Adhyaya 15

Verse 1

व्यास उवाच । न पश्यंति तदा शीर्षं ब्रह्माद्यास्तु सुरास्तदा । किं कुर्म इति हेत्युक्त्वा ज्ञानिनस्ते व्यचिन्तयन्

ব্যাসে ক’লে: তেতিয়া ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলে সেই মূৰৰ শিৰ দেখা নাপালে। ‘আমি কি কৰোঁ?’ বুলি কৈ সেই জ্ঞানীসকলে মনতে গভীৰ চিন্তা কৰিলে।

Verse 2

उवाच विश्वकर्माणं तदा ब्रह्मा सुरान्वितः

তেতিয়া দেৱতাসকলৰ সৈতে ব্ৰহ্মাই বিশ্বকৰ্মাক সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । विश्वकर्मस्त्वमेवासि कार्यकर्ता सदा विभो । शीघ्रमेव कुरु त्वं वै वक्त्रं सांद्रं च धन्विनः

ব্ৰহ্মাই ক’লে: হে মহাশক্তিমান বিশ্বকৰ্মা! তুমিয়েই সদায় কাৰ্যসাধক কৰ্তা। সেয়ে শীঘ্ৰে এই ধনুৰ্ধৰৰ বাবে দৃঢ় আৰু ঘন মুখ-মস্তক গঢ়ি দিয়া।

Verse 4

यज्ञकार्यं निवृत्याशु वदंति विविधाः सुराः

যজ্ঞকাৰ্য শীঘ্ৰে নিবৃত্ত কৰি, নানা দেৱতাই পৰস্পৰে বিভিন্ন কথা ক’লে।

Verse 5

यज्ञभागविहीनं मां किं पुनर्वच्मि ते ऽग्रतः । यज्ञभागमहं देव लभेयैवं सुरैः सह

‘যজ্ঞভাগৰ পৰা বঞ্চিত মই, আপোনালোকৰ আগত আৰু কি ক’ম? হে দেৱ! দেৱতাসকলৰ সৈতে মই যেন এইদৰে যজ্ঞভাগ লাভ কৰোঁ।’

Verse 6

ब्रह्मोवाच । दास्यामि सर्वयज्ञेषु विभागं सुरवर्द्धके । सोमे त्वं प्रथमं वीर पूज्यसे श्रुतिकोविदैः

ব্ৰহ্মাই ক’লে: হে দেৱবর্ধক! মই সকলো যজ্ঞত তোমাক যথোচিত ভাগ দিম। হে সোম, হে বীৰ! বেদ-শ্ৰুতি-বিদ্যাৰ পণ্ডিতসকলৰ মাজত তুমি প্ৰথমে পূজিত হ’বা।

Verse 7

तद्विष्णोश्च शिरस्तावत्संधत्स्वामरवर्द्धक । विश्वकर्माब्रवीद्देवानानयध्वं शिरस्त्विति

তাৰ পিছত ক’লে: হে দেৱবর্ধক! সেই মূৰটো তৎক্ষণাৎ বিষ্ণুৰ দেহৰ সৈতে সংযোগ কৰা। বিশ্বকৰ্মাই দেৱসকলক ক’লে: “মূৰটো আনক, নিশ্চয়।”

Verse 8

तन्नास्तीति सुराः सर्वे वदंति नृपसत्तम । मध्याह्ने तु समुद्भूते रथस्थो दिवि चांशुमान्

সকলো দেৱতাই ক’লে: “হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! সেয়া তাত নাই।” কিন্তু মধ্যাহ্ন উদয় হোৱাত, ৰথত অৱস্থিত কিৰণময় সূৰ্য আকাশত প্ৰকাশ পালে।

Verse 9

दृष्टं तदा सुरैः सर्वै रथादश्वमथानयन् । छित्त्वा शीर्षं महीपाल कबंधाद्वाजिनो हरेः

তেতিয়া সকলো দেৱতাই তাক দেখিলে; তেওঁলোকে ৰথৰ পৰা ঘোঁৰাটো আনিলে। হে মহীপাল! হৰিৰ অশ্বৰ কबंधৰ পৰা মূৰ কাটি (তেওঁলোকে) লৈ গ’ল।

Verse 10

कबंधे योजयामास विश्वकर्मातिचातुरः । दृष्ट्वा तं देवदेवेशं सुराः स्तुतिमकुर्वत

অতি চতুৰ বিশ্বকৰ্মাই তাক কबंधৰ সৈতে সংযোগ কৰিলে। দেৱসকলৰ দেৱেশক দেখি দেৱতাসকলে স্তোত্ৰ-স্তুতি কৰিলে।

Verse 11

देवा ऊचुः । नमस्तेऽस्तु जगद्बीज नमस्ते कमलापते । नमस्तेऽस्तु सुरेशान नमस्ते कमलेक्षण

দেৱতাসকলে ক’লে: জগতৰ বীজস্বৰূপ, তোমাক নমস্কাৰ। কমলাপতি, তোমাক নমস্কাৰ। সুৰেশান, তোমাক নমস্কাৰ। কমলনয়ন, তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 12

