Adhyaya 11
এই অধ্যায়ত ব্যাস–যুধিষ্ঠিৰ সংলাপ বৰ্ণিত। যুধিষ্ঠিৰে অধিক কাহিনী শুনিবলৈ অনুৰোধ কৰি কয় যে ব্যাসবাণীৰ ‘অমৃত’ তেওঁক কেতিয়াও তৃপ্ত নকৰে। ব্যাসে যুগান্তৰ এক মহাসংকট বৰ্ণনা কৰে—ৰাক্ষসাধিপতি লোলজিহ্ব উদিত হৈ ত্ৰিলোকত আতংক বিস্তাৰ কৰে, পাছত ধৰ্মাৰণ্যলৈ আহি বহু অঞ্চল জয় কৰি এক সুন্দৰ, পবিত্ৰ বসতি দহন কৰে; তাত থকা ব্ৰাহ্মণসকল ভয়তে পলাই যায়। তেতিয়া শ্ৰীমাতাৰ নেতৃত্বত অসংখ্য দেবী প্ৰকট হয়। ত্ৰিশূল, শঙ্খ-চক্ৰ-গদা, পাশ-অঙ্কুশ, খড়্গ, পৰশু আদি দিব্য অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰি তেওঁলোকে ব্ৰাহ্মণৰক্ষা আৰু ৰাক্ষসনাশৰ বাবে যুদ্ধ কৰে। লোলজিহ্বৰ গর্জনত দিশ আৰু সাগৰ কঁপি উঠে; ইন্দ্ৰ (বাসৱ) নলকূবৰক অনুসন্ধানলৈ পঠায়, সি যুদ্ধবৃত্তান্ত জনায়। ইন্দ্ৰে বিষ্ণুক অৱগত কৰে; বিষ্ণু (এই বৰ্ণনাত সত্যলোকৰ পৰা) অৱতৰি সুদৰ্শন চক্ৰ নিক্ষেপ কৰি লোলজিহ্বক নিস্তেজ কৰে; দেবীসকলৰ প্ৰহাৰৰ মাজত ৰাক্ষস নিহত হয়। দেৱ-গন্ধৰ্বসকলে বিষ্ণুৰ স্তৱ কৰে। স্থানচ্যুত ব্ৰাহ্মণসকলক বিচাৰি আশ্বাস দিয়া হয়—বাসুদেৱৰ চক্ৰেই ৰাক্ষস বিনষ্ট। ব্ৰাহ্মণসকলে পৰিয়ালসহ উভতি আহি তপস্যা, যজ্ঞ আৰু অধ্যয়ন পুনৰ আৰম্ভ কৰে। বসতিৰ নামো স্থিৰ হয়—কৃতযুগত ‘ধৰ্মাৰণ্য’, আৰু ত্ৰেতাযুগত ‘সত্য মন্দিৰ’ নামে খ্যাত হয়।
Shlokas
Verse 1
युधिष्ठिर उवाच । अतः परं किमभवद्ब्रवीतु द्विजसत्तम । त्वद्वचनामृतं पीत्वा तृप्तिर्नास्ति मम प्रभो
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে: “ইয়াৰ পিছত কি হ’ল? হে দ্বিজসত্তম, কৃপা কৰি কওক। হে প্ৰভু, আপোনাৰ বাক্য-অমৃত পান কৰিও মোৰ তৃপ্তি নাহে।”
Verse 2
व्यास उवाच । अथ किंचिद्गते काले युगांतसमये सति । त्रेतादौ लोलजिह्वाक्ष अभवद्राक्षसेश्वरः
ব্যাসে ক’লে: “তাৰ পিছত কিছু কাল গ’ল, যেতিয়া যুগান্তৰ সময় ওচৰ চাপিল। ত্ৰেতাযুগৰ আৰম্ভণিতে লোলজিহ্বাক্ষ নামৰ এক ৰাক্ষসেশ্বৰ উদ্ভৱ হ’ল।”
Verse 3
तेन विद्रावितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । जित्वा स सकलांल्लोकान्धर्मारण्ये समागतः
তেওঁৰ দ্বাৰা চল-অচলসহ সমগ্ৰ ত্ৰৈলোক্য আতংকিত হৈ পলাই গ’ল। সকলো লোক জয় কৰি তেওঁ ধৰ্মাৰণ্যলৈ আহিল।
Verse 4
तद्दृष्ट्वा सकलं पुण्यं रम्यं द्विजनिषे वितम् । ब्रह्मद्वेषाच्च तेनैव दाहितं च पुरं शुभम्
সেই স্থান সম্পূৰ্ণ পুণ্যময়, মনোৰম আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা পৰিপূৰ্ণ দেখি, ব্ৰহ্ম-দ্বেষৰ বশত তেওঁ সেই শুভ নগৰ দগ্ধ কৰিলে।
