Adhyaya 21
অধ্যায় ২১ত গোত্ৰ–প্ৰৱৰ নিয়ম আৰু বিবাহযোগ্যতা সম্পৰ্কীয় ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় বিষয়বস্তু সংকলিত হৈছে। ব্যাসৰ বাণীৰে আৰম্ভ কৰি, প্ৰসঙ্গস্থল-সম্পৰ্কীয় দেৱতা/শক্তিসমূহ (বহুনামধাৰী দেৱীমূৰ্তিসহ)ৰ তালিকা দিয়া হয়; তাৰ পিছত গোত্ৰ–প্ৰৱৰৰ সূক্ষ্ম তথ্য, একে/ভিন্ন প্ৰৱৰৰ উদাহৰণসহ, বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ পাছত একে গোত্ৰ বা একে প্ৰৱৰতে, লগতে কিছুমান মাতৃপক্ষীয় আত্মীয়তা-শ্ৰেণীত বিবাহ স্পষ্টভাৱে নিষিদ্ধ কৰা হৈছে। নিষিদ্ধ বিবাহৰ সামাজিক–যাজ্ঞিক ফল—ব্ৰাহ্মণ্য-স্থিতিৰ হানি আৰু সন্তানৰ হীন-লক্ষণ—উল্লেখ কৰি, তেনে বিবাহ কৰা লোকৰ বাবে বিশেষকৈ চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰত আদি প্ৰায়শ্চিত্তবিধান নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। কাত্যায়ন, যাজ্ঞবল্ক্য, গৌতম আদি আচার্যৰ মত অনুসৰি পিতৃ–মাতৃ বংশত কিমান দূৰলৈ পৃথকতা মান্য, জ্যেষ্ঠ–কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাৰ বিবাহ-ক্রম, আৰু “পুনৰ্ভূ” আদি গৃহধৰ্মৰ শ্ৰেণীবিভাগো ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। উদ্দেশ্য—ধাৰ্মিক গৃহস্থ-গঠন ৰক্ষা আৰু লঙ্ঘনত শুদ্ধিৰ পথ দেখুওৱা।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । तया चोत्पादिता राजञ्छरीरा त्कुलदेवताः
ব্যাসে ক’লে: হে ৰাজন! তাইৰ দেহৰ পৰা কুল-দেৱীসকল, ৰক্ষাকাৰী দেবীসকলও উৎপন্ন হ’ল।
Verse 2
गात्रा ९ शांता १० शेषदेवी ११ वाराही १२ भद्रयोगिनी १३
তেওঁলোকৰ নাম এইদৰে কোৱা হৈছে: গাত্ৰা (৯), শান্তা (১০), শেষদেৱী (১১), বাৰাহী (১২), আৰু ভদ্ৰযোগিনী (১৩)।
Verse 3
तारणी १८ वन कानंदा १९ चामुंडा २० च सुरेश्वरी २१
আৰু আনসকল: তাৰণী (১৮), বন-কানন্দা (১৯), চামুণ্ডা (২০), আৰু সুৰেশ্বৰী (২১)।
Verse 4
दारभट्टारिकेत्या २२ द्या प्रत्येका शतधा पुनः । उत्पन्नाः शक्तयस्तस्मिन्नानारूपान्विताः शुभाः । अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रवरण्यथ देवताः
এইদৰে আন এগৰাকীৰ নাম দাৰ-ভট্টাৰিকা (২২) হ’ল। তাৰ পাছত তেওঁলোকৰ প্ৰত্যেকে পুনৰ শতগুণে প্ৰকাশ পাই, নানা ৰূপে বিভূষিত শুভ শক্তিসকল তাত উৎপন্ন হ’ল। এতিয়া মই সেই দেবীসকলৰ মাজত প্ৰৱৰ—অর্থাৎ শ্ৰেষ্ঠ—সকলক ক্ৰমে ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 5
आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाज २२ मांडव्यसगोत्रस्य वत्ससवात्स्यसवात्स्यायनस ४ सामान्यलौगाक्षसगोत्रस्य गोत्रजा भद्रयोगिनी प्रवर ३ काश्यपवसिष्ठ अवत्सार २० कौशिकसगोत्रस्य गोत्रजा पक्षिणी प्रवर ३ विश्वामित्र अथर्व भारद्वाज २१ सामान्यप्रवर १ पैमग्यसभरद्वाज २ समानप्रवरा २ लौगाक्षसगार्ग्यायनसकाश्यपकश्यप ४ समानप्रवर ३ कौशिककुशिकसाः २ समानप्रवरः ४ औपमन्युलोगाक्षस २ समानप्रवराः
