ুহ্ৰাস ঘটায় বুলি সতৰ্ক কৰা হৈছে। তাৰ পিছত যম-নিয়ম (সত্য, অহিংসা, সংযম, শৌচ, স্বাধ্যায়, উপবাস আদি), কাম-ক্রোধ-মোহ-লোভ-মাত্সৰ্য আদি অন্তঃশত্ৰুৰ জয়, আৰু ধীৰে ধীৰে ধৰ্মসঞ্চয়ৰ পথ উপদেশ দিয়া হয়। মানুহ একেলগে জন্মে আৰু একেলগে মৰে; পৰলোকলৈ কেৱল ধৰ্মেই সহচৰ—এই বোধ জাগ্ৰত কৰা হয়। অধ্যায়ৰ শেষভাগত নিত্যাচাৰৰ বিধান—ব্ৰহ্মমুহূর্তত স্মৰণ, বাসস্থানৰ পৰা দূৰত মলত্যাগৰ নিয়ম, মাটি আৰু পানীৰে শুদ্ধি, আচমনৰ মানদণ্ড, কিছুমান দিন দন্তধাৱন নিষেধ, প্ৰাতঃস্নানৰ মাহাত্ম্য, আৰু প্ৰাণায়াম-অঘমৰ্ষণ-গায়ত্ৰীজপ-সূৰ্যলৈ অৰ্ঘ্য-তৰ্পণসহ সান্ধ্যবিধি—বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সংযত দ্বিজৰ স্থিৰ নিত্যধৰ্ম হিচাপে ইয়াক উপসংহাৰ কৰা হয়।
Adhyaya 6
गृहस्थधर्म-उपदेशः (Householder Dharma: pañcayajña, hospitality, and conduct codes)
এই অধ্যায়ত ব্যাসে গৃহস্থ-আচাৰৰ বিষয়ে সুস্পষ্ট উপদেশ দিয়ে কয়। সমাজ আৰু যজ্ঞ-ব্যৱস্থাৰ ধাৰক গৃহস্থ; দেৱতা, পিতৃগণ, ঋষি, মানুহ আৰু আন জীৱসমূহো গৃহস্থৰ পোষণ-আশ্ৰয়ত নিৰ্ভৰশীল বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ‘ত্রয়ীময়ী ধেনু’ৰ উপমাত চাৰিটা স্তন—স্বাহা, স্বধা, বষট্ আৰু হন্ত—ক্ৰমে দেৱলৈ আহুতি, পিতৃলৈ তৰ্পণ, ঋষি/বিধি-পালন, আৰু মানৱ-আশ্ৰিতৰ পোষণক সূচায়; বেদপাঠ আৰু অন্নদানক নিত্যধৰ্ম হিচাপে একেলগে ধৰা হৈছে। তাৰ পিছত দৈনন্দিন কৰ্মক্ৰম—শৌচ-শুদ্ধি, তৰ্পণ, পূজা, ভূতবলি, আৰু বিধিপূৰ্বক অতিথি-সৎকাৰ—বিৱৰণ দিয়া হয়। ‘অতিথি’ বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণ অতিথি বুলি কোৱা হৈছে; তেওঁক অসুবিধা নকৰাকৈ গ্ৰহণ, যথাশক্তি ভোজনদান আৰু মধুৰ বাক্যৰ বিধান আছে। যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্নত আঠ বিবাহৰূপ—ব্ৰাহ্ম, দৈৱ, আৰ্ষ, প্ৰাজাপত্য, আসুৰ, গান্ধৰ্ব, ৰাক্ষস, পৈশাচ—নৈতিক ক্ৰমে আলোচনা কৰা হয় আৰু কন্যাশুল্কক বিক্ৰয়-ভাবৰ দৰে নিন্দা কৰা হয়। পাছত পঞ্চযজ্ঞ—ব্ৰহ্ম, পিতৃ, দেৱ, ভূত, নৃ—ৰ বিধান, বৈশ্বদেৱ আৰু অতিথিসেৱা অৱহেলা দোষজনক বুলি কোৱা হয়; লগতে শুদ্ধি-সংযম, অনধ্যায়, বাক্-নীতি, বৃদ্ধ-গুরুসন্মান আৰু দানফলৰ নিয়ম দি, এইবোৰ ধৰ্মাৰণ্যবাসীৰ বাবে শ্রুতি-স্মৃতি-সম্মত আচাৰ বুলি উপসংহাৰ কৰা হয়।
Adhyaya 7
धर्मवापी-श्राद्धमाहात्म्यं तथा पतिव्रताधर्म-नियमाः (Dharma-vāpī Śrāddha Māhātmya and the Ethical Guidelines of Pativratā-dharma)
এই অধ্যায়ত সংলাপৰূপে তীৰ্থকেন্দ্ৰিক শ্ৰাদ্ধবিধি আৰু গৃহধৰ্ম-নীতি একেলগে বৰ্ণিত। ব্যাসে প্ৰথমে ধৰ্মৱাপী তীৰ্থত পিতৃতৰ্পণ আৰু পিণ্ডদানৰ অসাধাৰণ ফল ক’বলৈ ধৰে—ইয়াৰ দ্বাৰা পিতৃগণ দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত হয় আৰু বিভিন্ন পৰলোকস্থিতিত থকা প্ৰয়াত জীৱসমূহলৈও পুণ্যলাভ বিস্তাৰিত হয়। তাৰ পাছত কলিযুগক লোভ, বৈৰ, পৰনিন্দা আৰু সামাজিক কলহেৰে অস্থিৰ বুলি কোৱা হলেও শুদ্ধাচাৰে শুদ্ধি সম্ভৱ বুলি প্ৰতিপাদিত—বাক্-মন-দেহৰ শৌচ, অহিংসা, সংযম, মাতাপিতৃভক্তি, দান আৰু ধৰ্মজ্ঞান-ভক্তিৰে। শৌনকৰ প্ৰশ্নত সূতে পতিব্ৰতা নাৰীৰ লক্ষণসমূহ বিস্তাৰে কয়—আচৰণসংযম, স্বামীৰ মঙ্গলক অগ্ৰাধিকাৰ, অপকীৰ্তিকৰ পৰিস্থিতি এৰাই চলা, মিতভাষা-শিষ্টাচাৰ, আৰু গৃহপূজাৰ নিয়ম। অধৰ্মাচৰণৰ ফলত নীচযোনি আদি দুঃফলৰ সতৰ্কবাণী আছে। শেষত ধৰ্মক্ষেত্ৰত শ্ৰাদ্ধ আৰু দানৰ মাহাত্ম্য পুনৰুক্ত—ভক্তিৰে কৰা অলপ অৰ্ঘ্যও বংশৰক্ষা কৰে, কিন্তু অধৰ্মে উপাৰ্জিত ধন শ্ৰাদ্ধত ব্যৱহাৰ দোষজনক বুলি কোৱা হৈছে। উপসংহাৰত ধৰ্মাৰণ্য সদা কামদ, যোগীৰ মোক্ষদ আৰু সিদ্ধৰ সফলতাদায়ক বুলি পুনঃ প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 8
Dharmāraṇya-Prastāva: Deva-samāgama and Sṛṣṭi-Kathā (धर्मारण्यप्रस्तावः—देवसमागमः सृष्टिकथा च)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে ধৰ্মাৰণ্যৰ কাহিনী অধিক শুনিবলৈ ব্যাসক অনুৰোধ কৰে। ব্যাসে জনায়—ই স্কন্দপুৰাণোদ্ভৱ বৃত্তান্ত, যি স্থাণু (শিৱ)য়ে স্কন্দক আগতে কৈছিল; ইয়াৰ শ্রৱণ বহু তীৰ্থফলদায়ক আৰু বিঘ্ননাশক। তাৰ পিছত দৃশ্য কৈলাসলৈ সৰে; পঞ্চবক্ত্ৰ, দশভুজ, ত্ৰিনেত্ৰ, শূলপাণি শিৱ কপাল আৰু খট্বাংগ ধৰি গণসকলৰ মাজত বিৰাজমান, ঋষি-সিদ্ধ-গন্ধৰ্বসকলে স্তৱ কৰে। স্কন্দে দেখে—দেৱতা আৰু উচ্চ দিৱ্য সত্তাসকল শিৱদ্বাৰত দৰ্শনৰ অপেক্ষাত আছে। শিৱ উঠি প্ৰস্থান কৰিবলৈ উদ্যত হোৱাত স্কন্দে কাৰণ সোধে। শিৱ কয়—দেৱসকলৰ সৈতে ধৰ্মাৰণ্যলৈ যাব আৰু সৃষ্টিকথা বৰ্ণনা কৰে—প্ৰলয়ত পৰব্ৰহ্মৰ স্থিতি, মহত্তত্ত্বৰ উদ্ভৱ, বিষ্ণুৰ জলবিহাৰ, বটবৃক্ষ আৰু পাতত শয়ন কৰা শিশুৰূপ, নাভিকমলৰ পৰা ব্ৰহ্মাৰ জন্ম, আৰু লোকমণ্ডল তথা যোনিভেদসহ সৃষ্টিৰ আদেশ। পিছত ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ, কশ্যপ আৰু তেওঁৰ পত্নীসকল, আদিত্যসকলৰ উৎপত্তি, আৰু ধৰ্মৰ ভূমিকাৰ পৰা “ধৰ্মাৰণ্য” নামৰ ব্যুৎপত্তি কোৱা হয়। দেৱ-সিদ্ধ-গন্ধৰ্ব-নাগ-গ্ৰহ আদিৰ মহাসমাগমৰ অন্তত ব্ৰহ্মা বৈকুণ্ঠলৈ গৈ বিষ্ণুক বিধিবৎ স্তৱ কৰে; বিষ্ণু দিৱ্য মূৰ্তিত প্ৰকট হৈ সৃষ্টিতত্ত্ব, পুণ্যভূগোল আৰু দেৱোপদেশৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰে।
Adhyaya 9
धर्मारण्ये देवसमागमः तथा ऋष्याश्रमस्थापनम् (Divine Assembly in Dharmāraṇya and the Establishment of Ṛṣi-Āśramas)
এই অধ্যায়টো সংলাপধর্মী বৰ্ণনাৰে গঠিত। ব্যাসে পুণ্যকথা কয়—বিষ্ণুৱে ব্রহ্মা আৰু দেৱসকলৰ আগমনৰ কাৰণ সুধিলে, ব্রহ্মাই কয় যে ত্ৰিলোকত কোনো ভয় নাই আৰু তেওঁ ধৰ্মত প্ৰতিষ্ঠিত প্ৰাচীন তীৰ্থ দৰ্শনৰ উদ্দেশ্যে আহিছে। বিষ্ণু গৰুড়াৰূঢ় হৈ শীঘ্ৰে ধৰ্মাৰণ্যলৈ যায়; দেৱগণো লগত যায়। ধৰ্মৰাজ যমে দিৱ্য সমূহক বিধিপূৰ্বক আতিথ্য আৰু পৃথক পূজাৰে আদৰ কৰে, বিষ্ণুৰ স্তৱ কৰে আৰু কয়—ক্ষেত্ৰৰ তীৰ্থত্ব ভগৱৎকৃপা আৰু দেৱতাসন্তোষে স্থিৰ হৈছে। বিষ্ণুৱে বৰ দিবলৈ ক’লে, যমে ধৰ্মাৰণ্যত ঋষি-আশ্ৰম স্থাপন কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে, যাতে তীৰ্থ ৰক্ষা পায়, উপদ্ৰৱ নাথাকে আৰু বেদপাঠ-যজ্ঞধ্বনিয়ে অৰণ্য মুখৰিত হয়। তাৰ পিছত বিষ্ণুৱে বিরাট ৰূপ ধৰি দিৱ্য সহায়ত বহু বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ-ঋষিক, তেওঁলোকৰ গোত্ৰ-প্ৰৱৰ আৰু বংশপৰম্পৰাসহ, উপযুক্ত স্থানত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। পাছত যুধিষ্ঠিৰে এই স্থাপিত গোষ্ঠীসমূহৰ উৎপত্তি, নাম আৰু অৱস্থান সুধে আৰু বিস্তৃত তালিকা চলি থাকে। শেষৰ শ্লোকসমূহত দেৱীনাম আৰু ব্রহ্মাই কামধেনুক আহ্বান কৰাৰ ইঙ্গিতো আছে, যিয়ে ধৰ্মব্যৱস্থাৰ দৈৱ পোষণৰ ভাব দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 10
Kāmadhenū’s Creation of Attendants and the Regulation of Saṃskāras in Dharmāraṇya (कामधेन्वनुचर-निर्माण तथा संस्कारानुशासन)