त्वं स्थितिः सर्वभूतानां त्वमेव शरणं सताम् । त्वं हंता सर्वदुष्टानां हयग्रीव नमोऽस्तु ते

তুমি সকলো ভূতৰ স্থিতিধাৰক শক্তি; তুমি একাই সৎলোকৰ আশ্ৰয়। তুমি সকলো দুষ্টৰ সংহাৰক—হয়গ্ৰীৱ, তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 13

त्वमोंकारो वषट्कारः स्वाहा स्वधा चतुर्विधा । आद्यस्त्वं च सुरेशान त्वमेव शरणं सदा

তুমি ওঁকাৰ, তুমি বষট্‌কাৰ; তুমি স্বাহা আৰু স্বধা—চতুৰ্বিধ ৰূপে। তুমি আদ্য, হে সুৰেশান; তুমি একাই চিৰকাল আশ্ৰয়।

Verse 14

यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा द्रव्यं होता हुतस्तथा । त्वदर्थं हूयते देव त्वमेव शरणं सखा

তুমি যজ্ঞ, যজ্ঞপতি, যজ্বা; তুমি দ্ৰব্য, হোতা আৰু হুত (আহুতি)ও। হে দেৱ, তোমাৰ কাৰণেই আহুতি দিয়া হয়; হে সখা, তুমি একাই আশ্ৰয়।

Verse 15

कालः करालरूपस्त्वं त्वं वार्क्कः शीतदीधितिः । त्वमग्निर्वरुणश्चैव त्वं च कालक्षयंकरः

তুমি কাল, ভয়ংকৰ ৰূপধাৰী; তুমি সূৰ্য, শীতল কিৰণময় দীপ্তি। তুমি অগ্নি আৰু বৰুণো; আৰু তুমি কালৰ ক্ষয় (অন্ত) ঘটোৱা।

Verse 16

गुणत्रयं त्वमेवेह गुणहीनस्त्वमेव हि । गुणानामालयस्त्वं च गोप्ता सर्वेषु जंतुषु

হে প্ৰভু, ইয়াত তুমি একাই ত্ৰিগুণ—সত্ত্ব, ৰজঃ, তমঃ—আৰু তথাপি তুমি একাই গুণাতীত নিৰ্গুণ। গুণসমূহৰ আশ্ৰয়-আলয় তুমি, আৰু সকলো জীৱৰ ভিতৰত অধিষ্ঠিত ৰক্ষকো তুমি।

Verse 17

स्त्रीपुंसोश्च द्विधा त्वं च पशुपक्ष्यादिमानवैः । चतुर्विधं कुलं त्वं हि चतुराशीतिलक्षणः

তুমি স্ত্ৰী আৰু পুৰুষ—এই দুয়ো ৰূপে বিদ্যমান। পশু, পক্ষী আৰু মানুহ আদিৰ মাজেদি তুমি জীৱসমূহৰ চতুৰ্বিধ সমষ্টি। নিশ্চয়েই তুমি চৌৰাশী লাখ যোনিৰ লক্ষণ-স্বরূপ।

Verse 18

दिनांतश्चैव पक्षांतो मासांतो हायनं युगम् । कल्पांतश्च महांतश्च कालांतस्त्वं च वै हरे

হে হৰি, তুমি দিনান্ত, পক্ষান্ত, মাসান্ত; বছৰ ঘূৰণি আৰু যুগ-পরিবর্তনো তুমি। তুমি কল্পান্ত, মহাচক্ৰৰ অন্ত, আৰু সত্যই কালৰো অন্ত।

Verse 19

एवंविधैर्महादिव्यैः स्तूयमानः सुरैर्नृप । संतुष्टः प्राह सर्वेषां देवानां पुरतः प्रभुः

হে ৰাজন, এইদৰে মহাদিব্য স্তোত্ৰেৰে দেৱতাসকলে স্তৱন কৰোঁতে প্ৰভু সন্তুষ্ট হ’ল আৰু সকলো দেৱতাৰ সম্মুখত সমবেত সভাত কথা ক’লে।

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । किमर्थमिह संप्राप्ताः सर्वे देवगणा भुवि । किमेतत्कारणं देवाः कि नु दैत्यप्रपीडिताः

শ্ৰীভগৱানে ক’লে: “কিহেতু তোমালোক সকলো দেৱগণ পৃথিৱীত ইয়ালৈ আহিছা? হে দেৱসকল, ইয়াৰ কাৰণ কি—দৈত্য-দানৱে তোমালোকক পীড়িত কৰি দমন কৰিছে নেকি?”

