
এই অধ্যায়ত ব্যাস–মাৰ্কণ্ডেয় সংলাপৰ জৰিয়তে নৈঋত্য দিশাত অৱস্থিত লোহয়ষ্টিকা তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাত ৰুদ্ৰৰ স্বয়ম্ভূ লিঙ্গৰূপে সান্নিধ্য আৰু সৰস্বতীৰ পৱিত্ৰ জলেৰে সম্পৰ্কিত শ্ৰাদ্ধ–তৰ্পণ বিধান উল্লেখ আছে। বিশেষকৈ অমাৱস্যা আৰু নাভস্য/ভাদ্ৰপদ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষত পিণ্ডদান, শ্ৰাদ্ধ আৰু তৰ্পণ কৰাৰ সময়-নিয়ম স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে। গ্ৰন্থে কয় যে এই তীৰ্থত বাৰে বাৰে পিণ্ড অৰ্পণ কৰিলে গয়া-ক্ষেত্ৰৰ সমান ফল লাভ হয়; নিয়ম-শৃঙ্খলাৰে আচৰণ কৰিলে নিজ ঠাইতে পিতৃসন্তোষ সিদ্ধ হয়। মোক্ষকামী সাধকৰ বাবে ৰুদ্ৰতীৰ্থত গোধন আৰু বিষ্ণুতীৰ্থত স্বৰ্ণদান আদি সহায়ক দানৰ কথাও দিয়া হৈছে। ‘হৰিৰ হাত’ (জনাৰ্দন)ত পিণ্ড সমৰ্পণৰ ভক্তিময় বাক্য প্ৰদান কৰা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা পিতৃকৰ্ম বৈষ্ণৱ তত্ত্ব আৰু ঋণত্রয়-মোচনৰ ভাবৰ সৈতে যুক্ত হয়। ফলশ্ৰুতিত প্ৰেত অৱস্থাৰ পৰা মুক্তি, অক্ষয় পুণ্য, আৰু বংশধৰসকলৰ স্বাস্থ্য–ৰক্ষা লাভৰ কথা কোৱা হৈছে; লগতে ধৰ্মসম্মত উপাৰ্জিত সামান্য দানেও ইয়াত বহুগুণ ফল দিয়ে বুলি জোৰ দিয়া হৈছে।
Verse 1
व्यास उवाच । गोवत्सान्नैरृते भागे दृश्यते लोहयष्टिका । स्वयंभुलिंगरूपेण रुद्रस्तत्र स्थितः स्वयम् । श्रीमार्कण्डेय उवाच । मोक्षतीर्थे सरस्वत्या नभस्ये चंद्रसंक्षये । विप्रान्संपूज्य विधिवत्तेभ्यो दत्त्वा च दक्षिणाम्
ব্যাসে ক’লে: গোবৎসানাৰ নৈঋত (দক্ষিণ-পশ্চিম) ভাগত লোহযষ্টিকা দেখা যায়। তাত স্বয়ম্ভূ লিঙ্গ-ৰূপে ৰুদ্ৰ স্বয়ং অৱস্থিত। শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: সৰস্বতীৰ মোক্ষতীৰ্থত, নভস (ভাদ্ৰপদ) মাহত চন্দ্ৰ ক্ষয়মান (কৃষ্ণপক্ষ) হ’লে, ব্ৰাহ্মণসকলক বিধিপূৰ্বক সন্মান কৰি নিৰ্দিষ্ট দক্ষিণা দান কৰিব লাগে।
Verse 2
एकविंशतिवारांस्तु भक्त्या पिंडस्य यत्फलम् । गयायां प्राप्यते पुंसां ध्रुवं तदिह तर्प्पणात्
গয়াত একুশবাৰ ভক্তিভাৱে পিণ্ড দান কৰিলে যি ফল মানুহে পায়, সেই একে ফল ইয়াত তৰ্পণ কৰিলেই নিশ্চয় লাভ হয়।
Verse 3
लोहयष्ट्यां कृते श्राद्धे नभस्ये चंद्रसंक्षये । प्रेतयोनिविनिर्मुक्ताः क्रीडंति पितरो दिवि
নভস (ভাদ্ৰপদ) মাহত চন্দ্ৰ ক্ষয়মান হ’লে লোহযষ্টিকাত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে, প্ৰেত-যোনিৰ পৰা মুক্ত হোৱা পিতৃসকল স্বৰ্গত আনন্দে ক্ৰীড়া কৰে।
Verse 5
लोहयष्ट्याममावस्यां कार्यं भाद्रपदे जनैः । श्राद्धं वै मुनयः प्राहुः पितरो यदि वल्लभाः
ভাদ্ৰপদৰ অমাৱস্যা তিথিত লোহযষ্টিকাত লোকসকলে শ্ৰাদ্ধ কৰিব লাগে; মুনিসকলে এইদৰে কৈছে—যদি পিতৃসকল প্ৰিয় হয়।
Verse 6
क्षीरेण तु तिलैः श्वेतैः स्नात्वा सारस्वते जले । पितॄंस्तर्पयते यस्तु तृप्तास्तत्पितरो ध्रुवम्
ক্ষীৰ আৰু শ্বেত তিল লৈ সৰস্বতীৰ জলে স্নান কৰি যিজনে পিতৃসকলক তৰ্পণ কৰে, তাৰ পিতৃসকল নিশ্চয় তৃপ্ত হয়।
Verse 7