ব্যাসে যুধিষ্ঠিৰক ধৰ্মাৰণ্যত সংঘটিত এক বৃত্তান্ত ক’লে, য’ত যজ্ঞজীৱনৰ বাবে এক সুশৃঙ্খল সেৱা-ব্যৱস্থা স্থাপন হয়। ব্ৰহ্মাৰ প্ৰেৰণাত কামধেনুক আহ্বান কৰি প্ৰতিজন যাজ্ঞিকৰ বাবে জোৰে জোৰে অনুচৰ দিবলৈ কোৱা হয়; ফলত শিখা আৰু যজ্ঞোপৱীতধাৰী, শাস্ত্ৰজ্ঞান আৰু সদাচাৰত নিপুণ, শাসনবদ্ধ বৃহৎ সমাজ গঢ় লৈ উঠে। দেৱতাসকলে আদেশ দিয়ে যে সমিধ, ফুল, কুশ আদি নিত্য সামগ্ৰী যোগান ধৰিব লাগিব আৰু নামকৰণ, অন্নপ্ৰাশন, চূড়াকৰণ/চৌল, উপনয়ন আদি সংস্কাৰ অনুচৰৰ অনুমতি লৈহে কৰিব; অনুমতি অমান্য কৰিলে পুনঃপুনঃ দুখ-কষ্ট, ৰোগ আৰু সামাজিক ক্ষতি আদি দোষফল ভোগ কৰিব লাগিব বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত কামধেনুৰ মহিমা বৰ্ণিত হয়—তেওঁ বহু দেৱসান্নিধ্য আৰু বহু তীৰ্থৰ সমাহাৰ থকা পবিত্ৰ আশ্ৰয়। অনুচৰসকলৰ বিবাহ আৰু সন্তান বিষয়ে যুধিষ্ঠিৰে সোধাত ব্যাসে গন্ধৰ্ব কন্যা লাভৰ কাহিনি কয়: শিৱদূতে বিশ্বাৱসুৰ পৰা কন্যা বিচাৰে, তেওঁ অস্বীকাৰ কৰাত শিৱৰ উদ্যোগে গন্ধৰ্বৰাজে শেষত কন্যাসকল সমৰ্পণ কৰে। অনুচৰসকলে বৈদিক বিধিত আজ্যভাগাদি হোম কৰে আৰু গন্ধৰ্ব-বিবাহৰ প্ৰসঙ্গত প্ৰচলিত আচাৰৰ দৃষ্টান্তো উল্লেখ হয়। শেষত ধৰ্মাৰণ্যত স্থায়ী বসতি গঢ়ে, নানাবিধ জপ-যজ্ঞ চলি থাকে; অনুচৰসমাজ আৰু তেওঁলোকৰ নাৰীসকলে গৃহসেৱা আৰু যজ্ঞসহায়ত সামগ্ৰী যোগান ধৰি স্থানভিত্তিক ধৰ্মৰ এক স্থায়ী আদৰ্শ স্থাপন কৰে।
Adhyaya 11
Lolajihva-vadhaḥ and the Naming of Satya Mandira (लोलजिह्ववधः सत्यमन्दिरनामकरणं च)
এই অধ্যায়ত ব্যাস–যুধিষ্ঠিৰ সংলাপ বৰ্ণিত। যুধিষ্ঠিৰে অধিক কাহিনী শুনিবলৈ অনুৰোধ কৰি কয় যে ব্যাসবাণীৰ ‘অমৃত’ তেওঁক কেতিয়াও তৃপ্ত নকৰে। ব্যাসে যুগান্তৰ এক মহাসংকট বৰ্ণনা কৰে—ৰাক্ষসাধিপতি লোলজিহ্ব উদিত হৈ ত্ৰিলোকত আতংক বিস্তাৰ কৰে, পাছত ধৰ্মাৰণ্যলৈ আহি বহু অঞ্চল জয় কৰি এক সুন্দৰ, পবিত্ৰ বসতি দহন কৰে; তাত থকা ব্ৰাহ্মণসকল ভয়তে পলাই যায়। তেতিয়া শ্ৰীমাতাৰ নেতৃত্বত অসংখ্য দেবী প্ৰকট হয়। ত্ৰিশূল, শঙ্খ-চক্ৰ-গদা, পাশ-অঙ্কুশ, খড়্গ, পৰশু আদি দিব্য অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰি তেওঁলোকে ব্ৰাহ্মণৰক্ষা আৰু ৰাক্ষসনাশৰ বাবে যুদ্ধ কৰে। লোলজিহ্বৰ গর্জনত দিশ আৰু সাগৰ কঁপি উঠে; ইন্দ্ৰ (বাসৱ) নলকূবৰক অনুসন্ধানলৈ পঠায়, সি যুদ্ধবৃত্তান্ত জনায়। ইন্দ্ৰে বিষ্ণুক অৱগত কৰে; বিষ্ণু (এই বৰ্ণনাত সত্যলোকৰ পৰা) অৱতৰি সুদৰ্শন চক্ৰ নিক্ষেপ কৰি লোলজিহ্বক নিস্তেজ কৰে; দেবীসকলৰ প্ৰহাৰৰ মাজত ৰাক্ষস নিহত হয়। দেৱ-গন্ধৰ্বসকলে বিষ্ণুৰ স্তৱ কৰে। স্থানচ্যুত ব্ৰাহ্মণসকলক বিচাৰি আশ্বাস দিয়া হয়—বাসুদেৱৰ চক্ৰেই ৰাক্ষস বিনষ্ট। ব্ৰাহ্মণসকলে পৰিয়ালসহ উভতি আহি তপস্যা, যজ্ঞ আৰু অধ্যয়ন পুনৰ আৰম্ভ কৰে। বসতিৰ নামো স্থিৰ হয়—কৃতযুগত ‘ধৰ্মাৰণ্য’, আৰু ত্ৰেতাযুগত ‘সত্য মন্দিৰ’ নামে খ্যাত হয়।
Adhyaya 12
गणेशोत्पत्तिः एवं धर्मारण्ये प्रतिष्ठा (Gaṇeśa’s Origin and Installation in Dharmāraṇya)
ব্যাসে যুধিষ্ঠিৰক ধৰ্মাৰণ্যত ‘সত্যমন্দিৰ’ নামে বৰ্ণিত বসতিৰ ৰক্ষাৰ্থ পবিত্ৰীকৰণ আৰু পৰিসৰ-বিন্যাস বৰ্ণনা কৰে। ধ্বজ-পতাকাৰে সজ্জিত প্ৰাকাৰ, ব্ৰাহ্মণ-সম্পৰ্কিত স্থানত মধ্য পীঠ, আৰু চাৰিও দিশে শুদ্ধ কৰা প্ৰৱেশদ্বাৰ স্থাপন কৰা হয়। পূবে ধৰ্মেশ্বৰ, দক্ষিণে গণনায়ক (গণেশ), পশ্চিমে ভানু (সূৰ্য) আৰু উত্তৰে স্বয়ম্ভূ—এই দিশাৰক্ষাৰ প্ৰতিষ্ঠাই এক দেৱীয় সুৰক্ষা-মানচিত্ৰ গঢ়ে। তাৰ পিছত গণেশৰ উৎপত্তিকথা কোৱা হয়। পাৰ্বতীয়ে দেহশুদ্ধিৰ লেপ/মলৰ পৰা এক বালকৰ ৰূপ গঢ়ি তাত প্ৰাণ প্ৰতিষ্ঠা কৰি দ্বাৰপাল নিযুক্ত কৰে। মহাদেৱ প্ৰৱেশত বাধা পোৱাত সংঘৰ্ষ হয় আৰু বালকৰ শিৰচ্ছেদ ঘটে। পাৰ্বতীৰ শোক নিবারণৰ বাবে মহাদেৱে গজশিৰ সংযোজন কৰি তাক পুনৰ্জীৱিত কৰে আৰু ‘গজানন’ নাম দিয়ে। দেব-ঋষিসকলে স্তৱ কৰে; গণেশে বৰ দিয়ে যে তেওঁ ধৰ্মাৰণ্যত চিৰকাল থাকি সাধক, গৃহস্থ আৰু বণিকসমাজক ৰক্ষা কৰিব, বিঘ্ননাশ আৰু কল্যাণ দিব, আৰু বিবাহ-উৎসৱ-যজ্ঞত প্ৰথম পূজ্য হ’ব।
Adhyaya 13
रविक्षेत्रे संज्ञातपः, अश्विनौ-उत्पत्तिः, रविकुण्ड-माहात्म्यं च (Saṃjñā’s austerity in Ravikṣetra, the birth of the Aśvins, and the Māhātmya of Ravikuṇḍa)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে ব্যাসদেৱক সোধে—অশ্বিনীকুমাৰ দ্বয়ৰ জন্ম কেনেকৈ হ’ল আৰু পৃথিৱীত সূৰ্যতত্ত্ব/সূৰ্যসান্নিধ্য কেনেকৈ প্ৰকাশ পালে। ব্যাসদেৱে সংজ্ঞা–সূৰ্য উপাখ্যান বৰ্ণনা কৰে। সূৰ্যৰ প্ৰচণ্ড তেজ সহিব নোৱাৰি সংজ্ঞাই নিজৰ ঠাইত ছায়াক প্ৰতিনিধি কৰি, গৃহধৰ্ম পালন আৰু এই গোপন কথা লুকুৱাই ৰাখিবলৈ আদেশ দি প্ৰস্থান কৰে। এই ঘটনাৰ ধাৰাত যম আৰু যমুনাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ, আৰু পাছত যমৰ সৈতে সংঘাতৰ ফলত ছায়াৰ সত্য পৰিচয় প্ৰকাশ পোৱাৰ কথা কোৱা হৈছে। সূৰ্যই সংজ্ঞাক বিচাৰি ধৰ্মাৰণ্যত তেওঁক বডৱা (ঘোঁৰী) ৰূপে কঠোৰ তপস্যা কৰি থকা অৱস্থাত পায়। কাহিনীত নাসিকা-প্ৰদেশৰ সৈতে জড়িত বিশেষ সংযোগৰ দ্বাৰা নাসত্য আৰু দস্ৰ—অশ্বিনৌ—দিব্য যমজৰ জন্ম হয়। তাৰ পিছত ৰৱিকুণ্ডৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত—সেখানে স্নান, দান, তৰ্পণ, শ্ৰাদ্ধ আৰু বকুলাৰ্ক পূজাৰ ফলত পাপক্ষয়, আৰোগ্য, ৰক্ষা, সমৃদ্ধি আৰু কৰ্মফলবৃদ্ধি লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। সপ্তমী, ৰবিবাৰ, গ্ৰহণ, সংক্রান্তি, ব্যতীপাত আৰু বৈধৃতি আদি কালত বিশেষ ফলৰ কথাও উল্লেখ আছে।
Adhyaya 14
Hayagrīva-hetu-nirūpaṇa (The Causal Account of Viṣṇu as Hayagrīva) | हयग्रीवहेतुनिरूपणम्
এই অধ্যায়ত বহু-কণ্ঠীয় তাত্ত্বিক অনুসন্ধান দেখা যায়। যুধিষ্ঠিৰে ধৰ্মাৰণ্যত বিষ্ণুৱে কেতিয়া আৰু কেনেকৈ তপস্যা কৰিছিল—সেয়া ক্ৰমে শুনিবলৈ বিচাৰে। তাৰ পিছত স্কন্দে ৰুদ্ৰ/ঈশ্বৰক সোধে—সৰ্বব্যাপী, গুণাতীত, সৃষ্টি-স্থিতি-লয়কৰ্তা প্ৰভুৱে কিয় অশ্বমুখ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে, যাক হয়গ্ৰীৱ তথা কৃষ্ণৰূপ বুলি স্পষ্টকৈ চিনাক্ত কৰা হৈছে। তাৰপিছত বৰাহ, নৰসিংহ, বামন, পৰশুৰাম, ৰাম, কৃষ্ণৰ অৱতাৰ-কর্ম আৰু কল্কিৰ ভৱিষ্যৎ-সংকেত সংক্ষিপ্তভাৱে উল্লেখ কৰি দেখুৱায়—ধৰ্মস্থাপনৰ বাবে একেই পৰম শক্তি নানা ৰূপে প্ৰকাশ পায়। ৰুদ্ৰে কাৰণ-কথা বৰ্ণনা কৰে। যজ্ঞৰ প্ৰস্তুতিত দেবতাসকলে বিষ্ণুক যোগাৰূঢ় আৰু ধ্যানস্থ অৱস্থাত নাপাই বৃহস্পতিৰ শৰণ লয়। তাৰপিছত ভাম্ৰ্য (পিঁপড়া/বল্মীক-সম্পৰ্কীয় জীৱ) দ্বাৰা ধনুৰ ডোৰ (গুণ) কাটি তেওঁক জগাবলৈ উপায় কৰা হয়; ‘সমাধি ভংগ নকৰিবা’ বুলি নৈতিক সংকোচো উঠে, কিন্তু ভাম্ৰ্যসকলক যজ্ঞভাগ দি সমঝোতা কৰা হয়। ডোৰ কটাৰ লগে লগে ধনুৰ প্ৰচণ্ড ঝাঁকুনিত এটা শিৰ ছিন্ন হৈ আকাশলৈ উঠি যায়; দেবতাসকল ব্যাকুল হৈ অনুসন্ধান কৰে—ইয়াৰ দ্বাৰাই হয়গ্ৰীৱ-তত্ত্ব আৰু যোগসমাধি-সংলগ্ন দিৱ্য কাৰণব্যৱস্থাৰ ভূমিকা স্থাপিত হয়।
Adhyaya 15
हयग्रीवोत्पत्तिः तथा धर्मारण्यतीर्थमाहात्म्यम् (Hayagrīva’s Manifestation and the Māhātmya of Dharmāraṇya Tīrthas)
এই অধ্যায়ত দুটা সংযুক্ত ধাৰা দেখা যায়। প্ৰথমে দেৱসঙ্কট—দেৱতাসকলে ‘শিৰ’ বিচাৰি নাপায়; তেতিয়া ব্ৰহ্মাই বিশ্বকৰ্মাক যজ্ঞসিদ্ধিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত দেৱতাৰ বাবে উপযুক্ত কাৰ্যৰূপ গঢ়িবলৈ আদেশ দিয়ে। সূৰ্যৰথ-প্ৰসঙ্গত এটা অশ্বশিৰ প্ৰকট হয়; সেয়া বিষ্ণুৰ সৈতে সংযুক্ত হোৱাত হয়গ্ৰীৱ ৰূপ প্ৰকাশ পায়। দেৱগণে বিধিবদ্ধ স্তৱ কৰি হয়গ্ৰীৱ/বিষ্ণুক ওঁকাৰ, যজ্ঞ, কাল, গুণ আৰু ভূতদেৱতাসকলৰ অধিষ্ঠান বুলি চিনে; বিষ্ণুৱে বৰ দি কয় যে এই অৱতাৰ মঙ্গলকাৰী আৰু পূজনীয়। দ্বিতীয় ভাগত ব্যাস–যুধিষ্ঠিৰ সংলাপৰ জৰিয়তে কাৰণকথা—সভাত ব্ৰহ্মাৰ অহংকাৰ, তাৰ পৰা শাপসদৃশ পৰিণাম আৰু বিষ্ণুৰ শিৰ-সম্পৰ্কীয় ঘটনা, লগতে ধৰ্মাৰণ্যত বিষ্ণুৰ তপস্যা। তাৰ পাছত ধৰ্মাৰণ্যক মহাক্ষেত্ৰ বুলি ঘোষণা কৰি মুক্তেশ/মোক্ষেশ্বৰ আৰু দেৱসৰস/দেৱখাটা আদি তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। স্নান, পূজা (বিশেষকৈ কাৰ্ত্তিকত কৃত্তিকা-যোগত), তৰ্পণ-শ্ৰাদ্ধ, জপ আৰু দানৰ বিধান আছে; ফলস্বৰূপ পাপনাশ, পিতৃউদ্ধাৰ, দীঘলীয়া আয়ু, কল্যাণ, বংশবৃদ্ধি আৰু উচ্চলোকপ্ৰাপ্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 16
Śakti-Sthāpana in Dharmāraṇya: Directional Guardianship, Sacred Lake, and Akṣaya Merit (अध्याय १६)
অধ্যায় ১৬ত যুধিষ্ঠিৰ আৰু ব্যাসৰ মাজত প্ৰশ্নোত্তৰধর্মী তত্ত্বচৰ্চা বিস্তাৰ পায়। যুধিষ্ঠিৰে ধৰ্মাৰণ্যত ৰাক্ষস, দৈত্য, যক্ষ আদি উপদ্ৰৱকাৰী সত্ত্বাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ভয় নিবারণৰ বাবে স্থাপিত ৰক্ষাশক্তিসমূহৰ নাম আৰু অৱস্থান ক্ৰমে জানিব বিচাৰে। ব্যাসে বৰ্ণনা কৰে যে দেৱাধিকারীয়ে এই শক্তিসমূহ চাৰিও দিশত দ্বিজ আৰু সমগ্ৰ জনসমাজৰ ৰক্ষাৰ্থে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। শ্ৰীমাতা, শান্তা, সাবিত্ৰী, গাত্ৰায়ী, ছত্ৰাজা আৰু আনন্দা আদি দেৱীৰ বিভিন্ন নাম, অস্ত্ৰধাৰণ, গৰুড়-সিংহাদি বাহন, আৰু স্থানৰক্ষা তথা যজ্ঞধর্মৰ শৃঙ্খলা ৰক্ষাৰ ভূমিকা উল্লেখ কৰা হয়। ছত্ৰাজাৰ স্থানৰ সন্মুখত থকা এটা পবিত্ৰ সৰোবৰ পৰিচয় দিয়া হয়; তাত স্নান, তৰ্পণ আৰু পিণ্ডদান কৰিলে অক্ষয় ফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত পুণ্যতত্ত্ব বিস্তাৰ কৰি ৰোগশমন, শত্রুনিবাৰণ, সমৃদ্ধি আৰু বিজয়ৰ আশ্বাস দিয়া হয়। শেষত আনন্দাক সাত্ত্বিকী শক্তি ৰূপে মহিমা কৰি, নিৰ্দিষ্ট অৰ্ঘ্য-উপচাৰে পূজা কৰিলে স্থায়ী ফল, বিদ্যাবৃদ্ধি আৰু কল্যাণ লাভ হয় বুলি প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 17
Śrīmātā-Kulamātā-Stuti and Pūjāvidhi (Protective Śakti Discourse)
এই অধ্যায়ত ব্যাসে ৰজাক দক্ষিণ দিশত প্ৰতিষ্ঠিত এক মহাশক্তিৰ বৰ্ণনা দিয়ে। তেওঁ শান্তা দেৱী, শ্ৰীমাতা, কুলমাতা আৰু স্থানমাতা—এই বহু নামৰে খ্যাত, বংশ আৰু বসতিৰ ৰক্ষাকাৰিণী শক্তি ৰূপে পূজিতা। দেৱীৰ বহুভুজ ৰূপ, ঘণ্টা, ত্ৰিশূল, অক্ষমালা, কমণ্ডলু আদি অস্ত্ৰ-উপকৰণ, বাহন-চিহ্ন আৰু কৃষ্ণ-ৰক্তবৰ্ণ বসনৰ উল্লেখ আছে; বিষ্ণু-স্থাপনৰ সৈতে সম্পৰ্ক, দৈত্যবিনাশকত্ব আৰু স্পষ্ট সৰস্বতী-ৰূপো বৰ্ণিত। তাৰ পিছত পূজাবিধি নিৰ্দেশ কৰা হৈছে—পুষ্প, সুগন্ধ (কৰ্পূৰ, আগৰু, চন্দন), দীপ-ধূপ, আৰু নৈবেদ্য (ধান্য, মিঠাই, পায়স, মোদক) অৰ্পণ। যিকোনো শুভকাৰ্য আৰম্ভ কৰাৰ আগতে যথাযথ নিবেদন কৰি ব্ৰাহ্মণ আৰু কুমাৰীসকলক ভোজনদান কৰাটো কৰ্তব্য বুলি কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত যুদ্ধ আৰু প্ৰতিযোগিতাত জয়, বিঘ্ননাশ, বিবাহ-উপনয়ন-সীমন্ত আদি সংস্কাৰত সিদ্ধি, সমৃদ্ধি, বিদ্যা, সন্তানলাভ আৰু শেষত সৰস্বতীৰ কৃপাৰে উত্তম পৰলোকগতি লাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 18
Karṇāṭaka-Dānava-Vadhaḥ — The Slaying of Karṇāṭaka and the Institution of Śrīmātā Worship
এই অধ্যায়ত দুটা কাহিনী-ধাৰা একেলগে গাঁথা হৈছে। ৰুদ্ৰে স্কন্দক ধৰ্মাৰণ্যৰ পুৰণি ঘটনা কয়—কৰ্ণাটক নামৰ দানৱে দীঘলীয়া সময় ধৰি বাধা-বিঘ্ন সৃষ্টি কৰিছিল, বিশেষকৈ দম্পতিসকলক লক্ষ্য কৰি আৰু বৈদিক শাসন-শৃঙ্খলা ভাঙি। তেতিয়া শ্ৰীমাতা মাতঙ্গী/ভুৱনেশ্বৰী ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভাৱ হৈ তাক সংহাৰ কৰে। আনফালে ব্যাসে যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত কৰ্ণাটকৰ স্বভাৱ, তাৰ অবৈদিক আক্রমণ, আৰু ব্ৰাহ্মণসকল আৰু স্থানীয় সমাজে (ব্যৱসায়ীসকলসহ) গ্ৰহণ কৰা ধৰ্মীয় প্ৰতিকাৰ বৰ্ণনা কৰে। ইয়াত সমন্বিত পূজা-বিধান কোৱা হৈছে—পঞ্চামৃত স্নান, গন্ধোদক, ধূপ-দীপ, নৈবেদ্য আৰু দুগ্ধজাত বস্তু, মিঠাই, শস্য, প্ৰদীপ আৰু উৎসৱীয় ভোজ্য আদি নানা অৰ্পণ। শ্ৰীমাতাই দৰ্শন দি ৰক্ষাৰ বৰ দিয়ে আৰু পাছত অষ্টাদশ অস্ত্ৰে সজ্জিত বহু-ভুজা উগ্ৰ যোদ্ধা-ৰূপে প্ৰকাশ পায়। দানৱে মায়া আৰু শস্ত্ৰেৰে যুদ্ধ কৰিলেও, দেৱীয়ে দিব্য বন্ধন আৰু নিৰ্ণায়ক শক্তিৰে তাক পৰাভূত কৰি শেষত কৰ্ণাটকক বধ কৰে। শেষত আচাৰ-উপদেশ দিয়া হৈছে—শুভ কাৰ্যৰ আৰম্ভণিতে, বিশেষকৈ বিবাহত, শ্ৰীমাতাৰ পূজা কৰিলে বিঘ্ন নাশ হয়। সন্তানহীনৰ সন্তানলাভ, দৰিদ্ৰৰ ধনলাভ, আৰু আয়ু-আৰোগ্য বৃদ্ধি—এনে ফলশ্ৰুতি স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে, নিয়মিত উপাসনাৰে ই সিদ্ধ হয়।
Adhyaya 19
इन्द्रतीर्थ-माहात्म्य एवं इन्द्रेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः (Indra Tīrtha Māhātmya and the Manifestation of the Indreśvara Liṅga)
এই অধ্যায়টো ব্যাস–যুধিষ্ঠিৰ সংলাপৰূপে ইন্দ্ৰসৰোবৰত স্নান আৰু ধৰ্মাৰণ্যত ইন্দ্ৰেশ্বৰ শিৱৰ দর্শন‑পূজাৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ব্যাসে কয়—সেই ঠাইত স্নান, লিঙ্গদর্শন আৰু আৰাধনাৰ দ্বাৰা দীৰ্ঘকাল সঞ্চিত পাপো নাশ হয়। যুধিষ্ঠিৰে উৎপত্তিকথা সুধিলে ব্যাসে কাহিনী ক’বলৈ ধৰে। বৃত্ৰবধজনিত ব্ৰহ্মহত্যাসদৃশ দোষ শমাবলৈ ইন্দ্ৰে উত্তৰ দিশত এটা বসতি পাৰ হৈ ঘোৰ তপস্যা কৰিছিল বুলি ব্যাসে বৰ্ণনা কৰে। তেতিয়া শিৱ উগ্ৰ ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ আশ্বাস দিয়ে—ধৰ্মাৰণ্যত এনে ক্লেশ স্থায়ী নহয়; ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰি ইন্দ্ৰসৰোবৰত স্নান কৰা। ইন্দ্ৰে নিজৰ নামত শিৱপ্ৰতিষ্ঠা বিচাৰিলে, শিৱে যোগবলত প্ৰাদুৰ্ভূত পাপনাশক লিঙ্গ (কূৰ্মচিহ্ন‑সম্পৰ্কিত) প্ৰকাশ কৰি, সৰ্বভূতহিতাৰ্থে তাতে ‘ইন্দ্ৰেশ্বৰ’ ৰূপে অৱস্থিত থাকে। অধ্যায়ত নিত্য পূজা‑অৰ্পণ, মাঘ মাহৰ অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীৰ বিশেষ ব্ৰত, দেৱসন্মুখে নীলোৎসৰ্গ, চতুৰ্দশীত ৰুদ্ৰজপ, দ্বিজসকলক স্বৰ্ণ‑ৰত্ননির্মিত নয়ন‑প্ৰতিমা দান, স্নানৰ পাছত পিতৃতৰ্পণ আদি কৰ্মৰ ফল কোৱা হৈছে। ৰোগ‑দুঃখ আৰু অনিষ্ট নিবারণ, অভীষ্টসিদ্ধি, আৰু শ্ৰদ্ধাৰে শুনা লোকৰ শুদ্ধিৰ ফলশ্ৰুতিৰে উপসংহাৰ; শেষত জয়ন্তৰ ভক্তি আৰু ইন্দ্ৰৰ নিয়মিত পূজাৰ উল্লেখ আছে।