Verse 21

देवा ऊचुः । न दैत्यस्य भयं जातं यज्ञ कर्मोत्सुका वयम् । त्वद्दर्शनपराः सर्वे पश्यामो वै दिशो दश

দেৱাসকলে ক’লে: “দৈত্যৰ ভয় আমাৰ নাই; যজ্ঞ-কর্ম সম্পাদনত আমি উৎসুক। আমি সকলোৱে তোমাৰ দৰ্শনলৈ একাগ্ৰ; তোমাৰ শুভ আগমনৰ আশাত দহো দিশলৈ চাই থাকোঁ।”

Verse 22

त्वन्मायामोहिताः सर्वे व्यग्रचित्ता भयातुराः । योगारूढस्वरूपं च दृष्टं तेऽस्माभिरुत्तमम्

তোমাৰ মায়াৰ মোহত পৰি আমি সকলোৱে মনত ব্যগ্ৰ হৈ ভয়ত কাতৰ হৈছিলোঁ। কিন্তু এতিয়া, হে উত্তম প্ৰভু, যোগত স্থিত তোমাৰ পৰম স্বৰূপ আমি দৰ্শন কৰিলোঁ।

Verse 23

वम्री च नोदितास्माभिर्जागराय तवेश्वर । ततश्चापूर्वमभवच्छिरश्छिन्नं बभूव ते

আৰু, হে ঈশ্বৰ, আমাৰ প্ৰেৰণা পোৱাত পিঁপৰাটোৱেও তোমাক জাগি থাকিবলৈ বাধ্য কৰিলে। তেতিয়া এক অপূৰ্ব ঘটনা ঘটিল—তোমাৰ মূৰ ছিন্ন হ’ল; সঁচাকৈ তোমাৰ শিৰ কাটি পৰিল।

Verse 24

सूर्याश्वशीर्षमानीय विश्व कर्मातिचातुरः । समधत्त शिरो विष्णो हयग्रीवोऽस्यतः प्रभो

তেতিয়া, প্ৰভু হয়গ্ৰীৱে সূৰ্যৰ অশ্বৰ শিৰ আনি দিলে; আৰু অতি নিপুণ বিশ্বকৰ্মাই সেই শিৰক বিষ্ণুৰ শিৰ ৰূপে যথাস্থানে স্থাপন কৰিলে।

Verse 25

विष्णुरुवाच । तुष्टोऽहं नाकिनः सर्वे ददाम्रि वरमीप्सितम् । हयग्रीवोऽस्म्यहं जातो देवदेवो जगत्पतिः

বিষ্ণুৱে ক’লে: “হে স্বৰ্গবাসীসকল, মই সন্তুষ্ট; তোমালোকৰ ইচ্ছিত বৰ দিছোঁ। মই হয়গ্ৰীৱ ৰূপে প্ৰকাশ পাইছোঁ—দেৱদেৱ, জগতৰ পতি।”

Verse 26

न रौद्रं न विरूपं च सुरैरपि च सेवितम् । जातोऽहं वरदो देवा हयाननेति तोषितः

মই ন ৰৌদ্ৰ, ন বিকৃত-ৰূপ; আৰু সুৰসকলেও কেৱল সেৱা কৰা এক সত্তা নহওঁ। হে দেৱসকল! ‘হয়ানন’ (অশ্ব-মুখ) নামত সন্তুষ্ট হৈ মই বৰদাতা ৰূপে প্ৰকাশ পাইছোঁ।

Verse 27

व्यास उवाच । कृते सत्रे ततो वेधा धीमान्सन्तुष्टचेतसा । यज्ञभागं ततो दत्त्वा वम्रीभ्यो विश्वकर्मणे

ব্যাসে ক’লে: সত্র যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ হ’লে, বুদ্ধিমান বেধা (ব্ৰহ্মা) সন্তুষ্টচিত্তে তেতিয়া যজ্ঞভাগ নিৰ্ধাৰণ কৰি ভম্ৰীসকলক দিলে—বিশ্বকৰ্মাৰ নিমিত্তে।

Verse 28

यज्ञांते च सुरश्रेष्ठं नमस्कृत्य दिवं ययौ । एतच्च कारणं विद्धि हयाननो यतो हरिः

আৰু যজ্ঞৰ অন্তত সুৰশ্ৰেষ্ঠক নমস্কাৰ কৰি তেওঁ স্বৰ্গলৈ গ’ল। এইয়েই কাৰণ জানিবা—যাৰ বাবে হৰি ‘হয়ানন’ নামে পৰিচিত।

Verse 29

युधिष्ठिर उवाच । येनाक्रांता मही सर्वा क्रमेणैकेन तत्त्वतः । विवरे विवरे रोम्णां वर्तंते च पृथक्पृथक्

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে: যিজনে একেটা পদক্ষেপে তত্ত্বতঃ সমগ্ৰ পৃথিৱী ব্যাপি পেলালে—তাঁৰ ৰোমৰ প্ৰতিটো ৰন্ধ্ৰে ৰন্ধ্ৰে জগতসমূহ পৃথক পৃথককৈ অৱস্থিত।

Verse 30

ब्रह्मांडानि सहस्राणि दृश्यंते च महाद्युते । न वेत्ति वेदो यत्पारं शीर्षघातो हि वै कथम्

হে মহাদ্যুতে! সহস্ৰ সহস্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড দেখা যায়। বেদেও তেওঁৰ পৰম সীমা নাজানে—তেন্তে ‘শিৰ আঘাত কৰি শেষলৈ পোৱা’ কেনেকৈ সম্ভৱ?

Verse 31

व्यास उवाच । शृणु त्वं पांडवश्रेष्ठ कथां पौराणिकीं शुभाम् । ईश्वरस्य चरित्रं हि नैव वेत्ति चराचरे

ব্যাসে ক’লে: হে পাণ্ডৱশ্ৰেষ্ঠ, এই শুভ পুৰাণিক কাহিনী শুনা। ঈশ্বৰৰ লীলা-চৰিত্ৰ চলমান আৰু অচল সকলো সত্তাইও সম্পূৰ্ণকৈ নাজানে।

Verse 32

एकदा ब्रह्मसभायां गता देवाः सवासवाः । भूर्लोकाद्याश्च सर्वे हि स्थावराणि चराणि च

এবাৰ দেবতাসকল ইন্দ্ৰসহ ব্ৰহ্মাৰ সভালয়লৈ গ’ল। ভূৰ্লোক আদি কৰি সকলো সত্তাই তাত উপস্থিত আছিল—অচল আৰু চলমান দুয়ো।

Verse 33

देवा ब्रह्मर्षयः सर्वे नमस्कर्तुं पितामहम् । विष्णुरप्यागतस्तत्र सभायां मंत्रकारणात्

সকলো দেবতা আৰু ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলে পিতামহ ব্ৰহ্মাক নমস্কাৰ কৰিবলৈ আহিল। দিৱ্য মন্ত্ৰ-আলোচনাৰ কাৰণে বিষ্ণুও সেই সভালয়ত উপস্থিত হ’ল।

Verse 34

ब्रह्मा चापि विगर्विष्ठ उवाचेदं वचस्तदा । भोभो देवाः शृणुध्वं कस्त्रयाणां कारणं महत्

তেতিয়া ব্ৰহ্মাইও, অন্তৰত গৰ্ব ধৰি, এই বাক্য ক’লে: ‘হে হে দেবসকল, শুনা—ত্ৰয়ীৰ (তিন লোকৰ) মহৎ কাৰণ কোন?’

Verse 35

सत्यं ब्रुवंतु वै देवा ब्रह्मेशविष्णुमध्यतः । तां वाचं च समाकर्ण्य देवा विस्मयमागताः

‘দেৱতাসকলে নিশ্চয় সত্য কওক—ব্ৰহ্মা, ঈশ (শিৱ) আৰু বিষ্ণুৰ সন্মুখত।’ সেই বাক্য শুনি দেৱতাসকল বিস্ময়ে অভিভূত হ’ল।

Verse 36

ऊचुश्चैव ततो देवा न जानीमो वयं सुराः । ब्रह्मपत्नी तदोवाच विष्णुं प्रति सुरेश्वरम् । त्रयाणामपि देवानां महांतं च वदस्व मे

তেতিয়া দেৱতাসকলে ক’লে, “হে সুৰসকল, আমি নাজানোঁ।” তেতিয়া ব্ৰহ্মাৰ পত্নীয়ে দেৱেশ্বৰ বিষ্ণুক সম্বোধন কৰি ক’লে, “মোক কোৱা—তিনিও দেৱতাৰ ভিতৰত সত্যই সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ কোন?”

Verse 37

विष्णुरुवाच । विष्णुमायाबलेनैव मोहितं भुवनत्रयम् । ततो ब्रह्मोवाच चेदं न त्वं जानासि भो विभोः

বিষ্ণুৱে ক’লে, “বিষ্ণুৰ নিজ মায়াশক্তিৰ বলতেই ত্ৰিভুবন মোহিত হৈছে।” তেতিয়া ব্ৰহ্মাই ক’লে, “হে সৰ্বব্যাপী বিভো, তুমি কি (সত্য) নাজানা?”

Verse 38

नैव मुह्यति ते मायाबलेन नैवमेव च । गर्वहिंसापरो देवो जगद्भर्ता जगत्प्रभुः

“তোমাৰ মায়াশক্তিৰ বলত সি কেতিয়াও মোহিত নহয়—নিশ্চয়েই নহয়। সেই দেৱ অহংকাৰ আৰু হিংসাত আসক্ত, নিজকে জগতৰ ধাৰক আৰু বিশ্বৰ প্ৰভু বুলি কয়।”

Verse 39

ज्येष्ठं त्वां न विदुः सर्वे विष्णुमायावृताः खिलाः । ततो ब्रह्मा स रोषेण क्रुद्धः प्रस्फुरिताननः

“বিষ্ণুৰ মায়াৰে আৱৃত এই সকলেই তোমাক জ্যেষ্ঠ—সৰ্বোচ্চ—বুলি নাজানে।” তেতিয়া ব্ৰহ্মা ৰোষেৰে জ্বলি উঠিল; তেওঁৰ মুখমণ্ডল কঁপিবলৈ ধৰিলে।

Verse 40

उवाच वचनं कोपाद्धे विष्णो शृणु मे वचः । येन वक्त्रेण सभायां वचनं समुदीरितम्

ক্ৰোধত তেওঁ ক’লে, “হে বিষ্ণু, মোৰ কথা শুনা। যি মুখেৰে সভাত সেই বাক্য উচ্চাৰিত হৈছিল—”