ইয়াত বিভিন্ন গোত্ৰৰ সৈতে সংযুক্ত প্ৰৱৰ-সমূহ (পূৰ্বপুৰুষ ঋষিসকলৰ পৰম্পৰা)ৰ এক তালিকা দিয়া হৈছে—যেনে আঙ্গিৰস–বাৰ্হস্পত্য–ভাৰদ্বাজ আদি—সংখ্যা আৰু উপশাখাসহ। ধৰ্মানুসাৰে বৈধ বিবাহত প্ৰৱৰ আৰু গোত্ৰ একে নে ভিন্ন, সেই নিৰ্ণয়ৰ বাবে এই গণনা এক প্ৰামাণ্য সঁজুলি।
Verse 6
त्यजेत्समानप्रवरां सगोत्रां मातुः सपिंडामचिकित्स्यरोगाम् । अजातलोम्नीं च तथान्यपूर्वां सुतेन हीनस्य सुतां सुकृष्णाम्
যি কন্যা একে প্ৰৱৰ আৰু একে গোত্ৰৰ, তাক বধূ ৰূপে ত্যাগ কৰিব লাগে; তদুপৰি মাতৃ-পক্ষৰ সপিণ্ডা আত্মীয়, অচিকিৎস্য ৰোগে পীড়িত, দেহ-পক্বতা নপোৱা (ৰোম নুঠা), আগতে বিবাহিতা, আৰু যাৰ পিতাৰ পুত্ৰ নাই সেই পিতৃহীন-পুত্ৰ কন্যা—যদিও সি সুন্দৰ আৰু কান্তিময়।
Verse 7
एक एव ऋषिर्यत्र प्रवरेष्वनुवर्तते । तावत्समानगोत्रत्वमृते भृग्वंगिरोगणात्
য’ত প্ৰৱৰসমূহৰ ভিতৰত এটা ঋষিৰ নামো যদি একে হয়, তেন্তে সেই পৰিমাণে গোত্ৰ-সমানতা গণ্য হয়—ভৃগু আৰু আঙ্গিৰস গণৰ ক্ষেত্ৰত ব্যতিক্ৰম, য’ত পৰম্পৰাগত বিশেষ ভেদ মানা হয়।
Verse 8
भद्रकाली च ५ माहेशी ६ सिंहोरी ७ धनमर्द्दनी
আৰু (দেৱীৰ নামসমূহ) এইদৰে: ভদ্ৰকালী (৫), মাহেশী (৬), সিংহোৰী (৭), আৰু ধনমৰ্দ্দনী।
Verse 9
समानगोत्रप्रवरां कन्यामूढ्वोपगम्य च । तस्यामुत्पाद्य चांडालं ब्राह्मण्यादेव हीयते
যদি কোনো পুৰুষ একে গোত্ৰ আৰু একে প্ৰৱৰযুক্ত কন্যাক বিবাহ কৰি সহবাস কৰে আৰু তাত সন্তান উৎপন্ন কৰে, তেন্তে সেই সন্তান চাণ্ডাল হয়; আৰু সেই পুৰুষ নিজেও ব্ৰাহ্মণ্যৰ পৰা পতিত হয় (ব্ৰাহ্মণত্ব হ্ৰাস পায়)।
Verse 10
कात्यायनः । परिणीय सगोत्रा तु समानप्रवरां तथा । त्यागं कृत्वा द्विजस्तस्यास्ततश्चांद्रायणं चरेत्
কাত্যায়ন ক’লে: যদি কোনো দ্বিজে একে গোট্ৰ আৰু একে প্ৰৱৰযুক্তা নাৰীক বিবাহ কৰে, তেন্তে তেওঁ তাইক ত্যাগ কৰিব; তাৰ পাছত চান্দ্ৰায়ণ প্ৰায়শ্চিত্ত আচৰণ কৰিব।
Verse 11
उत्सृज्य तां ततो भार्यां मातृवत्परिपालयेत्
এইদৰে সেই পত্নীক ত্যাগ কৰি, তাৰ পাছত মাতৃৰ দৰে তাইক পালন-পোষণ আৰু ৰক্ষা কৰিব।
Verse 12
याज्ञवल्क्यः । अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्षगोत्रजाम् । पंचमात्सप्तमार्दूर्ध्वं मातृतः पितृत स्तथा
যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে: সুস্থ, ভ্ৰাতৃযুক্তা, আৰু ভিন্ন ঋষি-বংশীয় (আৰ্ষ-গোট্ৰ) কন্যাক বিবাহ কৰিব লাগে। মাতৃপক্ষ আৰু পিতৃপক্ষ দুয়োফালে গণনা কৰি পঞ্চমৰ ওপৰে আৰু সপ্তম পৰ্যন্ত বিবাহ অনুমোদিত।
Verse 13
असमानप्रवरैर्विवाह इति गौतमः । यद्येकं प्रवरं भिन्नं मातृगोत्रवरस्य च । तत्रोद्वाहो न कर्तव्यः सा कन्या भगिनी भवेत्