Adhyaya 20
देवमज्जनकतीर्थमाहात्म्यं तथा मन्त्रकूटोपदेशः (Devamajjanaka Tīrtha-Māhātmya and Instruction on Mantra ‘Kūṭa’ Structures)
এই অধ্যায়ত ব্যাস–যুধিষ্ঠিৰ সংলাপৰ জৰিয়তে ধৰ্মাৰণ্যত অৱস্থিত দেবমজ্জনক নামৰ এক অনুপম শিৱ-তীৰ্থৰ পৰিচয় দিয়া হৈছে। তাত শংকৰৰ ওপৰত অহা আশ্চৰ্য স্তম্ভন আৰু ভ্ৰমসদৃশ অৱস্থাৰ প্ৰসঙ্গ কোৱা হয়, যাৰ দ্বাৰা তীৰ্থৰ অতিশয় মাহাত্ম্য প্ৰকাশ পায়। তাৰ পিছত বিষয় মন্ত্রতত্ত্বৰ আলোচনালৈ ঘূৰে। পাৰ্বতীয়ে মন্ত্রভেদ আৰু ‘ষড়্বিধ’ শক্তিৰ বিষয়ে শিৱক সোধে; শিৱে সাৱধানতাৰে বীজাক্ষৰ আৰু কূট-সংযোজনৰ উপদেশ দিয়ে—মায়া-বীজ, বহ্নি-বীজ, ব্ৰহ্ম-বীজ, কাল-বীজ আৰু পাৰ্থিৱ-বীজ আদি উল্লেখ কৰি প্ৰভাৱ, আকর্ষণ, মোহন আদি কাৰ্যক্ষমতাৰ কথা কয়, লগতে দুৰ্ব্যৱহাৰৰ পৰা সতৰ্ক কৰে। শেষত দেবমজ্জনক তীৰ্থমাহাত্ম্য বৰ্ণিত—স্নান (আৰু পান), আশ্বিন কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত বিশেষ অনুষ্ঠান, উপবাসসহ পূজা আৰু ৰুদ্ৰজপ পাপশোধক, ৰক্ষাকাৰী আৰু কল্যাণপ্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত এই কাহিনী শ্ৰৱণ আৰু প্ৰচাৰ কৰিলে মহাযজ্ঞসম পুণ্য, সমৃদ্ধি, আৰোগ্য আৰু বংশবৃদ্ধি লাভ হয় বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 21
गोत्र–प्रवर-विवाहनिषेधः तथा प्रायश्चित्तविधानम् (Gotra–Pravara Marriage Prohibitions and Expiatory Regulations)
অধ্যায় ২১ত গোত্ৰ–প্ৰৱৰ নিয়ম আৰু বিবাহযোগ্যতা সম্পৰ্কীয় ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় বিষয়বস্তু সংকলিত হৈছে। ব্যাসৰ বাণীৰে আৰম্ভ কৰি, প্ৰসঙ্গস্থল-সম্পৰ্কীয় দেৱতা/শক্তিসমূহ (বহুনামধাৰী দেৱীমূৰ্তিসহ)ৰ তালিকা দিয়া হয়; তাৰ পিছত গোত্ৰ–প্ৰৱৰৰ সূক্ষ্ম তথ্য, একে/ভিন্ন প্ৰৱৰৰ উদাহৰণসহ, বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ পাছত একে গোত্ৰ বা একে প্ৰৱৰতে, লগতে কিছুমান মাতৃপক্ষীয় আত্মীয়তা-শ্ৰেণীত বিবাহ স্পষ্টভাৱে নিষিদ্ধ কৰা হৈছে। নিষিদ্ধ বিবাহৰ সামাজিক–যাজ্ঞিক ফল—ব্ৰাহ্মণ্য-স্থিতিৰ হানি আৰু সন্তানৰ হীন-লক্ষণ—উল্লেখ কৰি, তেনে বিবাহ কৰা লোকৰ বাবে বিশেষকৈ চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰত আদি প্ৰায়শ্চিত্তবিধান নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। কাত্যায়ন, যাজ্ঞবল্ক্য, গৌতম আদি আচার্যৰ মত অনুসৰি পিতৃ–মাতৃ বংশত কিমান দূৰলৈ পৃথকতা মান্য, জ্যেষ্ঠ–কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাৰ বিবাহ-ক্রম, আৰু “পুনৰ্ভূ” আদি গৃহধৰ্মৰ শ্ৰেণীবিভাগো ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। উদ্দেশ্য—ধাৰ্মিক গৃহস্থ-গঠন ৰক্ষা আৰু লঙ্ঘনত শুদ্ধিৰ পথ দেখুওৱা।
Adhyaya 22
यॊगिनीनां स्थानविन्यासः (Placement of the Yoginīs and Directional Śaktis)
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্নোত্তৰ সংলাপৰূপে গঠিত। যুধিষ্ঠিৰে ব্যাসক সোধে—কাজেশে প্ৰতিষ্ঠা কৰা যোগিনীসকল কোন, তেওঁলোকৰ স্বৰূপ কেনেকুৱা, আৰু তেওঁলোকে ক’ত বাস কৰে? ব্যাসে কয়—তেওঁলোক নানাবিধ অলংকাৰ, বস্ত্ৰ, বাহন আৰু নাদেৰে বিভূষিতা; বিপ্ৰ আৰু ভক্তসকলৰ ভয় দূৰ কৰি ৰক্ষা কৰাই তেওঁলোকৰ মুখ্য কৰ্তব্য। তাৰ পাছত দিশা-বিন্যাস বৰ্ণিত হয়—চাৰি মূল দিশ আৰু অগ্নেয়, নৈঋত, বায়ব্য, ঈশান আদি উপদিশত এই শক্তিসকল স্থাপিত। আশাপুৰী, ছত্ৰা, জ্ঞানজা, পিপ্পলাম্বা, শান্তা, সিদ্ধা, ভট্টাৰিকা, কদম্বা, বিকটা, সুপণা, বসুজা, মাতঙ্গী, বাৰাহী, মুকুটেশ্বৰী, ভদ্ৰা, মহাশক্তি, সিংহাৰা আদি নাম উল্লেখ কৰি কোৱা হয় যে ইয়াৰ বাহিৰেও গণনাতীত বহু যোগিনী আছে। কিছুমান আশাপূৰ্ণাৰ ওচৰত, কিছুমান পূব-উত্তৰ-দক্ষিণ-পশ্চিমত নিৰ্দিষ্ট স্থানত; জল-তৰ্পণ আৰু বলি আদি উপচাৰৰ কথাও আছে। এক শক্তি সিংহাসনাসীনা চতুৰ্ভুজা বৰদায়িনী; আন এক ধ্যান কৰিলে সিদ্ধি দিয়ে; আন এক ভুক্তি-মুক্তি প্ৰদান কৰে; আৰু কিছুমান ৰূপ ত্ৰিসন্ধ্যা সময়ত প্ৰত্যক্ষ বুলি মানা হয়। শেষত নৈঋত দিশত ব্ৰাহ্মাণী আদি আৰু ‘জল-মাতৰ’ গোষ্ঠীৰ উল্লেখ কৰি অধ্যায়টো ৰক্ষাকাৰী নাৰীশক্তিৰ পবিত্ৰ ভূগোল-সূচক ৰূপে সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 23
धर्मारण्ये देवसत्र-प्रवर्तनं लोहासुरोपद्रवश्च | The Devas’ Satra in Dharmāraṇya and the Disruption by Lohāsura
ব্যাসে বৰ্ণনা কৰে—দৈত্যসকলৰ সৈতে সংঘাতে ক্লিষ্ট দেৱতাসকলে আশ্ৰয় ল’বলৈ ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয় আৰু বিজয়ৰ উপায় বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই ধৰ্মাৰণ্যৰ পূৰ্বনিৰ্মাণৰ কথা কয়—ব্ৰহ্মা, শংকৰ আৰু বিষ্ণুৰ দিৱ্য সহযোগে, আৰু যমৰ তপস্যা কাৰণ-আধাৰ হিচাপে আছিল। তেওঁ কৰ্ম-ভূগোলৰ নিয়মো জনায় যে ধৰ্মাৰণ্যত কৰা দান, যজ্ঞ বা তপ ‘কোটি-গুণিত’ হয়; তাত পুণ্য আৰু পাপ—দুয়োটাৰ ফলেই বৃদ্ধি পায়। তাৰ পাছত দেৱতাসকলে ধৰ্মাৰণ্যলৈ গৈ সহস্ৰ বছৰীয়া মহাসত্ৰ আৰম্ভ কৰে। প্ৰধান ঋষিসকলক যজ্ঞৰ বিশেষ বিশেষ দায়িত্বত নিয়োগ কৰি বৃহৎ বেদী-পরিসৰ স্থাপন কৰে, মন্ত্ৰবিধিৰে আহুতি দিয়ে, আৰু তাত বাস কৰা দ্বিজ আৰু আশ্ৰিত লোকসকলক অন্নদান-অতিথিসত্কাৰে সন্তুষ্ট কৰে। পৰৱৰ্তী যুগত লোহাসুৰে ব্ৰহ্মাসদৃশ ছদ্মবেশ ধৰি আহি যাজক আৰু জনপদক উপদ্ৰৱ কৰে। সি যজ্ঞসামগ্ৰী ধ্বংস কৰে, পবিত্ৰ ব্যৱস্থা অপবিত্ৰ কৰে, ফলত লোকসকল ভয়ত ছিটিকি পৰে। স্থানচ্যুত গোটসমূহে নতুন গাঁও স্থাপন কৰে; গাঁওসমূহৰ নামত ভয়, বিভ্ৰান্তি আৰু পথভেদৰ স্মৃতি ৰয়। ধৰ্মাৰণ্যো দুষণেৰে বাসযোগ্যতা হ্ৰাস পায় আৰু তীৰ্থমহিমা ক্ষুণ্ণ হয়; শেষত অসুৰ তৃপ্ত হৈ প্ৰস্থান কৰে।
Adhyaya 24
धर्मारण्य-माहात्म्य-वर्णनम् | Description of the Glory of Dharmāraṇya (Dharmāraṇya Māhātmya)
ব্যাসে ধৰ্মাৰণ্য নামৰ শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ-প্ৰদেশৰ মাহাত্ম্য সমাপ্ত কৰি পুনৰ দৃঢ়ভাৱে কয় যে ই পৰম মঙ্গলদায়ক আৰু বহু জন্মৰ সঞ্চিত পাপ শোধনকাৰী। তেওঁ উপদেশ দিয়ে যে তাত স্নান কৰিলে অপৰাধৰ পৰা মুক্তি মেলে; সেয়ে ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰ মহাপাপ-নিবাৰণ আৰু সজ্জনৰ ৰক্ষাৰ বাবে সেই অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰে। তাৰ পিছত ক্ষেত্ৰখনৰ আচাৰ-ব্যৱস্থা বৰ্ণিত হয়—বিভিন্ন তীৰ্থত নিমজ্জন, দেৱালয় দৰ্শন, আৰু নিজৰ সংকল্প অনুসাৰে ইষ্ট-পূর্ত (যজ্ঞ, দান, সেৱা) কৰ্ম। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে যিয়ে তাত উপস্থিত হয় বা কেৱল তাৰ মহিমা শুনে, সি ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়োটাই লাভ কৰে আৰু সংসাৰ-অনুভৱৰ পাছত অন্তত নিৰ্বাণ প্ৰাপ্ত হয়। বিশেষকৈ দ্বিজসকলে শ্ৰাদ্ধকালত এই পাঠ কৰিলে পিতৃসকলৰ দীঘলীয়া উন্নতি হয় বুলি প্ৰতিপাদিত। ধৰ্মৱাপী তীৰ্থত কেৱল জলেই, অন্য সামগ্ৰী নথাকিলেও, বৃহৎ পাপৰাশি নাশ কৰি গয়া-শ্ৰাদ্ধ আৰু পুনঃপুনঃ পিণ্ডদানৰ সমান ফল দিয়ে—জল আৰু স্মৰণকেন্দ্ৰিক সহজ কিন্তু শক্তিশালী বিধান।