Verse 41

तच्छीर्षं पततादाशु चाल्पकालेन वै पुनः । ततो हाहाकृतं सर्वं सेंद्राः सर्षिपुरोगमाः

“সেই মূৰটো সোনকালে পৰি যাওক—অতি অলপ সময়ৰ ভিতৰতে!” তেতিয়া ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱতা, আগত ঋষিসকলক লৈ, আতংকত হাহাকাৰ কৰিলে।

Verse 42

ब्रह्माणं क्षमयामासुर्विष्णुं प्रति सुरोत्तमाः । विष्णुश्च तद्वचः श्रुत्वा सत्यंसत्यं भविष्यति

শ্ৰেষ্ঠ দেৱতাসকলে ব্ৰহ্মাক শান্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে আৰু বিষ্ণুৰ ফালে মুখ কৰিলে। বিষ্ণুৱে সেই বাক্য শুনি ক’লে: “ই নিশ্চয় ঘটিব—সত্যই, সত্যই।”

Verse 43

ततो विष्णुर्महातेजास्तीर्थस्योत्पादनेन च । तपस्तेपे तु वै तत्र धर्मारण्ये सुरेश्वरः । अश्वशीर्ष मुखं दृष्ट्वा हयग्रीवो जनार्द्दनः

তেতিয়া মহাতেজস্বী বিষ্ণুৱে—এটা তীৰ্থ উদ্ভৱ কৰাবলৈও—সেই ধৰ্মাৰণ্যত, দেৱেশ্বৰ ৰূপে, তপস্যা কৰিলে। আৰু অশ্বশিৰ মুখ দেখা মাত্র জনাৰ্দন হয়গ্ৰীৱ ৰূপে প্ৰকাশিত হ’ল।

Verse 44

तपस्तेपे महाभाग विधिना सह भारत । न शक्यं केनचित्कर्त्तुमात्मनात्मैव तुष्टवान्

হে ভাগ্যবান ভাৰত, তেওঁ বিধাতা (ব্ৰহ্মা)ৰ সৈতে বিধি অনুসাৰে তপস্যা কৰিলে। ই আন কোনোবাই কৰিব নোৱাৰে; নিজৰ আত্মাৰ দ্বাৰাই তেওঁ নিজেই সন্তুষ্ট হ’ল।

Verse 45

ब्रह्मापि तपसा युक्तस्तेपे वर्षशतत्रयम् । तिष्ठन्नेव पुरो विष्णोर्विष्णुमायाविमोहितः

ব্ৰহ্মাও তপস্যাৰে সংযুক্ত হৈ তিনিশ বছৰ তপস্যা কৰিলে—বিষ্ণুৰ সন্মুখত থিয় হৈ থাকিলেও, বিষ্ণুমায়াৰ মোহত বিভ্ৰান্ত হৈ থাকিল।

Verse 46

यज्ञार्थमवदत्तुष्टो देवदेवो जगत्पतिः । ब्रह्मंस्ते मुक्तताद्यास्ति मम मायाप्यदुःसहा

যজ্ঞাৰ্থে অৰ্পিত দানত সন্তুষ্ট হৈ দেৱদেৱ, জগতপতি ক’লে: “হে ব্ৰহ্মা! তোমাৰ বাবে মুক্তি আদি আছে; তথাপি মোৰ মায়া অতি দুৰ্জয়, সহিব নোৱাৰা।”

Verse 47

ततो लब्धवरो ब्रह्मा हृष्टचित्तो जनार्द्दनः । उवाच मधुरां वाचं सर्वेषां हितकारणात्

তাৰ পাছত বৰ লাভ কৰি ব্ৰহ্মা, আৰু অন্তৰত আনন্দিত জনাৰ্দন, সকলোৰে মঙ্গলৰ কাৰণে মধুৰ বাক্য ক’লে।

Verse 48

अत्राभवन्महाक्षेत्रं पुण्यं पापप्रणाशनम् । विधिविष्णुमयं चैतद्भवत्वेतन्न संशयः

“ইয়াত এক মহাক্ষেত্ৰ উদ্ভৱ হওক—পবিত্ৰ, পাপনাশক। এই স্থান বিধি (ব্ৰহ্মা) আৰু বিষ্ণু উভয়েৰে ময় হওক; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।”

Verse 49

तीर्थस्य महिमा राजन्हयशीर्षस्तदा हरिः । शुभाननो हि संजातः पूर्वेणैवा ननेन तु

“হে ৰাজন! এই তীৰ্থৰ মহিমা এনেকুৱা: তেতিয়া হৰি হযশীৰ্ষ (হয়গ্ৰীৱ) ৰূপে প্ৰকাশ পালে—শুভ মুখমণ্ডলসহ; পূৰ্ব কাৰণেও আৰু এই তীৰ্থৰ বলেও।”

Verse 50

कंदर्पकोटिलावण्यो जातः कृष्णस्तदा नृप । ब्रह्मापि तपसा युक्तो दिव्यं वर्षशतत्रयम्

“হে নৃপ! তেতিয়া কৃষ্ণ কোটিকোটি কামদেৱৰ লাৱণ্যসম সৌন্দৰ্যৰে জন্মিল; আৰু ব্ৰহ্মাও তপস্যাত যুক্ত হৈ তিনিশ দিৱ্য বৰ্ষ তপ কৰিলে।”

Verse 51

सावित्र्या च कृतं यत्र विष्णुमाया न बाधते । मायया तु कृतं शीर्षं पंचमं शार्दुलस्य वा

য’ত সাৱিত্ৰীৰ সৈতে বিধিপূৰ্বক কৰ্ম সম্পন্ন হয়, তাত বিষ্ণুৰ মায়া কষ্ট নেদিয়ে। কিন্তু মায়াই এটা মূৰ গঢ়িলে—যেন শাৰ্দূল (বাঘ)-ৰ পঞ্চম মূৰ।

Verse 52

धर्मारण्ये कृतं रम्यं हरेण च्छेदितं पुरा । तस्मै दत्त्वा वरं विष्णुर्जगामादर्शनं ततः

ধৰ্মাৰণ্যত যি মনোৰম বস্তু গঢ়া হৈছিল, তাক পূৰ্বে হৰিয়ে ছেদন কৰিছিল। তাৰ পাছত বিষ্ণুৱে তাক বৰ দান কৰি অদৃশ্য হৈ গ’ল।

Verse 53

स्थापयित्वा विधिस्तत्र तीर्थं चैव त्रिलोचनम् । मुक्तेशं नाम देवस्य मोक्षतीर्थमरिंदम

তাৰ পাছত বিধি (ব্ৰহ্মা) তাত এটা তীৰ্থ আৰু ত্ৰিলোচনৰ ধাম স্থাপন কৰিলে। ‘মুক্তেশ’ নাম দেৱতাৰ সেই স্থান মোক্ষ-তীৰ্থ হ’ল, হে অরিন্দম।

Verse 54

गतः सोऽपि सुरश्रेष्ठः स्वस्थानं सुरसेवितम् । तत्र प्रेता दिवं यांति तर्पणेन प्रतर्पिताः

সেই সুৰশ্ৰেষ্ঠো দেৱসেৱিত নিজৰ ধামলৈ গ’ল। তাত তৰ্পণৰ জলাৰ্ঘ্যে তৃপ্ত কৰা প্ৰেতসকলে স্বৰ্গলৈ গমন কৰে।

Verse 55

अश्वमेधफलं स्नाने पाने गोदानजं फलम् । पुष्कराद्यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा

ইয়াত স্নান কৰিলে অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়; ইয়াৰ জল পান কৰিলে গোদানজনিত পুণ্য লাভ হয়। ই পুষ্কৰ আদি তীৰ্থসমূহ আৰু গঙ্গা আদি নদীসমূহৰ তুল্য।

Verse 56

स्नानार्थमत्रागच्छंति देवताः पितरस्तथा । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे मुक्तेशं पूजयेत्तु यः

পবিত্ৰ স্নানৰ নিমিত্তে ইয়ালৈ দেৱতাসকল আৰু পিতৃলোকো আহে। যিয়ে কাৰ্ত্তিক মাহত কৃত্তিকা নক্ষত্ৰ-যোগত মুক্তেশ (মোক্ষদাতা প্ৰভু)ক পূজা কৰে, সি এই তীৰ্থৰ বিশেষ পবিত্ৰতাৰ অধিকারী হয়।

Verse 57

स्नात्वा देवसरे रम्ये नत्वा देवं जनार्द्दनम् । यः करोति नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

ৰমণীয় দেৱসৰসত স্নান কৰি আৰু ভগৱান জনাৰ্দ্দনক নমস্কাৰ কৰি, যি নৰ ভক্তিৰে পূজা কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 58

भुक्त्वा भोगा न्यथाकामं विष्णुलोकं स गच्छति । अपुत्रा काकवंध्या च मृतवत्सा मृतप्रजा

ইচ্ছামতে ভোগ উপভোগ কৰি সি বিষ্ণুলোকলৈ যায়। পুত্ৰহীনা, বন্ধ্যা, মৃতবৎসা বা মৃতপ্ৰজা—এনেকুৱা নাৰীৰ বাবেও এই তীৰ্থৰ বিধি দুঃখ-নাশক বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 59

एकांबरेण सुस्नातौ पतिपत्न्यौ यथाविधि । तद्दोषं नाशयेन्नूनं प्रजाप्तिप्रतिबन्धकम्

এটা বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি পতি-পত্নী যেতিয়া বিধি অনুসাৰে সুশৃঙ্খলভাৱে স্নান কৰে, তেতিয়া সেই ক্ৰিয়া নিশ্চয়েই প্ৰজা-প্ৰাপ্তিত বাধা দিয়া দোষ নাশ কৰে।

Verse 60

मोक्षेश्वरप्रसादेन पुत्रपौत्रादि वर्द्धयेत् । दद्याद्वैकेन चित्तेन फलानि सत्यसंयुता