Verse 5
दह्यमानं पुरं दृष्ट्वा प्रणष्टा द्विजसत्तमाः । यथागतं प्रजग्मुस्ते धर्मारण्यनिवासिनः
নগৰ দহি থকা দেখি দ্বিজসত্তম ব্ৰাহ্মণসকল পলাই গ’ল। ধৰ্মাৰণ্যৰ বাসিন্দাসকলেও যি পথেদি আহিছিল, সেই পথেদিয়েই উভতি গ’ল।
Verse 6
श्रीमाताद्यास्तदा देव्यः कोपिता राक्षसेन वै । घातयंत्येव शब्देन तर्जयित्वा च राक्षसम्
তেতিয়া শ্ৰীমাতা আদি দেৱীসকল সেই ৰাক্ষসৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ হ’ল। গম্ভীৰ গর্জনধ্বনিত তাক তিৰস্কাৰ কৰি, যেন বধ কৰিব, তেনে ভাৱে ভয় দেখালে।
Verse 7
समुच्छ्रितास्तदा देव्यः शतशोऽथ सह स्रशः । त्रिशूलवरधारिण्यः शंखचक्रगदाधराः
তেতিয়া দেৱীসকল উঠি দাঁড়াল—শত শত নহয়, সহস্ৰ সহস্ৰ। কিছুমান ত্ৰিশূল আৰু বৰমুদ্ৰা ধাৰিণী, কিছুমান শঙ্খ-চক্ৰ-গদা ধাৰণকাৰিণী।
Verse 8
कमंडलुधराः काश्चित्कशाखङ्गधराः पराः । पाशांकुशधरा काचित्खड्गखेटकधारिणी
কিছুমানৰ হাতে কমণ্ডলু আছিল, আন কিছুমানৰ হাতে চাবুক আৰু খড়্গ। কোনোবাই পাশ আৰু অঙ্কুশ ধাৰিছিল, কোনোবাই খড়্গ আৰু ঢাল বহন কৰিছিল।
Verse 9
काचित्परशुहस्ता च दिव्यायुधधरा परा । नानाभरणभूषाढ्या नानारत्नाभिशोभिता
কোনোবাই পৰশু হাতে ধাৰিছিল, আন কোনোবাই দিব্য অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ বহন কৰিছিল। নানা অলংকাৰৰে ভূষিতা, নানা ৰত্নৰ দীপ্তিত তেওঁলোকে উজ্জ্বল হৈ উঠিছিল।
Verse 10
राक्षसानां विनाशाय ब्राह्मणानां हिताय च । आजग्मुस्तत्र यत्रास्ते लोलजिह्वो हि राक्षसः
ৰাক্ষসসকলৰ বিনাশ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ মঙ্গলৰ বাবে, তেওঁলোকে সেই ঠাইলৈ গ’ল য’ত লোলজিহ্ব নামৰ ৰাক্ষসটো আছিল।
Verse 11
महादंष्ट्रो महाकायो विद्युज्जिह्वो भयंकरः । दृष्ट्वा ता राक्षसो घोरं सिंहनादमथाकरोत्
সেই ভয়ংকৰ ৰাক্ষস—মহাদংশ্ট্ৰধাৰী, মহাকায়, বিদ্যুৎসম জিহ্বাযুক্ত—তাক দেখি ভয়াল সিংহনাদ কৰিলে।
Verse 12
तेन नादेन महता त्रासितं भुवनत्रयम् । आपूरिता दिशः सर्वाः क्षुभितानेकसागराः
সেই মহা নাদে ত্ৰিলোক ভয়ে কঁপি উঠিল; সকলো দিশ ধ্বনিয়ে পূৰ্ণ হ’ল, আৰু বহু সাগৰ উথাল-পাথাল হ’ল।
Verse 13
कोलाहलो महानासीद्धर्मारण्ये तदा नृप । तच्छ्रुत्वा वासवेनाथ प्रेषितो नलकूबरः
হে নৃপ, তেতিয়া ধৰ্মাৰণ্যত মহা কোলাহল উঠিল। সেয়া শুনি বাসৱ (ইন্দ্ৰ) নলকূবৰক প্ৰেৰণ কৰিলে।
Verse 14
किमिदं पश्य गत्वा त्वं दृष्ट्वा मह्यं निवेदय । तत्तस्य वचनं श्रुत्वा गतो वै नलकूबरः
“তুমি গৈ চাই চোৱা, এইটো কি; দেখি মোক নিবেদন কৰা।” তাৰ বাক্য শুনি নলকূবৰ নিশ্চয়েই গ’ল।
Verse 15
दृष्ट्वा तत्र महायुद्धं श्रीमातालोलजिह्वयोः । यथादृष्टं यथाजातं शक्राग्रे स न्यवेदयत्
তাত শ্ৰীমাতা আৰু লোলজিহ্বৰ মাজৰ মহাযুদ্ধ দেখি, যি দেখিলে আৰু যি ঘটিল, সেয়া সকলো শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ আগত হুবহু নিবেদন কৰিলে।
Verse 16
उद्वेजयति लोकांस्त्रीन्धर्मारण्यमितो गतः । तच्छ्रुत्वा वासवो विष्णुं निवेद्य क्षितिमागमत्
“ইয়াৰ পৰা ধৰ্মাৰণ্যলৈ গৈ সি ত্ৰিলোকক আতংকিত কৰি আছে।” এই কথা শুনি বাসৱ (ইন্দ্ৰ) বিষ্ণুক নিবেদন কৰি পৃথিৱীত অৱতৰণ কৰিলে।
Verse 17
दाहितं तत्पुरं रम्यं देवानामपि दुर्लभम् । न दृष्टा वाडवास्तत्र गताः सर्वे दिशो दश
সেই মনোৰম নগৰ—দেৱতাসকলৰো বাবে দুষ্প্ৰাপ্য—দগ্ধ হ’ল। তাত ৱাডৱাঃ (ঘোঁৰীসমূহ) দেখা নগ’ল; সকলোৱে দহো দিশলৈ গুচি গ’ল।
Verse 18
श्रीमाता योगिनी तत्र कुरुते युद्धमुत्तमम् । हाहाभूता प्रजा सर्वा इतश्चेतश्च धावति
তাত যোগিনী শ্ৰীমাতা উত্তম যুদ্ধ কৰিলে। সকলো প্ৰজা “হায় হায়!” বুলি চিঞৰি আতংকত ইফালে-সিফালে দৌৰাই ফুৰিলে।
Verse 19
तच्छ्रुत्वा वासुदेवो हि गृहीत्वा च सुदर्शनम् । सत्यलोकात्तदा राजन्समागच्छन्महीतले
এই কথা শুনি বাসুদেৱে সুদৰ্শন চক্ৰ গ্ৰহণ কৰিলে আৰু, হে ৰাজন, তেতিয়া সত্যলোকৰ পৰা পৃথিৱীলৈ আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 20
धर्मारण्यं ततो गत्वा तच्चक्रं प्रमुमोच ह । लोलजिह्वस्तदा रक्षो मूर्च्छितो निपपात ह
তাৰ পাছত ধৰ্মাৰণ্যলৈ গৈ তেওঁ সেই চক্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে। তেতিয়া লোলজিহ্বা নামৰ ৰাক্ষস মূৰ্ছিত হৈ মাটিত ঢলি পৰিল।
Verse 21
त्रिशूलेन ततो भिन्नः शक्तिभिः क्रोधमूर्च्छितः । हन्यमानस्तदा रक्षः प्राणांस्त्यक्त्वा दिवं गतः
তেতিয়া সেই ৰাক্ষস ত্ৰিশূলৰ আঘাতে বিদ্ধ হৈ আৰু শক্তিসমূহৰ প্ৰহাৰত, ক্ৰোধে মূৰ্ছিত অৱস্থাত পিটনি খাই খাই প্ৰাণ ত্যাগ কৰি স্বৰ্গলৈ গ’ল।
Verse 22
ततो देवाः सगंधर्वा हर्षनिर्भरमानसाः । तुष्टुवुस्तं जगन्नाथं सत्यलोकात्समागताः
তেতিয়া দেৱতাসকল গন্ধৰ্বসকলৰ সৈতে, আনন্দে পৰিপূৰ্ণ মন লৈ, সত্যলোকৰ পৰা আহি জগন্নাথ প্ৰভুৰ স্তৱ-স্তোত্ৰ কৰিলে।
Verse 23
उद्वसं तत्समालोक्य विष्णुर्वचनमब्रवीत् । क्व च ते ब्राह्मणाः सर्वे ऋषीणामाश्रमे पुनः
স্থানখন উজান হোৱা দেখি বিষ্ণুৱে ক’লে— “এতিয়া সেই সকলো ব্ৰাহ্মণ ক’ত? ঋষিসকলৰ আশ্ৰমলৈ পুনৰ গ’ল নেকি?”