Adhyaya 25
सत्यलोकात्सरस्वती-आनयनं तथा द्वारावतीतीर्थे पिण्डदानफलम् | Bringing Sarasvatī from Satyaloka and the Merit of Piṇḍa-dāna at Dvāravatī Tīrtha
এই অধ্যায়ত সূতে ধাৰ্মাৰণ্যত সৰস্বতীৰ পৱিত্ৰ মহিমা সম্পৰ্কে এক ‘উত্তম তীৰ্থ-মাহাত্ম্য’ বৰ্ণনা কৰে। শান্ত, বিদ্বান আৰু নিয়মনিষ্ঠ যোগী মাৰ্কণ্ডেয় মুনি (কমণ্ডলু আৰু জপমালা ধাৰণ কৰি)ৰ ওচৰলৈ বহু ঋষি শ্ৰদ্ধাৰে আহি নমস্কাৰ কৰে। নৈমিষাৰণ্য আদি ঠাইত শুনা নদী-অৱতৰণৰ কাহিনী স্মৰণ কৰি তেওঁলোকে সৰস্বতীৰ আগমন আৰু তাত জড়িত কৰ্মবিধানৰ ব্যাখ্যা বিচাৰে। মাৰ্কণ্ডেয় কয়—সৰস্বতীক সত্যলোকৰ পৰা সুৰেন্দ্ৰাদ্ৰিৰ ওচৰৰ ধাৰ্মাৰণ্যলৈ আনিছিল; তেওঁ শৰণদায়িনী আৰু পৰম পাৱনী। তাৰ পিছত কালবিধি কোৱা হয়—ভাদ্ৰপদ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ শুভ দ্বাদশীত, মুনি আৰু গন্ধৰ্বে সেৱা কৰা দ্বাৰাৱতী-তীৰ্থত পিণ্ডদান আৰু শ্ৰাদ্ধাদি পিতৃকৰ্ম কৰা উচিত। ইয়াৰ ফল পিতৃসকলৰ বাবে অক্ষয় বুলি কোৱা হৈছে; সৰস্বতীৰ জল পৰম মঙ্গলকাৰী আৰু মহাপাতকনাশক (গ্ৰন্থভাষাত ব্ৰহ্মহত্যা আদি দোষো হৰণ কৰে) বুলি প্ৰশংসিত। শেষত সৰস্বতীক স্বৰ্গফল আৰু অপৱৰ্গ (মোক্ষোপযোগী কল্যাণ)ৰ সাধিকা, ইচ্ছাপূৰ্তিৰ কাৰণ ৰূপে দেখুৱাই কৰ্মক উচ্চ আধ্যাত্মিক লক্ষ্যৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Adhyaya 26
द्वारवती-तीर्थमाहात्म्य (Dvāravatī Tīrtha Māhātmya: Merit of Viṣṇu’s Abiding Sacred Ford)
ব্যাসে দ্বাৰৱতীৰ সৈতে সংযুক্ত বিষ্ণু-সম্পৰ্কিত তীৰ্থক কেন্দ্ৰ কৰি পবিত্ৰ কৰ্মৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে কোৱা হয় যে মাৰ্কণ্ডেয় ‘স্বৰ্গৰ দুৱাৰ মুকলি কৰিলে’; আৰু বিষ্ণু-প্ৰাপ্তিৰ লক্ষ্যৰে দেহ ত্যাগ কৰা লোক বিষ্ণুৰ সাযুজ্য আৰু সান্নিধ্য লাভ কৰে। তাৰ পিছত আত্মসংযমৰ বিধান, বিশেষকৈ উপবাস/অনাশন,ক অতি প্ৰভাৱশালী তপস্যা বুলি প্ৰশংসা কৰা হয়। তীৰ্থস্নান, কেশৱপূজা, আৰু পিণ্ড-জল তৰ্পণসহ শ্ৰাদ্ধ—ইবোৰে দীঘলীয়া সময়, যেন বিশ্ব-পরিমাপ কাললৈকে, পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰে বুলি কোৱা হৈছে। হৰি তাত সন্নিহিত থাকিলেই পাপক্ষয় হয়; আৰু এই তীৰ্থে মোক্ষকামীক মুক্তি, ধনকামীক সমৃদ্ধি, আৰু সাধাৰণ ভক্তক দীঘলীয়া আয়ু আৰু সুখ প্ৰদান কৰে। শ্ৰদ্ধাৰে তাত দিয়া দান অক্ষয় বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। মহাযজ্ঞ, দান আৰু তপস্যাৰ ফলও কেৱল সেই স্থানত স্নানমাত্ৰে লাভ হয়—সামাজিকভাৱে নম্ৰ অৱস্থাৰ হলেও ভক্তিসম্পন্ন সাধকৰ ক্ষেত্ৰতো—এইদৰে তীৰ্থৰ সুলভতা আৰু ভগৱৎ-সন্নিধিজনিত প্ৰভাৱ প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 27
Govatsa-tīrtha Māhātmya and the Self-Manifolding Liṅga (गोवत्सतीर्थमाहात्म्यं)
সূতে গোৱৎস নামৰ প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে, যি মাৰ্কণ্ডেয়-সম্পৰ্কীয় স্থানৰ ওচৰত অৱস্থিত বুলি কোৱা হয়। তাত অম্বিকাপতি শিৱ গোৱৎস (বাছুৰ) ৰূপে অৱস্থান কৰে আৰু স্বয়ম্ভূ লিঙ্গৰূপে প্ৰকাশ পায়। ৰুদ্ৰভক্ত আৰু শিকাৰী স্বভাৱৰ বালাহক ৰজাই সেই আশ্চৰ্য বাছুৰটোক বনলৈ পিছুৱাই যায়; ধৰি ল’ব খোজোঁতেই তেজোময় লিঙ্গ প্ৰকট হয়। ৰজা বিস্ময়াভিভূত হৈ সেই দিৱ্য ঘটনাৰ ধ্যানত দেহত্যাগ কৰে, আৰু দেৱদুন্দুভি-ধ্বনি আৰু পুষ্পবৃষ্টিৰ মাজত তৎক্ষণাৎ শিৱলোক লাভ কৰে। লোককল্যাণৰ বাবে দেৱতাসকলে শিৱক অনুৰোধ কৰে যেন তেওঁ তাতেই দীপ্ত লিঙ্গৰূপে স্থিৰ থাকে। শিৱে অনুগ্ৰহ কৰি ভাদ্ৰপদ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ কুহূ তিথিত বিশেষ পূজা-ব্ৰতৰ বিধান দিয়ে আৰু উপাসকক অভয় আৰু পুণ্যফল দানৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। এই অধ্যায়ত পিণ্ডদান আৰু তৰ্পণৰ মহাফলও কোৱা হৈছে—বিশেষকৈ গোৱৎসৰ ওচৰৰ গঙ্গা-কূপকত কৰা শ্ৰাদ্ধ দুৰৱস্থাত থকা পিতৃসকলকো তৃপ্ত কৰে। “চাণ্ডাল-স্থল” নামৰ কাৰণ এক নৈতিক উপাখ্যানৰ জৰিয়তে ব্যাখ্যা কৰা হয়—আচৰণৰ দ্বাৰাই চাণ্ডালত্ব জন্মে; লিঙ্গৰ অস্বাভাৱিক বৃদ্ধি শান্ত কৰাৰ বিধি কৰি ক্ষেত্ৰৰ প্ৰতিষ্ঠা স্থিৰ কৰা হয়। শেষত ফলশ্ৰুতিত লিঙ্গদৰ্শন আৰু তীৰ্থসেৱা ঘোৰ পাপো শোধন কৰে বুলি ঘোষণা কৰি, স্থানমাহাত্ম্য, আচাৰবিধি আৰু নৈতিক পৰিৱর্তনৰ উপদেশ দিয়ে।
Adhyaya 28
लोहोयष्टिका-तीर्थमाहात्म्य (Lohayaṣṭikā Tīrtha-Māhātmya: Ritual Efficacy of Ancestral Offerings)
এই অধ্যায়ত ব্যাস–মাৰ্কণ্ডেয় সংলাপৰ জৰিয়তে নৈঋত্য দিশাত অৱস্থিত লোহয়ষ্টিকা তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাত ৰুদ্ৰৰ স্বয়ম্ভূ লিঙ্গৰূপে সান্নিধ্য আৰু সৰস্বতীৰ পৱিত্ৰ জলেৰে সম্পৰ্কিত শ্ৰাদ্ধ–তৰ্পণ বিধান উল্লেখ আছে। বিশেষকৈ অমাৱস্যা আৰু নাভস্য/ভাদ্ৰপদ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষত পিণ্ডদান, শ্ৰাদ্ধ আৰু তৰ্পণ কৰাৰ সময়-নিয়ম স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে। গ্ৰন্থে কয় যে এই তীৰ্থত বাৰে বাৰে পিণ্ড অৰ্পণ কৰিলে গয়া-ক্ষেত্ৰৰ সমান ফল লাভ হয়; নিয়ম-শৃঙ্খলাৰে আচৰণ কৰিলে নিজ ঠাইতে পিতৃসন্তোষ সিদ্ধ হয়। মোক্ষকামী সাধকৰ বাবে ৰুদ্ৰতীৰ্থত গোধন আৰু বিষ্ণুতীৰ্থত স্বৰ্ণদান আদি সহায়ক দানৰ কথাও দিয়া হৈছে। ‘হৰিৰ হাত’ (জনাৰ্দন)ত পিণ্ড সমৰ্পণৰ ভক্তিময় বাক্য প্ৰদান কৰা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা পিতৃকৰ্ম বৈষ্ণৱ তত্ত্ব আৰু ঋণত্রয়-মোচনৰ ভাবৰ সৈতে যুক্ত হয়। ফলশ্ৰুতিত প্ৰেত অৱস্থাৰ পৰা মুক্তি, অক্ষয় পুণ্য, আৰু বংশধৰসকলৰ স্বাস্থ্য–ৰক্ষা লাভৰ কথা কোৱা হৈছে; লগতে ধৰ্মসম্মত উপাৰ্জিত সামান্য দানেও ইয়াত বহুগুণ ফল দিয়ে বুলি জোৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 29
लोहासुरविचेष्टितम् (The Deeds of Lohāsura) — Dharmāraṇya Pitṛ-Tīrtha Māhātmya
সূতে লোহাসুৰ নামৰ দৈত্যৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। জ্যেষ্ঠসকলৰ উচ্চ সিদ্ধি দেখি তাৰ মনত বৈৰাগ্য জাগে আৰু সৰ্বোত্তম তপস্থল বিচাৰি সি অন্তৰ্ভক্তিৰ এক অনন্য সাধনা গ্ৰহণ কৰে—মূৰত গঙ্গা, চকুত পদ্ম, হৃদয়ত নাৰায়ণ, কঁকালত ব্ৰহ্মা, আৰু দেহত দেৱতাসকলৰ প্ৰতিবিম্ব যেন পানীত সূৰ্য। সি দিব্য একশ বছৰ কঠোৰ তপস্যা কৰি শিৱৰ পৰা বৰ পায়—দেহ অক্ষয় হ’ব, মৃত্যুভয় নাথাকিব; তাৰ পিছত সৰস্বতী তীৰত পুনৰ তপস্যাত লিপ্ত হয়। ইন্দ্ৰ তাৰ তপস্যাত শংকিত হৈ ভংগ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে; যুদ্ধ আৰম্ভ হয় আৰু বৰৰ প্ৰভাৱত কেশৱো পৰাজিত যেন বৰ্ণিত। তেতিয়া ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-ৰুদ্ৰ পৰামৰ্শ কৰি সত্যৰ নৈতিক-ধাৰ্মিক শক্তি আৰু ‘বাক্পাশ’ (বাণীৰ বন্ধন)ৰ দ্বাৰা দৈত্যক সংযত কৰে আৰু আদেশ দিয়ে—সত্যবচনৰ ধৰ্ম ৰক্ষা কৰা, দেৱতাসকলক উপদ্ৰৱ নকৰিবা। বিনিময়ত দেৱতাসকলে প্ৰলয় পৰ্যন্ত তাৰ দেহত বাস কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে; ধৰ্মাৰণ্যত ধৰ্মেশ্বৰ নিকট তাৰ দেহ-সন্নিধি তীৰ্থৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। অধ্যায়ত পিতৃকৰ্মৰ মাহাত্ম্যো কোৱা হৈছে—স্থানীয় কূপৰ ওচৰত আৰু নিৰ্দিষ্ট তিথিত, বিশেষকৈ ভাদ্ৰপদ চতুৰ্দশী আৰু অমাৱস্যাত, তৰ্পণ আৰু পিণ্ডদান কৰিলে পিতৃসন্তোষ বহুগুণে বৃদ্ধি পায়; গয়া/প্ৰয়াগৰ সমান বা অধিক ফল বুলি পিতৃগাথাৰে সমৰ্থন কৰা হৈছে। জনা-অজনা বংশৰ বাবে অৰ্পণৰ ব্যৱহাৰিক মন্ত্ৰো দিয়া আছে। শেষৰ ফলশ্ৰুতিত এই কাহিনী শুনিলে মহাপাপ নাশ হয় আৰু পুনঃপুনঃ গয়াশ্ৰাদ্ধ তথা বহু গোদানসম পুণ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 30
रामचरित-संक्षेपः (Condensed Rāma Narrative and the Ideal of Rāma-rājya)
এই অধ্যায়ত সূৰ্যবংশত জন্ম লোৱা বিষ্ণু-অংশাৱতাৰ শ্ৰীৰামৰ সংক্ষিপ্ত কিন্তু কালানুক্ৰমে সাজোৱা ধৰ্মতাত্ত্বিক বৰ্ণনা দিয়া হৈছে। প্ৰথমে বিশ্বামিত্ৰৰ সৈতে গমন, যজ্ঞৰক্ষা, তাড়কা-বধ, ধনুৰ্বিদ্যা লাভ আৰু অহল্যাৰ উদ্ধাৰ—ইয়াৰ জৰিয়তে ৰামৰ ধৰ্মানুগত্য প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত জনকৰ সভাত শিৱধনু ভংগ আৰু সীতাবিবাহে ৰামৰ ৰাজকীয় আৰু বৈবাহিক বৈধতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। কৈকেয়ীৰ বৰদানৰ ফলত চৌদ্দ বছৰৰ বনবাস, দশৰথৰ মৃত্যু, ভৰতৰ প্ৰত্যাৱর্তন আৰু পাদুকা-ৰাজ্য (প্ৰতিনিধি শাসন) ত্যাগ আৰু ৰাজ্যধৰ্মৰ আদৰ্শ ৰূপে বৰ্ণিত। শূৰ্পণখা-প্ৰসঙ্গ, সীতাহৰণ, জটায়ুৰ পতন, হনুমান-সুগ্ৰীৱৰ সৈতে মৈত্ৰী, অনুসন্ধান আৰু দূতকাৰ্যই সংকট-নিবাৰণৰ ধাৰা আগবঢ়ায়। সেতুবন্ধ, লংকাৰ অবৰোধ, তিথি-চিহ্নিত যুদ্ধ-পৰ্যায়, ইন্দ্ৰজিত আৰু কুম্ভকৰ্ণৰ প্ৰসঙ্গ, আৰু ৰাৱণবধে বিজয় সম্পূৰ্ণ কৰে। বিভীষণৰ অভিষেক, সীতাৰ শুদ্ধিৰ প্ৰতীক, অযোধ্যালৈ প্ৰত্যাগমন আৰু ‘ৰামৰাজ্য’ৰ নৈতিক আদৰ্শ—প্ৰজাসুখ, অপৰাধহীনতা, সমৃদ্ধি, জ্যেষ্ঠ আৰু দ্বিজসকলৰ সন্মান—বিস্তাৰে কোৱা হৈছে। শেষত ৰামৰ তীৰ্থ-মাহাত্ম্য বিষয়ে জিজ্ঞাসাই কাব্যস্মৃতিক তীৰ্থযাত্ৰাৰ ব্যাখ্যাৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
Adhyaya 31
Dharmāraṇya as Supreme Tīrtha: River-Māhātmya, Phalāśruti, and Rāma’s Pilgrimage Movement (धर्मारण्य-माहात्म्य-प्रकरणम्)
এই অধ্যায়ত শ্ৰীৰামে বশিষ্ঠক সোধে—পাপশুদ্ধিৰ বাবে পৰম তীৰ্থ কোনটো? সীতাহৰণৰ ঘটনাত ব্ৰহ্মৰাক্ষস বধজনিত পাপৰ প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিব লাগিব বুলি ধাৰ্মিক চিন্তাই তেওঁক প্ৰেৰণা দিয়ে। বশিষ্ঠে গঙ্গা, নর্মদা/ৰেবা, তাপ্তী, যমুনা, সৰস্বতী, গণ্ডকী, গোমতী আদি পবিত্ৰ নদীৰ মাহাত্ম্য ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে আৰু দৰ্শন, স্মৰণ, স্নান তথা বিশেষ কালবিধিৰ পৃথক ফল ক’য়—কাৰ্ত্তিকত সৰস্বতীত স্নান, মাঘত প্ৰয়াগত স্নান আদি। তাৰ পিছত তীৰ্থফলশ্ৰুতি ৰূপে পাপক্ষয়, নৰকনিবাৰণ, পিতৃউদ্ধাৰ আৰু বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তিৰ আশ্বাস দিয়া হয়। শেষত ধৰ্মাৰণ্যক সৰ্বতীৰ্থৰ পৰম শ্ৰেষ্ঠ বুলি ঘোষণা কৰা হয়—প্ৰাচীন প্ৰতিষ্ঠিত, দেৱতাই স্তুত কৰা, মহাপাতকনাশক আৰু কামী-যতি-সিদ্ধ আদি সাধকৰ ইষ্টসিদ্ধিদাতা। ব্ৰহ্মাৰ বৰ্ণনামতে ৰাম আনন্দিত হৈ সীতা, ভ্ৰাতৃগণ, হনুমান, ৰাণীগণ আৰু বৃহৎ পৰিকৰসহ যাত্ৰা কৰে আৰু প্ৰাচীন তীৰ্থলৈ পদব্ৰজে যোৱাৰ বিধি মানে। ৰাতি এগৰাকী নাৰীৰ বিলাপ শুনি তেওঁ দূত পঠায়—শোকৰ কাৰণ জানিবলৈ; ইয়াৰ দ্বাৰাই পৰৱৰ্তী কাহিনিৰ সূচনা হয়।
Adhyaya 32
Dharmāraṇya-adhidevatā’s Lament and Śrī Rāma’s Restoration of the Vedic Settlement (Satya-Mandira)
অধ্যায়টো ব্যাস-প্ৰসঙ্গৰ কাহিনীৰে আৰম্ভ হয়। শ্ৰীৰামৰ দূতসকলে একাকী, অলংকৃত কিন্তু শোকাকুল এক দিৱ্য নাৰীক দেখি ৰামক জনায়। ৰাম বিনয়েৰে তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ পৰিচয় আৰু কিয় ত্যাগ কৰা হ’ল সেয়া সুধি, আশ্ৰয়-ৰক্ষাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। সেই দেৱী স্তৱ কৰি ৰামক পৰম, নিত্য, দুঃখনাশক, জগতাধাৰ আৰু ৰাক্ষসসংহাৰক বুলি বন্দনা কৰে আৰু নিজকে ধৰ্মাৰণ্য-ক্ষেত্ৰৰ অধিদেৱতা বুলি প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ কয় যে এক প্ৰবল অসুৰৰ ভয়ত বাৰ বছৰ ধৰি অঞ্চলটো জনশূন্য; ব্ৰাহ্মণ আৰু বৈশ্যসকল পলাই গৈছে, যজ্ঞবেদী আৰু গৃহাগ্নিহোত্ৰ লুপ্ত হৈছে। য’ত আগতে দীৰ্ঘিকা-স্নান, ক্ৰীড়া, ফুল, সমৃদ্ধি আৰু মঙ্গলচিহ্ন আছিল, তাত এতিয়া কাঁইট, বনীয়া জন্তু আৰু অশুভ লক্ষণ দেখা যায়। ৰাম দিশেদিশে ছিটিকি থকা ব্ৰাহ্মণসকলক বিচাৰি পুনৰ বসতি স্থাপনৰ সংকল্প কৰে। দেৱীয়ে বহু গোত্ৰৰ বেদবিদ ব্ৰাহ্মণ আৰু ধৰ্মপৰায়ণ বৈশ্যসমাজৰ কথা কৈ, নিজৰ নাম ভট্টাৰিকা—স্থানীয় ৰক্ষিকা—বুলি জনায়। ৰাম তেওঁৰ কথাক সত্য মানি ‘সত্য-মন্দিৰ’ নামে নগৰ স্থাপনৰ ঘোষণা কৰে আৰু অৰ্ঘ্য-পাদ্যসহ সন্মান কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক আনিবলৈ অনুচৰ পঠায়; যিয়ে তেওঁলোকক গ্ৰহণ নকৰে, তাৰ বাবে দণ্ড আৰু নিৰ্বাসনৰ আদেশ দিয়ে। ব্ৰাহ্মণসকল বিচাৰি সন্মানিত হৈ ৰামৰ ওচৰলৈ আহে; ৰাম কয় যে নিজৰ মহিমা বিপ্ৰ-প্ৰসাদত স্থিত। তাৰ পাছত পাদ্য-অৰ্ঘ্য-আসনেৰে অভ্যৰ্থনা, সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম আৰু অলংকাৰ, বস্ত্ৰ, যজ্ঞোপবীত, বহু গোৱ দানৰ দ্বাৰা ধৰ্মাৰণ্যৰ বৈদিক ব্যৱস্থা পুনঃ প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 33
जीर्णोद्धार-दानधर्मः | Jīrṇoddhāra and the Ethics of Dāna (Qualified Giving)
এই অধ্যায়ত ধৰ্মাৰণ্যত জীর্ণোদ্ধাৰ আৰু দানধৰ্মৰ ধৰ্মীয়-নৈতিক ব্যাখ্যা দিয়া হৈছে। শ্ৰীমাতাৰ আজ্ঞাত ৰামে জীর্ণোদ্ধাৰ কৰিবলৈ সংকল্প লয় আৰু দান শাস্ত্ৰবিধি মতে সঠিকভাৱে বিতৰণ কৰিবলৈ অনুমতি বিচাৰে। দান ‘পাত্ৰ’কেই দিব লাগে, ‘অপাত্ৰ’ক নহয়—পাত্ৰ নাওঁৰ দৰে দাতা আৰু গ্ৰাহক দুয়োকেই তাৰে, অপাত্ৰ লোহাৰ ঢেলা সদৃশ বিনাশকাৰী বুলি উপমাৰে বুজোৱা হৈছে। ব্ৰাহ্মণ্য কেৱল জন্মে নহয়; ক্ৰিয়া-সামৰ্থ্য আৰু যজ্ঞাদি কৰ্মসিদ্ধিয়েই ফল নিৰ্ণয় কৰে বুলি কোৱা হৈছে। কিছুমান ব্ৰাহ্মণে সংযমিত জীৱিকা বৰ্ণনা কৰি ৰাজদান গ্ৰহণত ভয় প্ৰকাশ কৰে আৰু ৰাজাশ্ৰয় বিপদজনক বুলি কয়। ৰামে বশিষ্ঠৰ পৰামৰ্শ লয় আৰু ত্ৰিমূৰ্তিক আহ্বান কৰে; ত্ৰিমূৰ্তি প্ৰত্যক্ষ হৈ জীর্ণোদ্ধাৰ অনুমোদন কৰে আৰু ধৰ্মৰক্ষাত ৰামৰ পূৰ্ব কৃতিত্ব প্ৰশংসা কৰে। তাৰ পিছত নিৰ্মাণ আৰু দান আৰম্ভ হয়—সভাগৃহ, নিবাস, ভঁৰাল; ধন, গৰু আৰু গাঁও বিদ্বান পুৰোহিতসকলক দান কৰা হয়, লগতে ‘ত্ৰয়ীবিদ্যা’ বিশেষজ্ঞৰ স্থাপনাও হয়। দেৱতাই চামৰ, খড়্গ আদি চিহ্ন দান কৰি নিয়ম নিৰ্দেশ কৰে—গুৰুপূজা, কুলদেৱতা পূজা, একাদশী আৰু শনিবাৰে দান, দুৰ্বল-অসহায়ৰ পালন, আৰু নিৰ্বিঘ্ন সিদ্ধিৰ বাবে শ্ৰীমাতা আৰু সংশ্লিষ্ট দেৱতালৈ প্ৰথম নিবেদন। শেষত তীৰ্থ-সুবিধা (পুখুৰী, কুঁৱা, খাঁদ, দুৱাৰ) বিস্তাৰ, ৰাজাজ্ঞা মচি পেলাবলৈ নিষেধ, হনুমানক ৰক্ষক নিযুক্তি আৰু দিৱ্য আশীৰ্বাদ বৰ্ণিত।