মোক্ষেশ্বৰ প্ৰসাদে পুত্ৰ-পৌত্ৰ আদি বংশ বৃদ্ধি পায়। একাগ্ৰচিত্তে আৰু সত্যনিষ্ঠাৰে যুক্ত হৈ, ফল দান কৰা উচিত।

Verse 61

निधाय वंशपात्रेऽपि नारी दोषात्प्रमुच्यते । प्राप्नुवंति च देवाश्च अग्निष्टोमफलं नृप

বংশ-পাত্ৰত সেই অৰ্পণ থৈলেও নাৰী দোষৰ পৰা মুক্ত হয়। হে নৃপ, দেৱতাসকলেও অগ্নিষ্টোম যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে।

Verse 62

वेधा हरिर्हरश्चैव तप्यंते परमं तपः । धर्मारण्ये त्रिसंध्यं च स्नात्वा देवसरस्यथ

বেধা (ব্ৰহ্মা), হৰি আৰু হৰ (শিৱ) নিজেই পৰম তপস্যা কৰে। ধৰ্মাৰণ্যত দেবসৰসত ত্ৰিসন্ধ্যাত স্নান কৰি সেই পবিত্ৰ সাধনা সম্পন্ন হয়।

Verse 63

तत्र मोक्षेश्वरः शंभुः स्थापितो वै ततः सुरैः । तत्र सांगं जपं कृत्वा न भूयः स्तनपो भवेत्

তাত সুৰসকলে মোক্ষেশ্বৰ ৰূপে শম্ভুক স্থাপন কৰিছিল। তাত অঙ্গসহ (নিয়ম-উপনিয়মসহ) জপ কৰিলে পুনৰ স্তনপানকাৰী নহয়—অর্থাৎ পুনর্জন্ম নাহে।

Verse 64

एवं क्षेत्रं महाराज प्रसिद्धं भुवनत्रये । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पितॄणां श्रद्धयान्वितः

এইদৰে, হে মহাৰাজ, এই ক্ষেত্ৰ ত্ৰিভুবনত প্ৰসিদ্ধ। যি কোনো তাত পিতৃসকলৰ উদ্দেশে শ্ৰদ্ধাসহ শ্ৰাদ্ধ কৰে—

Verse 65

उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । देवसरो महारम्यं नानापुष्पैः समन्वितम् । श्यामं सकलकल्हारैर्विविधैर्जलजंतुभिः

সেই জনে সাত গোত্ৰ উদ্ধাৰ কৰে আৰু একশ এক কুল তাৰে। দেবসৰস অতি মনোৰম, নানা পুষ্পে বিভূষিত; সকলো প্ৰকাৰৰ কল্হাৰ পদুমৰ গুচ্ছে শ্যামবৰ্ণ, আৰু বিচিত্ৰ জলজ প্ৰাণীৰে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 66

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैः सेवितं सुरमानुषैः । सिद्धैर्यक्षैश्च मुनिभिः सेवितं सर्वतः शुभम्

ই ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, মহেশ আদি দেৱতাই সেৱিত; দেৱলোকীয় আৰু মানৱৰো গমনাগমন থকা। সিদ্ধ, যক্ষ আৰু মুনিসকলেও ইয়াক সেৱা কৰে—সৰ্বদিশে মঙ্গলময়।

Verse 67

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं तत्सरः ख्यातं तस्मि न्स्थाने द्विजोत्तम । तस्य रूपं प्रकारं च कथयस्व यथातथम्

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে: “হে দ্বিজোত্তম! সেই স্থানত খ্যাত সৰোবৰখন কেনেকুৱা? তাৰ ৰূপ আৰু স্বভাৱ যিদৰে আছে, তেনেদৰে মোক কহা।”

Verse 68

व्यास उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । यस्य संकीर्तनान्नूनं सर्वपापैः प्रमुच्यते

ব্যাসে ক’লে: “সাধু সাধু, হে মহাপ্ৰাজ্ঞ ধৰ্মপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰ! নিশ্চয়ই তাৰ সংকীৰ্তন মাত্ৰেই মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।”

Verse 69

अतिस्वछतरं शीतं गंगोदकसमप्रभम् । पवित्रं मधुरं स्वादु जलं तस्य नृपोत्तम

হে নৃপোত্তম! তাৰ জল অতি স্বচ্ছ আৰু শীতল, গঙ্গাজলৰ সমান দীপ্তিময়। সেয়া পবিত্ৰ, মধুৰ আৰু ৰুচিকৰ।

Verse 70

महाविशालं गंभीरं देवखातं मनोरमम् । लहर्यादिभिर्गंभीरः फेनावर्तसमाकुलम्

সেয়া মহাবিশাল আৰু গভীৰ, যেন দেৱতাই খনন কৰা মনোৰম কুণ্ড। ঢৌ-তৰংগেৰে অধিক গম্ভীৰ, আৰু ফেনযুক্ত আবৰ্তেৰে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 71

झषमंडूककमठैर्मकरैश्च समाकुलम् । शंखशुक्त्यादि भिर्युक्तं राजहंसैः सुशोभितम्

ই মাছ, বেঙ, কচ্ছপ আৰু মকৰ আদিৰে ভৰি আছে; শঙ্খ-শুক্তি আদি শেল-শাঁখেৰে সমৃদ্ধ, আৰু ৰাজহংসৰ শোভাৰে অতি মনোৰম।

Verse 72

वटप्लक्षैः समायुक्तमश्वत्थाम्रैश्च वेष्टितम् । चक्रवाकसमोपतं बकसारसटिट्टिभैः

ই বট আৰু প্লক্ষ গছৰে সজ্জিত, অশ্বত্থ আৰু আমগছেৰে বেষ্টিত; চক্ৰৱাক পক্ষী, বক, সারস আৰু টিট্টিভে শোভিত।

Verse 73

कमनीय प्रगन्धाच्छच्छत्रपत्रैः सुशोभितम् । सेव्यमानं द्विजैः सर्वैः सारसाद्यैः सुशोभितम्

সুমধুৰ সুগন্ধে মনোমোহা, ই ছাতাৰ দৰে বিস্তৃত পাতৰে সুসজ্জিত। সকলো দ্বিজে ইয়াক আশ্ৰয় লয়, আৰু সারস আদি পক্ষীৰে অধিক শোভিত।

Verse 74

सदेवैर्मुनिभिश्चैव विप्रैर्मत्यैश्च भूमिप । सेवितं दुःखहं चैव सर्वपापप्रणाशनम्

হে ভূমিপ, ই দেৱতা, মুনি, বিপ্ৰ আৰু মানুহৰ দ্বাৰাও সেবিত। ই দুখ নাশ কৰে আৰু সকলো পাপ বিনাশ কৰে।

Verse 75

अनादिनिधनोदंतं सेवितं सिद्धमंडलैः । स्नानादिभिः सर्वदैव तत्सरो नृपसत्तम

হে নৃপসত্তম, সেই সৰোবৰ—আদি-অনাদি আৰু অক্ষয় মহিমাৰে—সিদ্ধমণ্ডলসমূহে সেবিত। স্নান আদি পবিত্ৰ আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ বাবে সদায় তাত গমন কৰা হয়।

Verse 76

विधिना कुरुते यस्तु नीलोत्सर्गं च तत्तटे । प्रेता नैव कुले तस्य यावदिंद्राश्चतुर्दश

যি জনে বিধি অনুসাৰে সেই তীৰত নীলোৎসৰ্গ নামৰ অৰ্পণ কৰে, তেওঁৰ বংশত চৌদ্দ ইন্দ্ৰ থাকিলৈকে কোনো প্ৰেত উদ্ভৱ নহয়।

Verse 77

कन्यादानं च ये कुर्युर्विधिना तत्र भूपते । ते तिष्ठन्ति ब्रह्मलोके यावदाभूतसंप्लवम्

হে ভূপতে! যিসকলে তাত বিধি অনুসাৰে কন্যাদান কৰে, তেওঁলোকে সৃষ্টিৰ প্ৰলয় (আভূতসম্প্লৱ) পৰ্যন্ত ব্ৰহ্মলোকত বাস কৰে।

Verse 78

महिषीं गृहदासीं च सुरभीं सुतसंयुताम् । हेम विद्यां तथा भूमिं रथांश्च गजवाससी

মহিষ, গৃহদাসী, বাছুৰসহ সুৰভী দুগ্ধদায়িনী গাই, সোণ, বিদ্যা, ভূমি, ৰথ, হাতী আৰু বস্ত্ৰ—এইবোৰ দানৰূপে কোৱা হৈছে।

Verse 79

ददाति श्रद्धया तत्र सोऽक्षयं स्वर्गमश्नुते । देवखातस्य माहात्म्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ । दीर्घमायुस्तथा सौख्यं लभते नात्र संशयः

যি জনে তাত শ্ৰদ্ধাৰে দান কৰে, তেওঁ অক্ষয় স্বৰ্গ লাভ কৰে। আৰু যি জনে শিৱসন্নিধিত দেবখাতাৰ মাহাত্ম্য পাঠ কৰে, তেওঁ দীঘল আয়ু আৰু সুখ পায়—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 80

यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा त्विदमद्भुतम् । कुले तस्य भवेच्छ्रेयः कल्पांतेऽपि युधिष्ठिर

হে যুধিষ্ঠিৰ! পুৰুষ হওক বা নাৰী, যি জনে ভক্তিৰে এই আশ্চৰ্য কাহিনী শুনে, তেওঁৰ কুলত কল্পান্ত পৰ্যন্ত শ্ৰেয় আৰু মঙ্গল উদ্ভৱ হয়।

Verse 81

एतत्सर्वं मयाख्यातं हयग्रीवस्य कारणम् । प्रभास्तस्य तीर्थस्य सर्वपापायनुत्तये

এই সকলো কথা মই হয়গ্ৰীৱৰ কাৰণসহ বৰ্ণনা কৰিলোঁ। সেই তীৰ্থৰ প্ৰভা আৰু মহিমাৰ দ্বাৰা সকলো পাপৰ সৰ্বোত্তম নাশ হয়।