Verse 24
ततो देवाः सगं धर्वा इतस्ततः पलायितान् । संशोध्य तरसा राजन्ब्राह्मणानिदमब्रुवन्
তেতিয়া দেৱতাসকল গন্ধৰ্বসকলৰ সৈতে, হে ৰাজন, ইফালে-সিফালে পলাই যোৱা ব্ৰাহ্মণসকলক তৎক্ষণাৎ বিচাৰি উলিয়াই এইদৰে ক’লে।
Verse 25
श्रूयतां नो वचो विप्रा निहतो राक्षसाधमः । वासुदेवेन देवेन चक्रेण निरकृंतत
“হে বিপ্ৰসকল, আমাৰ কথা শুনা: ৰাক্ষসাধম নিহত হৈছে—দেৱ বাসুদেৱে নিজৰ চক্ৰেৰে তাক কাটি পেলালে।”
Verse 26
तच्छ्रुत्वा वाडवाः सर्वे प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः । समाजग्मुस्तदा राजन्स्वस्वस्थाने समाविशन्
সেয়া শুনি ৱাডৱা সমাজৰ সকলো লোক আনন্দত উল্লসিত হ’ল; চকু আনন্দে ফুলি উঠিল। হে ৰাজন, তেওঁলোকে একেলগে সমবেত হৈ নিজ নিজ স্থানলৈ উভতি গৈ পুনৰ বসতি স্থাপন কৰিলে।
Verse 27
श्रीकांताय तदा राजन्वाक्यमुक्तं मनोरमम् । यस्मात्त्वं सत्यलोकाच्च आगतोऽसि जगत्प्रभुः । स्थापितं च पुरं चेदं हिताय च द्विजात्मनाम्
তেতিয়া, হে ৰাজন, শ্ৰীকান্তলৈ এক মনোহৰ বাক্য কোৱা হ’ল: “যিহেতু তুমি জগতৰ প্ৰভু, সত্যলোকৰ পৰা আহিছা, সেয়েহে এই নগৰ দ্বিজাত্মা—দ্বিজসকলৰ কল্যাণৰ বাবে স্থাপন কৰা হৈছে।”
Verse 28
सत्यमंदिरमिति ख्यातं तदा लोके भविष्यति । कृते युगे धर्मारण्यं त्रेतायां सत्यमंदिरम्
তেতিয়া ই লোকত “সত্যমন্দিৰ” নামে খ্যাত হ’ব। কৃতযুগত ইয়াক ধৰ্মাৰণ্য বুলি কোৱা হয়; আৰু ত্ৰেতাযুগত সত্যমন্দিৰ বুলি।
Verse 29
तच्छ्रुत्वा वासुदेवेन तथेति प्रतिपद्य च । ततस्ते वाडवाः सर्वे पुत्रपौत्रसमन्विताः
সেয়া শুনি বাসুদেৱে “তথৈতি”—“তেনে হোৱক”—বুলি সন্মতি দিলে। তাৰ পিছত সেই সকলো ৱাডৱা লোক পুত্ৰ-পৌত্ৰসহ,
Verse 30
सपत्नीकाः सानुचरा यथापूर्वं न्यवात्सिषुः । तपोयज्ञक्रियाद्येषु वर्तंतेऽध्ययनादिषु
পত্নী আৰু অনুচৰসহ তেওঁলোকে আগৰ দৰে পুনৰ বসবাস কৰিলে। তপস্যা, যজ্ঞ আৰু ধৰ্মীয় ক্ৰিয়াত নিয়োজিত থাকিল, আৰু অধ্যয়ন আদি বিদ্যাচৰ্যাও অব্যাহত ৰাখিলে।
Verse 31
एवं ते सर्वमाख्यातं धर्म वै सत्यमंदिरे
এইদৰে, হে ধৰ্ম! সত্যমন্দিৰ—সত্যৰ পবিত্ৰ ধাম—সম্পৰ্কে সকলো কথা তোমাক সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰা হ’ল।