तत्र श्राद्धानि कुर्वीत सक्तुभिः पयसा सह । अमावास्यादिनं प्राप्य पितॄणां मोक्षमिच्छकैः
তাত পিতৃলোকৰ মুক্তি কামনা কৰা লোকসকলে অমাৱস্যা আদি পবিত্ৰ তিথি উপস্থিত হ’লে দুধসহ সক্তু অৰ্পণ কৰি শ্ৰাদ্ধ-ক্ৰিয়া কৰিব।
Verse 8
रुद्रतीर्थे ततो धेनुं दद्याद्वस्त्रादिभूषिताम् । विष्णुतीर्थे हिरण्यं च प्रदद्यान्मोक्षमिच्छुकः
তাৰ পাছত ৰুদ্ৰ-তীৰ্থত মোক্ষ কামনা কৰা জনে বস্ত্ৰ আদি অলংকাৰে সজ্জিত গাই দান কৰিব; আৰু বিষ্ণু-তীৰ্থত তেনেদৰে হিৰণ্য (সোণ) দান কৰিব।
Verse 9
गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः । तं ध्यात्वा पुंडरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात्
গয়াত পিতৃৰূপে স্বয়ং জনাৰ্দন অৱস্থিত। সেই পুণ্ডৰীকাক্ষ প্ৰভুক ধ্যান কৰিলে মানুহ ত্ৰিবিধ ঋণৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 10
प्रार्थयेत्तत्र गत्वा तं देवदेवं जनार्दनम् । आगतोऽस्मि गयां देव पितृभ्यः पिंडदित्सया । एष पिंडो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन
তাত গৈ দেৱদেৱ জনাৰ্দনক প্ৰাৰ্থনা কৰিব: “হে দেৱ, পিতৃসকলৰ বাবে পিণ্ড দান কৰাৰ ইচ্ছাৰে মই গয়ালৈ আহিছোঁ। এই পিণ্ড মই তোমাৰ হাতে অৰ্পণ কৰিলোঁ, হে জনাৰ্দন।”
Verse 11
परलोकगतेभ्यश्च त्वं हि दाता भविष्यसि । अनेनैव च मंत्रेण तत्र दद्याद्धरेः करे
“আৰু যিসকল পৰলোকলৈ গ’ল, তেওঁলোকৰ বাবে তুমিয়েই দাতা হ’বা।” এই একে মন্ত্ৰেৰে তাত হৰিৰ হাতে অৰ্পণ কৰিব।
Verse 12
चंद्रे क्षीणे चतुर्दश्यां नभस्ये पिंडमाहरेत् । पितॄणामक्षया तृप्तिर्भविष्यति न संशयः
চন্দ্ৰ ক্ষীণ হ’লে—নভস্য মাহৰ চতুৰ্দশীত পিণ্ড আনি অৰ্পণ কৰিব লাগে; তেতিয়া পিতৃসকলৰ তৃপ্তি অক্ষয় হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 13
एकविंशतिवारांश्च गयायां पिंडपातनैः । भक्त्या तृप्तिमवाप्नोति लोहयष्ट्यां पितृतर्प्पणे
গয়াত একবিংশতি বাৰ পিণ্ডপাতন কৰিলে, ভক্তিৰ দ্বাৰা পিতৃসকলৰ তৃপ্তি লাভ হয়—বিশেষকৈ লোহযষ্টীত পিতৃ-তৰ্পণ বিধিত।
Verse 14
वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमत्र हि । फलप्रदः सुतान्भक्तानारोग्यमभयप्रदः
ইয়াত নিশ্চয় জলদানকাৰীয়ে তৃপ্তি আৰু অক্ষয় সুখ লাভ কৰে। এই তীৰ্থ/কৰ্ম ফলপ্ৰদ—ভক্ত পুত্ৰ, আৰোগ্য আৰু অভয় দান কৰে।
Verse 15
वित्तं न्यायार्जितं दत्तं स्वल्पं तत्र महाफलम् । स्नानेनापि हि तत्तीर्थे रुद्रस्यानुचरो भवेत्
ন্যায়ে অৰ্জিত ধন, স্বল্প হলেও তাত দান কৰিলে তাত মহাফল হয়। সেই তীৰ্থত স্নান কৰিলেও মানুহ ৰুদ্ৰৰ অনুচৰ (সেৱক) হয়।
Verse 28
इति श्रीस्कांदे महापुराणे एकाकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये संक्षेपतस्तीर्थमाहात्म्य वर्णनं नामाष्टविंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশী সহস্ৰ শ্লোকযুক্ত সংহিতাৰ অন্তৰ্গত তৃতীয় ব্ৰহ্মখণ্ডৰ পূৰ্বভাগত ধৰ্মাৰণ্য মাহাত্ম্যত ‘তীৰ্থ-মাহাত্ম্যৰ সংক্ষিপ্ত বৰ্ণনা’ নামক অষ্টবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত।