Adhyaya 14
এই অধ্যায়ত বহু-কণ্ঠীয় তাত্ত্বিক অনুসন্ধান দেখা যায়। যুধিষ্ঠিৰে ধৰ্মাৰণ্যত বিষ্ণুৱে কেতিয়া আৰু কেনেকৈ তপস্যা কৰিছিল—সেয়া ক্ৰমে শুনিবলৈ বিচাৰে। তাৰ পিছত স্কন্দে ৰুদ্ৰ/ঈশ্বৰক সোধে—সৰ্বব্যাপী, গুণাতীত, সৃষ্টি-স্থিতি-লয়কৰ্তা প্ৰভুৱে কিয় অশ্বমুখ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে, যাক হয়গ্ৰীৱ তথা কৃষ্ণৰূপ বুলি স্পষ্টকৈ চিনাক্ত কৰা হৈছে। তাৰপিছত বৰাহ, নৰসিংহ, বামন, পৰশুৰাম, ৰাম, কৃষ্ণৰ অৱতাৰ-কর্ম আৰু কল্কিৰ ভৱিষ্যৎ-সংকেত সংক্ষিপ্তভাৱে উল্লেখ কৰি দেখুৱায়—ধৰ্মস্থাপনৰ বাবে একেই পৰম শক্তি নানা ৰূপে প্ৰকাশ পায়। ৰুদ্ৰে কাৰণ-কথা বৰ্ণনা কৰে। যজ্ঞৰ প্ৰস্তুতিত দেবতাসকলে বিষ্ণুক যোগাৰূঢ় আৰু ধ্যানস্থ অৱস্থাত নাপাই বৃহস্পতিৰ শৰণ লয়। তাৰপিছত ভাম্ৰ্য (পিঁপড়া/বল্মীক-সম্পৰ্কীয় জীৱ) দ্বাৰা ধনুৰ ডোৰ (গুণ) কাটি তেওঁক জগাবলৈ উপায় কৰা হয়; ‘সমাধি ভংগ নকৰিবা’ বুলি নৈতিক সংকোচো উঠে, কিন্তু ভাম্ৰ্যসকলক যজ্ঞভাগ দি সমঝোতা কৰা হয়। ডোৰ কটাৰ লগে লগে ধনুৰ প্ৰচণ্ড ঝাঁকুনিত এটা শিৰ ছিন্ন হৈ আকাশলৈ উঠি যায়; দেবতাসকল ব্যাকুল হৈ অনুসন্ধান কৰে—ইয়াৰ দ্বাৰাই হয়গ্ৰীৱ-তত্ত্ব আৰু যোগসমাধি-সংলগ্ন দিৱ্য কাৰণব্যৱস্থাৰ ভূমিকা স্থাপিত হয়।
Shlokas
Verse 1
युधिष्ठिर उवाच । कृपासिंधो महाभाग सर्वव्यापिन्सुरेश्वर । कदा ह्यत्र तपस्तप्तं विष्णुनामिततेजसा
যুধিষ্ঠিৰ ক’লে: হে কৃপাসিন্ধু, হে মহাভাগ, হে সৰ্বব্যাপী সুৰেশ্বৰ! অপৰিমেয় তেজস্বী বিষ্ণুৱে ইয়াত কেতিয়া তপস্যা কৰিছিল?
Verse 2
स्कंदाय कथितं चैव शर्वेण च महात्मना । आनुपूर्व्येण सर्वं हि कथयस्व त्वमेव हि
এই কথা মহাত্মা শৰ্ব (শিৱ)য়ে স্কন্দক কৈছিল। সেয়ে তুমি নিজেই সকলো কথা ক্ৰমে ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰা।
Verse 3
व्यास उवाच । शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि धर्म्मारण्ये नृपोत्तम । एकदात्र तपस्तप्तं विष्णुनाऽमिततेजसा
ব্যাসে ক’লে: শুনা, বৎস; হে নৃপোত্তম, মই ক’ম। একবাৰ এই ধৰ্মাৰণ্যত অমিত তেজস্বী বিষ্ণুৱে তপস্যা কৰিছিল।
Verse 4
स्कंद उवाच । कथं देवसरोनाम पंपा चंपा गया तथा । वाराणस्यधिका चैव कथमश्वमुखो हरिः
স্কন্দে ক’লে: ‘দেৱসৰ’ নাম কেনেকৈ হ’ল? আৰু পম্পা, চম্পা, গয়া কেনেকৈ উদ্ভৱ হ’ল? ই কেনেকৈ বাৰাণসীতকৈও অধিক বুলি কোৱা হয়? তাতে হৰি কেনেকৈ ‘অশ্বমুখ’ হ’ল?
Verse 5
ईश्वर उवाच । अत्र नारायणो देवस्तपस्तेपे सुदुष्करम् । दिव्यवर्षशतं त्रीणि जातः सुष्ठ्वाननश्च सः
ঈশ্বৰে ক’লে: ইয়াত নাৰায়ণ দেৱে অতি দুষ্কৰ তপস্যা কৰিছিল। তিনিশ দিব্য বছৰৰ বাবে তেওঁ সেই নিয়মত স্থিত থাকি অতি উত্তম মুখেৰে প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 6
तपस्तेपे महाविष्णुः सुरूपार्थं च पुत्रक । वाजिमुखो हरिस्तत्र सिद्धस्थाने महाद्युते
হে পুত্ৰক, মহাবিষ্ণুৱে সুন্দৰ ৰূপ লাভৰ বাবে তাত তপস্যা কৰিছিল। সেই মহাদ্যুতি সিদ্ধস্থানত হৰি ‘ৱাজিমুখ’—অশ্বমুখ ৰূপে প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 7
स्कंद उवाच । कारणं ब्रूहि नोद्य त्वमश्वाननः कथं हरिः । महारिपोश्च हंता च देवदेवो जगत्पतिः
স্কন্দে ক’লে: আজি আমাক কাৰণ কোৱা—দেৱদেৱ, জগতপতি, মহাশত্ৰুনাশক হৰি কেনেকৈ অশ্বানন হ’ল?
Verse 8
यस्य नाम्ना महाभाग पातकानि बहून्यपि । विलीयंते तु वेगेन तमः सूर्योदये यथा
হে মহাভাগ! যাঁৰ নামমাত্ৰে বহু পাপো বেগে বিলীন হয়, যেন সূৰ্যোদয়ত অন্ধকাৰ লয় পায়।
Verse 9
श्रूयंते यस्य कर्माणि अद्भुतान्यद्भुतानि वै । सर्वेषामेव जीवानां कारणं परमेश्वरः
যাঁৰ কৰ্ম অদ্ভুত—সঁচাকৈ অদ্ভুত—বুলি শ্ৰৱণ হয়; সেই পৰমেশ্বৰেই সকলো জীৱৰ পৰম কাৰণ।
Verse 10
प्राणरूपेण यो देवो हयरूपः कधं भवेत् । सर्वेषामपि तंत्राणामेकरूपः प्रकीर्तितः
যি দেৱ প্ৰাণৰূপ, তেওঁ কেনেকৈ হয়ৰূপ হ’ব পাৰে? সকলো তন্ত্ৰত তেওঁ একমাত্ৰ মূল স্বৰূপ বুলি প্ৰখ্যাত।
Verse 11
भक्तिगम्यो धर्मभाजां सुखरूपः सदा शुचिः । गुणातीतोऽपि नित्योऽसौ सर्वगो निर्गुणस्तथा
ধৰ্মভাজনসকলৰ বাবে তেওঁ ভক্তিৰে গম্য; তেওঁ আনন্দস্বৰূপ আৰু সদা শুচি। গুণাতীত হ’লেও তেওঁ নিত্য—সৰ্বব্যাপী আৰু নিৰ্গুণো।
Verse 12
स्रष्टासौ पालको हंता अव्यक्तः सर्वदेहिनाम् । अनुकूलो महातेजाः कस्मादश्वमुखोऽभवत्
সেই স্ৰষ্টা, পালনকৰ্তা আৰু সংহাৰক—সকলো দেহধাৰীৰ প্ৰতি অৱ্যক্ত; অনুকূল, মহাতেজস্বী। তেন্তে তেওঁ কেনেকৈ অশ্বমুখ হ’ল?