Adhyaya 34
Rāma-śāsana on Dharmāraṇya: Protection of Land Grants and the Dharma of Endowments (रामशासन-भूमिदानधर्मः)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে গঠিত। যুধিষ্ঠিৰে ব্যাসক সোধে—ত্রেতাযুগত সত্য-মন্দিৰত শ্ৰীৰামে ৰচনা কৰা প্ৰাচীন ‘শাসন’ (ৰাজআজ্ঞা/তাম্ৰপত্ৰ) কি? ব্যাসে ধৰ্মাৰণ্যৰ পৰিপ্ৰেক্ষিত বৰ্ণনা কৰে—সেখানে নাৰায়ণ স্বামী, এক যোগিনী উদ্ধাৰকাৰিণী শক্তি; আৰু ধৰ্মলেখ দীৰ্ঘকাল টিকাই ৰাখিবলৈ তাম্ৰফলকক স্থায়ী আধাৰ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত বেদ-পুরাণ-ধৰ্মশাস্ত্ৰ সকলোতে বিষ্ণুৰ একত্ব প্ৰতিপাদিত হয়, আৰু ৰামক ধৰ্মৰক্ষা কৰিবলৈ অৱতাৰ, বিৰোধী শক্তি বিনাশকাৰী বুলি দেখুওৱা হয়। শাসনৰ ভিতৰৰ ভাষা অভিলেখীয়-ধৰ্মৰীতিৰ দৰে—ভূমিদাতাৰ প্ৰশংসা, ভূমি কেঢ়া/অনুমোদন কৰা লোকৰ ওপৰত কঠোৰ দণ্ড, আৰু ৰক্ষকসকলৰ বাবে মহাপুণ্য। ভূমিচুৰিৰ নৰকফল, অধম যোনিত জন্ম, অলপ ভূমিদানৰো মহাফল, আৰু ব্ৰাহ্মণক দান কৰা ভূমি অ-হস্তান্তৰণীয় বুলি স্পষ্ট কৰা হৈছে। বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসকলে তাম্ৰপত্ৰ সংৰক্ষণ, পূজা আৰু নিত্য আৰাধনা কৰিব লাগে; লগতে ৰামনাম-জপক ৰক্ষাকাৰী ভক্তিচৰ্যা বুলি প্ৰচাৰ কৰা হয়। শেষত ৰামে এই শাসন যুগযুগান্তলৈ সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ আদেশ দিয়ে, আৰু আদেশ ভংগকাৰীক দণ্ড দিবলৈ হনুমানক ৰক্ষক-প্ৰৱৰ্তক ৰূপে আহ্বান কৰে; তাৰ পাছত ৰাম অযোধ্যালৈ উভতি গৈ দীৰ্ঘকাল ৰাজত্ব কৰে।
Adhyaya 35
धर्मारण्ये रामयज्ञः, सीतापुरस्थापनं च (Rāma’s Sacrifice in Dharmāraṇya and the Founding of Sītāpura)
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ প্ৰশ্নৰ প্ৰেৰণা লৈ ব্ৰহ্মাই ধৰ্মাৰণ্যত শ্ৰীৰামৰ যজ্ঞকর্ম আৰু শাসনব্যৱস্থাৰ বৰ্ণনা কৰে। প্ৰয়াগ-ত্রিবেণী, শুক্লতীৰ্থ, কাশী, গঙ্গা, হরিক্ষেত্ৰ আৰু ধৰ্মাৰণ্য আদি তীৰ্থ-মাহাত্ম্য শুনি ৰামে পুনৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ সংকল্প কৰে আৰু সীতা, লক্ষ্মণ, ভৰত, শত্রুঘ্নসহ বিধি-নিৰ্দেশৰ বাবে বশিষ্ঠৰ ওচৰলৈ যায়। মহাক্ষেত্ৰত ব্ৰহ্মহত্যা আদি মহাপাতক নাশৰ বাবে দান, নিয়ম, স্নান, তপ, ধ্যান, যজ্ঞ, হোম নে জপ—ইয়াৰ ভিতৰত কোনটো শ্ৰেষ্ঠ বুলি ৰামে সুধিলে, বশিষ্ঠে ধৰ্মাৰণ্যত যজ্ঞ কৰাক বিধান দিয়ে আৰু তাৰ ফল কালক্ৰমে বহুগুণিত হয় বুলি কয়। সীতাই কয় যে পূৰ্বযুগৰ সৈতে সম্পৰ্ক থকা আৰু ধৰ্মাৰণ্যবাসী বেদপাৰঙ্গত ব্ৰাহ্মণসকলেই ঋত্বিজ হ’ব লাগে। তেতিয়া নামোল্লিখিত আঠাৰজন যাজ্ঞিকক আহ্বান কৰি যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰা হয়; অৱভৃথ-স্নানৰ সৈতে সমাপ্তি কৰি পুৰোহিতসকলক সন্মান-পূজা দিয়া হয়। শেষত যজ্ঞসমৃদ্ধি স্থিৰ কৰিবলৈ সীতাই নিজৰ নামত এক বসতি স্থাপনৰ অনুৰোধ কৰে; ৰামে ব্ৰাহ্মণসকলক সুৰক্ষিত স্থান দি ‘সীতাপুৰ’ স্থাপন কৰে আৰু শান্তা-সুমঙ্গলা আদি ৰক্ষক-মঙ্গলদায়িনী দেবীৰ সৈতে তাৰ সম্পৰ্ক উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত অধ্যায়টো এক প্ৰশাসনিক-ধাৰ্মিক সনদৰ দৰে বিস্তৃত হয়—বহু গাঁও সৃষ্টি কৰি ব্ৰাহ্মণনিবাসৰ বাবে দান দিয়া হয়; সহায়ক জনসমাজ হিচাপে বৈশ্য-শূদ্ৰ নিযুক্ত হয় আৰু গৰু, ঘোঁৰা, বস্ত্ৰ, সোণ, ৰূপ, তাম্ৰ আদি দান নিৰ্ধাৰিত হয়। ব্ৰাহ্মণৰ অনুৰোধ মান্য কৰা আৰু তেওঁলোকৰ সেৱাত সমৃদ্ধি লাভ হয় বুলি ৰামে আদেশ দিয়ে; বাহিৰা দুষ্টৰ বাধা নিন্দনীয়। শেষত ৰাম অযোধ্যালৈ উভতি যায়, প্ৰজা আনন্দিত হয়, ধৰ্মৰাজ্য চলি থাকে আৰু সীতাৰ গৰ্ভধাৰণৰ সংকেতে বংশধাৰাৰ ধাৰাবাহিকতা দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 36
Adhyāya 36: Hanumān’s Guardianship, Kali-yuga Portents, and the Contest over Śāsana (Rāma’s Ordinance)
এই অধ্যায়ত স্তৰবদ্ধ সংলাপৰ মাজেৰে কাহিনী আগবাঢ়ে। নাৰদে ব্ৰহ্মাক সোধে—তাৰ পিছত কি হ’ল, পবিত্ৰ স্থানটো কিমান দিন স্থিৰ আছিল, কোনে তাক ৰক্ষা কৰিলে, আৰু কাৰ আজ্ঞাত তাত শাসন চলিছিল। ব্ৰহ্মাই কয় যে ত্ৰেতাৰ পৰা দ্বাপৰান্তলৈ আৰু কলিৰ আগমনলৈকে কেৱল বায়ুপুত্ৰ হনুমানেই সেই ক্ষেত্ৰ ৰক্ষা কৰিবলৈ সক্ষম আছিল, আৰু তেওঁ স্পষ্টভাৱে শ্ৰীৰামৰ নিৰ্দেশত প্ৰহৰীৰূপে আছিল; জনজীৱন সমবেত আনন্দ, নিত্য ঋগ্-যজুঃ-সাম-অথৰ্ব বেদপাঠ, উৎসৱ আৰু নানা যজ্ঞেৰে গাঁও-নগৰত বিস্তৃত হৈ সমৃদ্ধ আছিল। তাৰ পাছত যুধিষ্ঠিৰে ব্যাসক সোধে—সেই স্থান কেতিয়াবা শত্রুৰ দ্বাৰা ভাঙি পেলোৱা বা জয় কৰা হৈছিল নে? ব্যাসে কলিযুগৰ আৰম্ভণিৰ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰে—মিছাৰ বৃদ্ধি, ঋষিদ্বেষ, পিতৃ-মাতৃভক্তিৰ ক্ষয়, আচাৰ-অনুষ্ঠানত শৈথিল্য, দুৰ্নীতি আৰু বৰ্ণধৰ্মৰ উলটপালট—ইয়াৰ দ্বাৰা ধৰ্মক্ষয়ৰ এক নিৰ্ণায়ক ছবি গঢ় লয়। তাৰ পিছত কান্যকুব্জৰ ধৰ্মনিষ্ঠ ৰজা আমা আৰু তেওঁৰ পৰিবেশৰ কথা আহে; লগতে ধৰ্মাৰণ্যত ইন্দ্ৰসূৰিৰ প্ৰভাৱত জৈনমুখী শাসন ৰাজবিবাহ-বন্ধনৰ জৰিয়তে স্থাপিত হৈ বৈদিক প্ৰতিষ্ঠান আৰু ব্ৰাহ্মণ অধিকাৰ হ্ৰাস পায়। ব্ৰাহ্মণসকলৰ এটা প্ৰতিনিধিদলে ৰজাক আবেদন জনায় আৰু জামাতা-শাসক কুমাৰপালৰ সৈতে অহিংসা বনাম বৈদিক যজ্ঞহিংসা বিষয়ে বিতৰ্ক হয়। ব্ৰাহ্মণসকলে কয়—বেদবিহিত হিংসা যদি অস্ত্ৰবিহীন, মন্ত্ৰসহ বিধিপূৰ্বক, নিষ্ঠুৰতাৰ বাবে নহয় বৰং যজ্ঞব্যৱস্থাৰ বাবে হয়, তেন্তে সেয়া অধৰ্ম নহয়। কুমাৰপালে ৰাম/হনুমানৰ অব্যাহত ৰক্ষাৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ বিচাৰে; সেয়ে সমাজে ৰামেশ্বৰ/সেতুবন্ধলৈ নিয়মবদ্ধ তীৰ্থযাত্ৰা আৰু তপস্যা কৰি হনুমানৰ দৰ্শন লাভৰ সংকল্প কৰে, যাতে পূৰ্বৰ ধৰ্মস্থিতি পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা হয়। শেষত হনুমানৰ কৰুণ প্ৰতিসাদ, ৰামশাসনৰ পুনঃনিশ্চয় আৰু জীৱিকাসহায় দানব্যৱস্থাৰ ইংগিত দেখা যায়।
Adhyaya 37
Hanumān’s Epiphany, Authentication Tokens, and the Protection of Brāhmaṇas in Dharmāraṇya (अञ्जनीसूनोः स्वरूपदर्शनम् अभिज्ञानपुटिकाप्रदानं च)