গৌতম ক’লে: অসমান প্ৰৱৰযুক্তাৰ সৈতে বিবাহ। যদি মাতৃগোট্ৰ-প্ৰৱৰাৰ সৈতে একোটা প্ৰৱৰো মিলি যায়, তেন্তে তাত উদ্বাহ কৰিব নালাগে; সেই কন্যা ভগ্নী বুলি গণ্য।
Verse 14
दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः
যি জনে জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা অবিবাহিত থাকোঁতেই বিবাহ কৰি গৃহাগ্নি-হোত্ৰ আদি কৰ্ম গ্ৰহণ কৰে, তেওঁ ‘পৰিবেত্তা’ বুলি জনা যায়; আৰু আগতে থকা জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা ‘পৰিবিত্তি’।
Verse 15
सदा पौनर्भवा कन्या वर्ज नीया कुलाधमा । वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमंगला
যি কন্যা বাৰে বাৰে ‘পুনৰ্ভৱা’ ৰূপে পুনৰ দিয়া-লোৱা হৈছে, কুল-ধৰ্ম ৰক্ষা কৰা লোকৰ বাবে সেয়ে সদায় বর্জনীয়। যাক বাক্যৰে দিয়া (প্ৰতিশ্ৰুত), মনৰে দিয়া (মানসিকভাৱে গ্ৰহণ), বা যাৰ মঙ্গলময় বাগদান-কৌতুক সম্পন্ন হৈছে, তাক অন্যে গ্ৰহণ নকৰিব।
Verse 16
उदकस्पर्शिता याच याच पाणिगृहीतका । अग्निं परिगता या च पुनर्भूः प्रसवा च या
উদক-স্পৰ্শ (জল-স্পৰ্শ) বিধি যাৰ ওপৰত সম্পন্ন হৈছে, বা যাৰ পাণিগ্ৰহণ (হাত গ্ৰহণ) কৰা হৈছে, বা যি পবিত্ৰ অগ্নিৰ পৰিক্ৰমা কৰিছে—এনেকুৱা কন্যাও বর্জনীয়। তদুপৰি ‘পুনৰ্ভূ’ আৰু যি ইতিমধ্যে সন্তান প্ৰসৱ কৰিছে, সেয়াও বর্জনীয়।
Verse 17
योगेश्वरी १४ मोहलज्जा १५ कुलेशी १६ शकुलाचिता
“যোগেশ্বৰী”, “মোহলজ্জা”, “কুলেশী” আৰু “শকুলাচিতা”—এই নাম/উপাধিসমূহ তালিকাত ১৪–১৭ নম্বৰ হিচাপে গণনা কৰা হৈছে।
Verse 18
अथावटंकाः कथ्यंते गोत्र १ पात्र २ दात्र ३ त्राशयत्र ४ लडकात्र १५ मंडकीयात्र १६ विडलात्र १७ रहिला १८ भादिल १९ वालूआ २० पोकीया २१ वाकीया २२ मकाल्या २३ लाडआ २४ माणवेदा २५ कालीया २६ ताली २७ वेलीया २८ पांवलन्डीया २९ मूडा ३० पीतूला ३१ धिगमघ ३२ भूतपादवादी ३४ होफोया ३५ शेवार्दत ३६ वपार ३७ वथार ३८ साधका ३९ बहुधिया ४०
এতিয়া “অৱটংকাঃ” কোৱা হয়—গোত্ৰ (১), পাত্ৰ (২), দাত্ৰ (৩), ত্ৰাশয়ত্ৰ (৪), লডকাত্ৰ (১৫), মণ্ডকীয়াত্ৰ (১৬), বিডলাত্ৰ (১৭), ৰহিলা (১৮), ভাদিল (১৯), ৱালূআ (২০), পোকীয়া (২১), ৱাকীয়া (২২), মকাল্যা (২৩), লাডআ (২৪), মাণৱেদা (২৫), কালীয়া (২৬), তালী (২৭), ৱেলীয়া (২৮), পাঁৱলণ্ডীয়া (২৯), মূডা (৩০), পীতূলা (৩১), ধিগমঘ (৩২), ভূতপাদবাদী (৩৪), হোফোয়া (৩৫), শেৱাৰ্দত (৩৬), ৱপাৰ (৩৭), ৱথাৰ (৩৮), সাধকা (৩৯), বহুধিয়া (৪০)—এইদৰে পৰম্পৰাগতভাৱে ৪০ লৈকে।
Verse 19
मातुलस्य सुतामूढ्वा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चांद्रायणं चरेत्
যদি কোনোবাই মাতুলৰ কন্যাক, বা মাতৃ-গোত্ৰৰ স্ত্ৰীক, বা সমান প্ৰৱৰাৰ স্ত্ৰীক বিবাহ কৰে, তেন্তে তাক ত্যাগ কৰি চান্দ্ৰায়ণ প্ৰায়শ্চিত্ত পালন কৰিব।