Verse 13
यस्य रोमोद्भवा देवा वृक्षाद्याः पन्नगा नगाः । कल्पेकल्पे जगत्सर्वं जायते यस्य देहतः
যাৰ দেহৰ ৰোমৰ পৰা যেন দেৱতাসকল উদ্ভৱ হয়; গছ-গছনি আদি, নাগ আৰু পৰ্বতসমূহো। প্ৰতি কল্পতে তেওঁৰ দেহৰ পৰাই সমগ্ৰ জগত জন্মে।
Verse 14
स एव विश्वप्रभवः स एवात्यंतकारणम् । येनानीताः पुनर्विद्या यज्ञाश्च प्रलयं गताः
সেই একাই বিশ্বৰ উদ্ভৱ-স্ৰোত, সেই একাই পৰম কাৰণ; যিজনে প্ৰলয়ত লুপ্ত হোৱা বিদ্যা আৰু যজ্ঞসমূহ পুনৰ আনি দিলে।
Verse 15
घातितो दुष्टदैत्योऽसौ वेदार्थं कृत उद्यमः । एवमासीन्महाविष्णुः कथमश्वमुखोऽभवत्
সেই দুষ্ট দৈত্যক বধ কৰি, বেদাৰ্থৰ হেতু উদ্যম কৰিলে। এনে মহাবিষ্ণু—তেন্তে তেওঁ কেনেকৈ অশ্বমুখ হ’ল?
Verse 16
रत्नगर्भा धृता येन पृष्ठदेशे च लीलया । कृत्या व्यवस्थितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्
যিজনে ৰত্নগৰ্ভা পৃথিৱীক লীলাৰে পিঠিত ধৰি ৰাখিলে; তেওঁৰ বিধানশক্তিতেই সমগ্ৰ জগত—স্থাবৰ আৰু জঙ্গম—নিজ নিজ ক্ৰমত সুস্থিৰভাৱে স্থাপিত।
Verse 17
स देवो विश्वरूपो वै कथं वाजिमुखोऽभवत् । हिरण्याक्षस्य हंता यो रूपं कृत्वा वराहजम्
সেই দেৱ, যি নিশ্চয় বিশ্বৰূপ, কেনেকৈ হয়মুখ (ঘোঁৰা-মুখ) অৱতাৰ ধাৰণ কৰিলে? যিজনে হিৰণ্যাক্ষক বধ কৰিলে, তেওঁ দেৱকাৰ্যৰ বাবে বৰাহ-ৰূপ গ্ৰহণ কৰিছিল।
Verse 18
सुपवित्रं महातेजाः प्रविश्य जलसा गरे । उद्धृता च मही सर्वा ससागरमहीधरा
সৰ্বপবিত্ৰ মহাতেজস্বী জনে জলৰ গভীৰতাত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱী সাগৰ আৰু পৰ্বতসহ উদ্ধাৰ কৰি তোলা হ’ল।
Verse 19
उद्धृता च मही नूनं दंष्ट्राग्रे येन लीलया । कृत्वा रूपं वराहं च कपिलं शोकनाशनम्
নিশ্চয় তেওঁ লীলাভাৱে নিজৰ দন্তাগ্ৰত পৃথিৱীক উঠাই ধৰিলে; বৰাহ-ৰূপ ধাৰণ কৰি, আৰু কপিল ৰূপেও—যি শোক নাশ কৰে।
Verse 20
स देवः कथमीशानो हयग्रीवत्वमागतः । प्रह्लादार्थे स चेशानो रूपं कृत्वा भयावहम्
সেই প্ৰভু, পৰমেশ্বৰ, কেনেকৈ হয়গ্ৰীৱত্ব লাভ কৰিলে? আৰু প্ৰহ্লাদৰ হিতাৰ্থে সেই একে ঈশ্বৰে ভয়ংকৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 21
नारसिंहं महादेवं सर्वदुष्टनिवारणम् । पर्वताग्निसमुद्रस्थं ररक्ष भक्तसत्तमम्
নাৰসিংহ মহাদেৱ—যি সকলো দুষ্টতা নিবাৰণ কৰে—ৰূপে তেওঁ ভক্তশ্ৰেষ্ঠক ৰক্ষা কৰিলে; পৰ্বত, অগ্নি আৰু সাগৰৰ মাজতো।
Verse 22
हिरण्यकशिपुं दुष्टं जघान रजनीमुखे । इंद्रासने च संस्थाप्य प्रह्लादस्य सुखप्रदम्
সন্ধ্যাৰ সময়ত তেওঁ দুষ্ট হিৰণ্যকশিপুক বধ কৰিলে; আৰু প্ৰহ্লাদক ইন্দ্ৰাসনত স্থাপন কৰি তাক সুখ দান কৰিলে।
Verse 23
प्रह्लादार्थे च वै नूनं नृसिंहत्वमुपागतः । विरोचनसुतस्याग्रे याचकोऽसौ भवेत्तदा
প্ৰহ্লাদৰ হিতৰ বাবে নিশ্চয় তেওঁ নৃসিংহ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে; আৰু তাৰ পাছত বিরোচনৰ পুত্ৰ বলিৰ সন্মুখত বামন ৰূপে ভিক্ষুক হ’ল।
Verse 24
यज्ञे चैवाश्वमेधे वै बलिना यः समर्चितः । हृता वसुमती तस्य त्रिपदीकृतरोदसी
অশ্বমেধ যজ্ঞত বলিয়ে যাক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিছিল, সেইজনেই তাৰ পৃথিৱীৰ আধিপত্য হৰণ কৰিলে আৰু তিন পদক্ষেপে স্বৰ্গ-ভূমি দুয়ো লোক মাপি দিলে।
Verse 25
विश्वरूपेण वै येन पाताले क्षपितो बलिः । त्रिःसप्तवारं येनैव क्षत्रियानवनीतले
যাৰ বিশ্বৰূপে বলিক পাতাললৈ নিক্ষেপ কৰা হ’ল; আৰু যিয়ে পৃথিৱীৰ পিঠিত ক্ষত্ৰিয়সকলক সাত-আঠাইশবাৰ বিনাশ কৰিলে।
Verse 26
हत्वाऽददाच्च विप्रेभ्यो महीमतिमहौजसा । घातितो हैहयो राजा येनैव जननी हता
তেওঁলোকক বধ কৰি সেই মহাতেজস্বীয়ে পৃথিৱী বিপ্ৰসকল (ব্ৰাহ্মণসকল)ক দান কৰিলে; আৰু সেইজনেই হৈহয় ৰজাক বধ কৰিলে—যিজনে (বীৰৰ) মাতৃক বধ কৰিছিল।
Verse 27
येन वै शिशुनोर्व्यां हि घातिता दुष्टचारिणी । राक्षसी ताडका नाम्नी कौशिकस्य प्रसादतः
যাৰ দ্বাৰাই, কৌশিক (বিশ্বামিত্ৰ)ৰ অনুগ্ৰহ আৰু আজ্ঞাত, দুষ্টাচাৰিণী ৰাক্ষসী তাড়কা নাম্নী নিহত হ’ল।
Verse 28
विश्वामित्रस्य यज्ञे तु येन लीलानृदेहिना । चतुर्दशसहस्राणि घातिता राक्षसा वलात्
আৰু বিশ্বামিত্ৰৰ যজ্ঞত, যিজনে লীলাৰূপে মানৱদেহ ধাৰণ কৰিছিল, তেওঁ বলপূৰ্বক চৌদহ হাজাৰ ৰাক্ষস নিধন কৰিলে।
Verse 29
हता शूर्पणखा येन त्रिशिराश्च निपातितः । सुग्रीवं वालिनं हत्वा सुग्रीवेण सहायवान्
যাৰ দ্বাৰাই শূৰ্পণখা দণ্ডিত হ’ল আৰু ত্ৰিশিৰাও পতিত হ’ল; আৰু বালিনক বধ কৰি তেওঁ সুগ্ৰীৱৰ সহায়ক-মিত্ৰ হ’ল।
Verse 30
कृत्वा सेतुं समुद्रस्य रणे हत्वा दशाननम् । धर्म्मारण्यं समासाद्य ब्राह्मणानन्वपूजयत्
সমুদ্ৰৰ ওপৰে সেতু নিৰ্মাণ কৰি আৰু ৰণত দশানন (ৰাৱণ)ক বধ কৰি, তেওঁ ধৰ্ম্মাৰণ্যত উপস্থিত হৈ তাত ব্ৰাহ্মণসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা-সন্মান কৰিলে।
Verse 31
शासनं द्विजवर्येभ्यो दत्त्वा ग्रामान्बहूंस्तथा । स्नात्वा चैव धर्म्मवाप्यां सुदानान्यददाद्गवाम्
শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলক শাসন-পত্ৰ (দানপত্ৰ) দি আৰু বহু গাঁও দান কৰি, তেওঁ ধৰ্ম্মৱাপীত স্নান কৰি গৰুৰ উত্তম দান প্ৰদান কৰিলে।
Verse 32
साधूनां पालनं कृत्वा निग्रहाय दुरात्मनाम् । एवमन्यानि कर्म्माणि श्रुतानि च धरातले
সাধুসকলক পালন কৰি আৰু দুষ্টাত্মাসকলক দমন কৰি, এইদৰে আন বহু কৰ্মও পৃথিৱীত তেওঁৰ বিষয়ে শুনা যায়।
Verse 33
स देवो लीलया कृत्वा कथं चाश्वमुखोऽभवत् । यो जातो यादवे वंशे पूतनाशकटादिकम्
যি দেৱতা সকলোকে লীলাৰ দৰে সম্পন্ন কৰে—তেওঁ কেনেকৈ অশ্বমুখ (হয়ানন) হ’ল? যি যাদৱ বংশত জন্মি পূতনা, শকট আদি বিনাশ কৰিলে।
Verse 34
अरिष्टदैत्यः केशी च वृकासुरबकासुरौ । शकटासुरो महासुर स्तृणावर्तश्च धेनुकः
অৰিষ্ট দৈত্য, কেশী, বৃকাসুৰ আৰু বকাসুৰ; শকটাসুৰ মহাসুৰ, আৰু তৃণাবর্ত তথা ধেনুক—
Verse 35
मल्लश्चैव तथा कंसो जरासंधस्तथैव च । कालयवनस्य हंता च कथं वै स हयाननः । तारकासुरं रणे जित्वा अयुतषट्पुरं तथा
মল্লসকল, লগতে কংস আৰু জৰাসন্ধো; আৰু কালযৱনৰ বধকাৰী—তেন্তে তেওঁ কেনেকৈ হয়ানন? ৰণত তাৰকাসুৰক জয় কৰি, আৰু তদুপৰি অযুতষট্পুৰ লাভ কৰি—
Verse 36
कन्याश्चोद्वाहिता येन सहस्राणि च षड् दश । अमानुषाणि कृत्वेत्थं कथं सोऽश्वमुखोऽभवत्
যিজনে ষোল হাজাৰ কন্যাক বিবাহ কৰিলে; এইদৰে অতিমানৱীয় কৰ্ম সম্পন্ন কৰি, তেওঁ কেনেকৈ অশ্বমুখ হ’ল?
Verse 37
त्राता यः सर्वभक्तानां हंता सर्वदुरात्मनाम् । धर्मस्थापनकृत्सोऽपि कल्किर्विष्णुपदे स्थितः
যি সকলো ভক্তৰ ত্ৰাতা আৰু সকলো দুষ্ট-আত্মাৰ সংহাৰক—যি ধৰ্ম পুনঃস্থাপন কৰে—সেই কল্কি নিশ্চয় বিষ্ণুৰ পৰম পদত অৱস্থিত।
Verse 38
एतद्वै महदाश्चर्य्यं भवता यत्प्रकाशितम् । एतदाचक्ष्व मे सर्वं कारणं त्रिपुरांतक
আপোনাৰ দ্বাৰা যি প্ৰকাশিত হ’ল, সেয়া নিশ্চয় এক মহা আশ্চৰ্য। হে ত্ৰিপুৰান্তক, ইয়াৰ কাৰণসহ সকলো কথা মোক কওক।
Verse 39
श्रीरुद्र उवाच । साधुपृष्टं महाबाहो कारणं तस्य वच्म्यहम् । हयग्रीवस्य कृष्णस्य शृणुष्वे काग्रमानसः
শ্ৰী ৰুদ্ৰ ক’লে: হে মহাবাহো, তুমি সঠিকভাৱে সুধিছা; মই তাৰ কাৰণ ক’ম। হয়গ্ৰীৱ-ৰূপ কৃষ্ণৰ বিষয়ে একাগ্ৰচিত্তে শুনা।
Verse 40
व्यास उवाच । पुरा देवैः समारब्धो यज्ञो नूनं धरातले । वेदमंत्रैराह्वयितुं सर्वे रुद्रपुरोगमाः
ব্যাস ক’লে: পূৰ্বে দেৱতাসকলে পৃথিৱীত নিশ্চয় এক যজ্ঞ আৰম্ভ কৰিছিল। বৈদিক মন্ত্ৰেৰে আহ্বান কৰিবলৈ, সকলোৱে ৰুদ্ৰক অগ্ৰে ৰাখি আগবাঢ়িল।
Verse 41
वैकुण्ठे च गताः सर्वे क्षीराब्धौ च निजालये । पातालेऽपि पुनर्गत्वा न विदुः कृष्णदर्शनम्
সকলোৱে বৈকুণ্ঠলৈ গ’ল আৰু ক্ষীৰসাগৰত থকা তেওঁৰ নিজ ধামলৈও। পুনৰ পাতাললৈ গৈও, তেতিয়াও কৃষ্ণদৰ্শন লাভ নকৰিলে।
Verse 42
मोहाविष्टास्ततः सर्वे इतश्चेतश्च धाविताः । नैव दृष्टस्तदा तैस्तु ब्रह्मरूपो जनार्दनः
মোহত আচ্ছন্ন হৈ তেওঁলোক সকলোৱে ইফালে-সিফালে দৌৰিলে; কিন্তু তেতিয়া ব্ৰহ্ম-ৰূপ জনাৰ্দন তেওঁলোকৰ চকুত একেবাৰে নপৰিল।
Verse 43
विचारयंति ते सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः । क्व गतोऽसौ महाविष्णुः केनोपायेन दृश्यते
ইন্দ্ৰক আগত কৰি সেই সকলো দেৱে চিন্তা কৰিলে— ‘সেই মহাবিষ্ণু ক’লৈ গ’ল, আৰু কোন উপায়ে তেওঁক দেখা যায়?’
Verse 44
प्रणम्य शिरसा देवं वागीशं प्रोचुरादरात् । देवदेव महाविष्णुं कथयस्व प्रसादतः
শিৰ নত কৰি দেৱক প্ৰণাম জনাই, তেওঁলোকে আদৰেৰে বাগীশক ক’লে— ‘হে দেৱদেৱ, কৃপা কৰি মহাবিষ্ণুৰ কথা আমাক কওক।’
Verse 45
बृहस्पतिरुवाच । न जाने केन कार्येण योगारूढो महात्मवान् । योगरूपोऽभवद्विष्णुर्योगीशो हरिरच्युतः
বৃহস্পতিয়ে ক’লে— ‘মই নাজানো কোন কাৰ্যৰ বাবে সেই মহাত্মা যোগত আৰূঢ় হৈছে। বিষ্ণু যোগ-ৰূপেই হৈ পৰিছে— যোগীশ্বৰ হৰি অচ্যুত।’
Verse 46
क्षणं ध्यात्वा स्वमात्मानं धिषणेन ख्यापितो हरिः । तत्र सर्वे गता देवा यत्र देवो जगत्पतिः
এক্ষণ স্ব-আত্মাৰ ধ্যান কৰি, ধিষণা (অন্তৰ্দৃষ্টি) দ্বাৰা হৰি প্ৰকাশিত হ’ল। তেতিয়া সকলো দেৱ সেই ঠাইলৈ গ’ল য’ত জগত্পতি দেৱ অৱস্থিত আছিল।
Verse 47
तदा दृष्टो महाविष्णुर्ध्यानस्थोऽसौ जनार्दनः । ध्यात्वा कृत्यसमाकारं सशरं दैत्यसूदनम्
তেতিয়া তেওঁলোকে মহাবিষ্ণু—জনাৰ্দনক—গভীৰ ধ্যানত আসীন দেখিলে; কৰ্তব্য-অনুৰূপ ৰূপ মনতে ধৰি, বাণধাৰী দৈত্য-নাশক ৰূপে।
Verse 48
समास्थानं ततो दृष्ट्वा बोधोपायं प्रचक्रमे । आह तांश्च तदा वम्र्यो धनुर्गुणं प्रयत्नतः । छेत्स्यंति चेत्तच्छब्देन प्रबुध्येत हरिः स्वयम्
তেওঁক এইদৰে দৃঢ়ভাৱে আসীন দেখি বম্ৰ্যসকলে জগাবলৈ উপায় বিচাৰিলে। তেতিয়া তেওঁলোকে আনসকলক ক’লে: “যত্নে ধনুৰ গুণ কাটিবা; সেই শব্দ হ’লে হৰি নিজেই জাগিব পাৰে।”
Verse 49
देवा ऊचुः । गुणभक्षं कुरुध्वं वै येनासौ बुध्यते हरिः । क्रत्वर्थिनो वयं वम्र्यः प्रभुं विज्ञापयामहे
দেৱাসকলে ক’লে: “গুণটো চিবাই কাটি দিয়া, যাৰ দ্বাৰা হৰি জাগে। আমি যজ্ঞ-সিদ্ধি কামনা কৰোঁ; হে বম্ৰ্যসকল, আমি প্ৰভুক নিবেদন জনাম।”
Verse 50
वम्र्यः ऊचुः । निद्राभंगं कथाच्छेदं दम्पत्योर्मैत्रभेदनम् । शिशुमातृविभेदं वा कुर्वाणो नरकं व्रजेत्
বম্ৰ্যসকলে ক’লে: “কাৰোবাৰ নিদ্ৰা ভাঙি দিয়া, পবিত্ৰ কথোপকথন কাটি দিয়া, দম্পতীৰ মাজত মৈত্ৰী ভাঙি দিয়া, বা শিশুক মাতৃৰ পৰা পৃথক কৰা—এনে কৰোঁতা নৰকলৈ যায়।”
Verse 51
योगारूढो जगन्नाथः समाधिस्थो महाबलः । तस्य श्रीजगदीशस्य विघ्नं नैव तु कुर्महे
জগন্নাথ মহাবলী যোগত আৰূঢ়, সমাধিত স্থিত। সেই শ্ৰী জগদীশ প্ৰভুৰ কাৰ্যত আমি কেতিয়াও বিঘ্ন নকৰোঁ।
Verse 52
ब्रह्मोवाच । भवतां सर्वभक्षत्वं देवकार्यं क्रियेत चेत् । कर्त्तव्यं च ततो वम्र्यो यज्ञसिद्धिर्यथा भवेत् । वम्रीशा सा तदा वत्स पुनरेवमुवाच ह
ব্ৰহ্মাই ক’লে: “যদি তোমালোকৰ সৰ্বভক্ষত্ব দেৱকাৰ্যত নিয়োজিত হয়, তেন্তে হে বম্ৰ্যসকল, এনেদৰে কৰা যাতে যজ্ঞ সিদ্ধ হয়।” তেতিয়া বম্ৰ্যসকলৰ ৰাণী, হে বৎস, পুনৰ এইদৰে ক’লে।
Verse 53
वम्र्युवाच । दुःखसाध्यो जगन्नाथो मलयानिलसंनिभः । कथं वा बोध्यतां बह्मन्नस्माभिः सुरपूजितः
বম্ৰ্যাই ক’লে: “জগন্নাথক জগাবলৈ অতি কষ্টসাধ্য; তেওঁ মলয় বতাহৰ দৰে কোমল। হে ব্ৰাহ্মণ, দেৱতাই যাক পূজা কৰে, তাক আমি কেনেকৈ জাগ্ৰত কৰিম?”