এই অধ্যায়ত ধৰ্মাৰণ্যৰ ব্ৰাহ্মণসমাজে পৱনপুত্ৰ হনুমানক দীঘলীয়া স্তোত্ৰে স্তুতি কৰে—তাঁৰ ৰামভক্তি, ৰক্ষাশক্তি আৰু গো–ব্ৰাহ্মণহিতৰ সৈতে সঙ্গত নৈতিক ধৰ্মনিষ্ঠাৰ গুণগান কৰে। সন্তুষ্ট হনুমানে বৰ দিবলৈ ক’লে ব্ৰাহ্মণসকলে দুটা অনুৰোধ জনায়—(১) লংকাৰ কৃত্য-পরাক্ৰমৰ প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন, (২) জীৱিকা আৰু ধৰ্মব্যৱস্থাক ক্ষতি কৰা পাপী শাসকৰ বিৰুদ্ধে সংশোধনমূলক হস্তক্ষেপ। হনুমানে কয় যে কলিযুগত তেওঁৰ সত্য স্বৰূপ সাধাৰণতে দৃষ্টিগোচৰ নহয়; তথাপি ভক্তিৰে প্ৰেৰিত হৈ তেওঁ এক মধ্যস্থ ৰূপ প্ৰকাশ কৰে, যি পুৰাণবৰ্ণন অনুসৰি হোৱাত সকলোৰে বিস্ময় আৰু নিশ্চিততা জন্মে। লগতে তেওঁ অদ্ভুত তৃপ্তি দিয়া ফল প্ৰদান কৰি ধৰ্মাৰণ্যক ক্ষুধা-শমনকাৰী দিৱ্য ক্ষেত্ৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ ‘অভিজ্ঞান’ অৰ্থাৎ প্ৰমাণচিহ্নৰ ব্যৱস্থা কৰে—নিজ দেহৰ ৰোম/কেশ উঠাই দুটা পুটিকাত মোহৰ মাৰে। এটা পুটিকা ৰামভক্ত ৰজাক দিলে বৰপ্ৰদ; আনটো দণ্ডপ্ৰমাণ, যি ধৰ্ম পুনঃস্থাপন নোহোৱালৈকে সেনা আৰু কোষাগাৰ আদি দহিব পৰা শক্তিসম্পন্ন, আৰু গাঁও-দেয়, বণিক-কৰ, পূৰ্বৰ ব্যৱস্থা পুনঃস্থাপনৰ দাবী নিশ্চিত কৰে। তিনিৰাতি ব্ৰহ্মযজ্ঞ আৰু শক্তিশালী বৈদিক পাঠৰ পাছত হনুমানে বৃহৎ শিলামঞ্চত ব্ৰাহ্মণসকলৰ নিদ্ৰা ৰক্ষা কৰে আৰু পিতৃতুল্য বায়ুবেগে ছয় মাহৰ যাত্ৰা কেইটামান মুহূৰ্তত সংকুচিত কৰি তেওঁলোকক ধৰ্মাৰণ্যলৈ লৈ যায়। পুৱাতে এই ঘটনা জনবিস্ময় হৈ প্ৰচাৰিত হয়—ভক্তিৰে ধৰ্মৰক্ষা, পৰীক্ষাযোগ্য চিহ্নেৰে প্ৰমাণ, আৰু বিদ্বৎসমাজৰ সুৰক্ষা—এই বাণী দৃঢ় হয়।
Adhyaya 38
Rājā Kumarapālakaḥ—Vipra-saṃvādaḥ, Agni-upadravaḥ, Rāma-nāma-prāyaścittaṃ ca (King Kumarapālaka’s dialogue with Brahmins, the fire-crisis, and expiation through Rāma’s Name)
ব্যাসে এটা কাহিনী বৰ্ণনা কৰে—সজ্জিত ব্ৰাহ্মণ-প্ৰধানসকল ফল লৈ ৰাজদ্বাৰত সমবেত হয়, আৰু ৰাজপুত্ৰ কুমাৰপালকে তেওঁলোকক আদৰে গ্ৰহণ কৰে। ৰজাই জিন/অৰ্হত-শ্ৰদ্ধা, সৰ্বজীৱ দয়া, যোগশালাত উপস্থিতি, গুৰু-ৱন্দনা, নিৰন্তৰ মন্ত্ৰজপ আৰু পঞ্চূষণ ব্ৰতাচৰণ আদি মিশ্ৰ নীতিধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰাত ব্ৰাহ্মণসকল অস্বস্তি পায়। তেওঁলোকে ৰাম আৰু হনুমানৰ উপদেশ স্মৰণ কৰাই কয়—ৰজাই বিপ্ৰবৃত্তি (ব্ৰাহ্মণৰ জীৱিকা-সহায়) দিব লাগে আৰু ধৰ্ম ৰক্ষা কৰিব লাগে; কিন্তু ৰজাই সামান্য দানও অস্বীকাৰ কৰে। তাৰ পাছত দণ্ডৰূপে হনুমান-সম্পৰ্কিত এটা থলি প্ৰাসাদত নিক্ষেপ কৰা হয়; ৰাজভঁৰাল, বাহন আৰু ৰাজচিহ্নত ভয়ংকৰ অগ্নিকাণ্ড বিয়পি পৰে, মানৱীয় উপায় ব্যৰ্থ হয়। আতংকিত ৰজা ব্ৰাহ্মণসকলৰ শৰণ লয়, সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি অজ্ঞতা স্বীকাৰ কৰে আৰু বাৰে বাৰে ‘ৰাম’ নাম জপ কৰে। ৰামভক্তি আৰু ব্ৰাহ্মণ-সম্মানেই ৰক্ষাকাৰী বুলি কৈ অগ্নিশান্তি বিচাৰে; লগতে ব্ৰাহ্মণসেৱা আৰু ৰামভক্তি নকৰিলে নিজৰ দোষ মহাপাতকসম বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে। ব্ৰাহ্মণসকল প্ৰসন্ন হৈ শাপ শমায়; আগুন নুমাই যায় আৰু ৰাজ্যত শৃঙ্খলা ঘূৰি আহে। তাৰ পাছত নতুন প্ৰশাসনিক বন্দোবস্ত হয়—বিদ্বৎ গোষ্ঠীৰ পুনৰ্গঠন, সমাজসমূহৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ, আৰু বাৰ্ষিক আচাৰ-দানৰ বিধান, বিশেষকৈ পৌষ শুক্ল ত্ৰয়োদশীৰ ব্ৰত-দান আদি। অধ্যায়ৰ শেষত ধৰ্মাধিষ্ঠিত শাসন স্থিৰ হয় আৰু শাসননীতিত নৈতিক ভিত্তি হিচাপে ৰামনাম-ভক্তি পুনৰ প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 39
Cāturvidya–Traividya Organization, Gotra–Pravara Mapping, and Dharmāraṇya Settlement Register (अध्याय ३९)
এই অধ্যায়ত ব্রহ্মাই নাৰদক উপদেশমূলক সংলাপত কয়—শৃঙ্খলাবদ্ধ বেদাধ্যয়নত নিষ্ঠ শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসমাজে সংহিতা, পদ, ক্রম আৰু ঘন-পাঠৰ শুদ্ধ ৰীতিত বেদধ্বনি সংৰক্ষণ কৰে। ব্রহ্মা-বিষ্ণুপ্ৰমুখ দেৱগণে তাত উপস্থিত হৈ তেওঁলোকৰ যজ্ঞধ্বনি-পরিবেশ, আচাৰশুদ্ধি আৰু নৈতিক শৃঙ্খলা দেখি, তাক ত্ৰেতাযুগসদৃশ ধৰ্মস্থিতিৰ লক্ষণ বুলি গণ্য কৰে। কলিযুগৰ বিঘ্নৰ আশংকাত দেৱতাসকলে নিয়মিত অৰ্থ-কৰ্মব্যৱস্থা স্থাপন কৰে—চাতুৰ্বিদ্য আৰু ত্ৰৈবিদ্যৰ মাজত জীৱিকা-ভাগ, বৃত্তিসীমা, পৰস্পৰ বিবাহ-নিষেধ, আৰু কুল-বিভাজনৰ আনুষ্ঠানিক বিধান; পাঠত নিয়ামকৰ নাম ‘কাজেশ’ বুলি উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত অধ্যায়টো এক বিস্তৃত নথিত পৰিণত হয়: ৫৫টা গ্ৰামনাম, প্ৰতিটো গ্ৰামৰ বাবে গোত্ৰ-প্ৰৱৰ সমষ্টি আৰু গ্ৰামবিশেষ ‘গোত্ৰদেৱী’ (বংশৰক্ষিকা দেবী)ৰ চিনাক্তকৰণ। নাৰদৰ প্ৰশ্নে গোত্ৰ, কুল আৰু দেবী চিনাৰ পদ্ধতি স্পষ্ট হয়; ব্রহ্মাই স্থানানুসাৰে বংশ-প্ৰৱৰ আদি ক্ৰমবদ্ধ মানচিত্ৰ দিয়ে। শেষত পৰৱৰ্তী কালত সংকৰ আৰু অৱক্ষয়ক যুগ-পরিবর্তনৰ ফল বুলি মানি ল’লেও, এই নিবন্ধক ধৰ্মাৰণ্যৰ সন্মানিত সঁদৰ্ভ হিচাপে সংৰক্ষিত বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 40
Dharmāraṇya: Community Dharma, Adjudication Norms, and Phalaśruti
এই অধ্যায়ত নাৰদে ব্ৰহ্মাক সোধে—মোহেৰকপুৰত আত্মীয়-ভেদ আৰু দলাদলি উঠিলে ত্ৰৈবিদ্যা পণ্ডিতসকলে কেনেকৈ উত্তৰ দিয়ে। ব্ৰহ্মাই কয় যে শিষ্ট ব্ৰাহ্মণ সমাজে অগ্নিহোত্ৰ, যজ্ঞ, স্মাৰ্ত আচাৰ আৰু শাস্ত্ৰযুক্ত বিচাৰ-যুক্তিৰে শৃঙ্খলা ৰক্ষা কৰে; আৰু বাডৱ প্ৰধানসকলে ধৰ্মশাস্ত্ৰ, স্থানাচাৰ আৰু কুলাচাৰৰ আধাৰত পৰম্পৰাগত ধৰ্ম ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পাছত এক ধৰণৰ সামুদায়িক নিয়মাৱলী দিয়া হয়—ৰাম-সম্পৰ্কীয় চিহ্ন আৰু মুদ্ৰা (হস্তমুদ্ৰা)ৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা, সদাচাৰভংগত নিৰ্দিষ্ট দণ্ড, যোগ্যতা-নিয়ম, সামাজিক শাস্তি আৰু দোষীৰ সমুদায়-পরিহাৰ। জন্মসংস্কাৰ-সম্পৰ্কীয় অৰ্ঘ্য/অৰ্পণ (ষষ্ঠীদিন আদি), জীৱিকাৰ অংশ (বৃত্তিভাগ) বণ্টন, কুলদেৱতাৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট অংশ, আৰু ন্যায়বিচাৰত নিৰপেক্ষতা—পক্ষপাত, ঘুষ আৰু অন্যায় ৰায়ৰ কঠোৰ নিন্দা—এই সকলো বৰ্ণিত হয়। ব্যাসে কলিযুগত বৈদিক আচৰণ ক্ষয় আৰু দলীয় প্ৰবৃত্তি বৃদ্ধি হ’ব বুলি ক’লেও গোত্ৰ, প্ৰবৰ আৰু অৱতংক আদি পৰিচয়চিহ্নৰ মৰ্যাদা পুনঃস্থাপন কৰে। শেষত হনুমানক অদৃশ্য ন্যায়ৰক্ষক ৰূপে দেখুওৱা হয়—পক্ষপাত আৰু যথোচিত সেৱাৰ অৱহেলা ক্ষতি আনে, ধৰ্মাচৰণ ৰক্ষিত হয়। ফলশ্ৰুতিত ধৰ্মাৰণ্য-কথা শ্ৰৱণ-সন্মান পাৱনতা আৰু সমৃদ্ধি দান কৰে বুলি প্ৰশংসা কৰি, পুৰাণপাঠ আৰু দানৰ আদৰযুক্ত বিধি উল্লেখ কৰা হৈছে।
FAQs about Dharmaranya Mahatmya
Dharmāraṇya is portrayed as a concentrated tīrtha-zone where divine beings continually 'serve' the place, making it inherently merit-generating and spiritually protective for residents and pilgrims.
The text highlights enduring salvific outcomes for beings who die there, and emphasizes śrāddha/pinda-style offerings as mechanisms for uplifting multiple ancestral generations and extended lineages.
The section foregrounds aetiological questioning about how Dharmāraṇya became established among the gods, why it is tīrtha-like on earth, and how large communities of brāhmaṇas were instituted there.