Verse 54
नैव यज्ञेन मे कार्यं सुरैश्चैव तथैव च । सर्वेषु यज्ञकार्येषु भागं ददतु मे सुराः
“মোৰ যজ্ঞৰ কোনো ব্যক্তিগত প্ৰয়োজন নাই, দেৱতাসকলৰো তেনেদৰে নহয়। কিন্তু এতিয়াৰ পৰা সকলো যজ্ঞকাৰ্যত দেৱতাই মোক মোৰ অংশ দিওক।”
Verse 55
देवा ऊचुः । प्रदास्यामो वयं वम्र्यै भागं यज्ञेषु सर्वदा । यज्ञाय दत्तमस्माभिः कुरुष्वैवं वचो हि नः
দেৱতাসকলে ক’লে: “আমি সদায় যজ্ঞসমূহত বম্ৰ্যাই অংশ দিম। এতিয়া আমাৰ কথামতে তুমিও তেনেদৰে কৰা; আমি যি দিছোঁ সেয়া যজ্ঞৰ হিতৰ বাবে।”
Verse 56
तथेति विधिनाप्युक्तं वम्री चोद्यममाश्रिता । गुणभक्षादिकं कर्म तया सर्वं कृतं नृप
এনেদৰে বিধি অনুসাৰে উপদেশ পাই বম্ৰী চেষ্টা গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু ধনুৰ ডোৰ কুটিবলৈ আৰম্ভ কৰি সকলো কৰ্ম তাই সম্পন্ন কৰিলে, হে ৰাজন।
Verse 57
युधिष्ठिर उवाच । अस्य वा बोधने देवा गुणभंगे समाधिषु । एतदाश्चर्यं विप्रर्षे सत्यं सत्यवतीसुत
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে: “হে বিপ্ৰর্ষি-শ্ৰেষ্ঠ, সত্যৱতীৰ পুত্ৰ ব্যাস! এই আশ্চৰ্য ঘটনা কি সঁচাকৈ তেনেকুৱাই—তেওঁক জগাবলৈ আৰু সমাধি-অৱস্থাত ধনুৰ জ্যা ভাঙি যোৱাত দেবতাসকল জড়িত আছিল নে?”
Verse 58
व्यास उवाच । व्यग्रचित्ताः सुराः सर्वे आकृष्टं हरिकार्मु कम् । न जाने केन कार्येण विष्णुमायाविमोहिताः
ব্যাসে ক’লে: “সকলো সুৰা ব্যগ্ৰচিত্ত হৈ হৰিৰ ধনু টানি ধৰিলে। কোন কাৰ্যৰ বাবে তেওঁলোক বিষ্ণুৰ মায়াত বিমোহিত হ’ল, মই নাজানো।”
Verse 59
मुदितास्ताः प्रमुञ्चंति वल्मीकं चाग्रतो हरेः । कोटिपार्श्वे ततो नीतं वल्मीकं पर्वतोपमम्
আনন্দিত হৈ তেওঁলোকে হৰিৰ আগত পিপঁৰা-ঢিবি মুকলি কৰি দিলে। তাৰ পাছত ধনুৰ আগফালে, পৰ্বতসম বৃহৎ সেই ঢিবি কাষলৈ লৈ যোৱা হ’ল।
Verse 60
गुणे च भक्षिते तस्मिंस्तक्षणादेव दूषिते । ज्याघातकोटिभिः सार्द्धं शीर्षं छित्त्वा दिवं गतम्
আৰু যেতিয়া সেই ধনুৰ জ্যা খাই পেলোৱা হ’ল আৰু তৎক্ষণাত নষ্ট হ’ল, তেতিয়া অসংখ্য জ্যা-আঘাতৰ সৈতে মূৰ কাটি আকাশলৈ (স্বৰ্গলৈ) গ’ল।
Verse 61
गते शीर्षे च ते देवा भृशमु द्विग्नमानसाः । धावंति सर्वतः सर्वे शिरआलोकनाय ते
মূৰ গ’লত, সেই দেবতাসকল অতি উদ্বিগ্নচিত্ত হৈ মূৰটো চাবলৈ-সন্ধান কৰিবলৈ সকলো দিশে দৌৰিলে।