Adhyaya 38

Verse 1

व्यास उवाच । ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्निकक्रियाः । शुभवस्त्रपरीधानाः फल हस्ताः पृथक्पृथक्

ব্যাসে ক’লে: তাৰ পিছত নিৰ্মল প্ৰভাতত, প্ৰাতঃকালে কৰণীয় ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, শুভ বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, হাতে হাতে ফল লৈ—প্ৰত্যেকে পৃথক পৃথকভাৱে—আগবাঢ়িল।

Verse 2

रत्नांगदाढ्यदोर्दंडा अंगुलीयकभूषिताः । कर्णाभरणसंयुक्ताः समाजग्मुः प्रहर्षिताः

তেওঁলোকৰ বাহু ৰত্নখচিত বাহুবন্ধে সমৃদ্ধ আছিল, আঙুলিত আঙুঠি শোভা পাইছিল, আৰু কাণত কুণ্ডল সংযুক্ত আছিল; আনন্দিত হৈ তেওঁলোকে একেলগে সমবেত হৈ আগবাঢ়িল।

Verse 3

राजद्वारं तु संप्राप्य संत स्थुर्ब्रह्मवादिनः । तान्दृष्ट्वा राजपुत्रस्तु ईषत्प्रहसितो बली

ৰাজদ্বাৰত উপনীত হৈ সেই ব্ৰহ্মবক্তা সকল শান্তচিত্তে থিয় হৈ ৰ’ল। তেওঁলোকক দেখি বলৱান ৰাজপুত্ৰে অলপ হাঁহি দিলে।

Verse 4

रामं च हनुमंतं च गत्वा विप्राः समागताः । श्रूयतां मंत्रिणः सर्वे दृश्यंतो द्विज सत्तमान्

বিপ্ৰসকলে ৰাম আৰু হনুমানৰ ওচৰলৈ গৈ সমবেত হ’ল। “হে সকলো মন্ত্ৰী, শুনক—ইয়াত দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল দৰ্শন দিছে।”

Verse 5

एतदुक्त्वा तु वचनं तूष्णीं भूत्वा स्थितो नृपः । ततो द्वित्रा द्विजाः सर्वे उपविष्टाः क्रमात्ततः

এই কথা কৈ ৰজা নীৰৱ হৈ থাকিল। তাৰ পিছত ক্ৰম অনুসাৰে সকলো দ্বিজে বহিল—দুজন বা তিনিজনকৈ।

Verse 6

क्षेमं पप्रच्छुर्नृपतिं हस्तिरथपदातिषु । ततः प्रोवाच नृपतिर्विप्रान्प्रति महामनाः

তেওঁলোকে ৰজাক হাতী, ৰথ আৰু পদাতিক সৈন্যসমূহৰ কুশল-মঙ্গল সুধিলে। তেতিয়া মহামনা ৰজাই ব্ৰাহ্মণসকলক উদ্দেশি কথা ক’লে।

Verse 7

अरिहंतप्रसादेन सर्वत्र कुशलं मम । सा जिह्वा या जिनं स्तौ ति तौ करौ यौ जिनार्चनौ

অৰিহন্তৰ প্ৰসাদে মোৰ সকলো ঠাইতে কুশল-মঙ্গল। ধন্য সেই জিহ্বা যি জিনক স্তৱ কৰে, আৰু ধন্য সেই দুহাত যি জিনৰ অৰ্চনা কৰে।

Verse 8

सा दृष्टिर्या जिने लीना तन्मनो यज्जिने रतम् । दया सर्वत्र कर्तव्या जीवात्मा पूज्यते सदा

ধন্য সেই দৃষ্টি যি জিনত লীন, আৰু সেই মন যি জিনত ৰত। সকলো ঠাইতে দয়া আচৰণীয়; জীৱাত্মা সদায় পূজ্য।

Verse 9

योगशाला हि गंतव्या कर्त्तव्यं गुरुवंदनम् । न चकारं महामंत्रं जपितव्यमहर्निशम्

যোগশালালৈ নিশ্চয় গমন কৰিব লাগে আৰু গুৰুবন্দনা কৰিব লাগে। মহামন্ত্ৰ ‘ন-চকাৰ’ দিন-ৰাতি জপ কৰিব লাগে।

Verse 10

पंचूषणं हि कर्त्तव्यं दातव्यं श्रमणे सदा । श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्रास्तस्य दंतानपीडयन्

পঞ্চূষণ ব্ৰত-অনুষ্ঠান নিশ্চয় কৰিব লাগে আৰু শ্ৰমণক সদায় দান দিব লাগে। এই বাক্য শুনি ব্ৰাহ্মণসকলে তেতিয়া দাঁত চেপি ধৰিলে।

Verse 11

विमुच्य दीर्घनिश्वासमूचुस्ते नृपतिं प्रति । रामेण कथितं राजन्धीमता च हनूमता

দীৰ্ঘ নিশ্বাস এৰি তেওঁলোকে নৃপতিক ক’লে: “হে ৰাজন, এই বাক্য শ্ৰী ৰামে কৈছে, আৰু বুদ্ধিমান হনুমানেও কৈছে।”

Verse 12

दीयतां विप्रवृत्तिं च धर्मिष्ठोऽसि धरातले । ज्ञायते तव द्दत्ता स्यान्मदत्ता नैव नैव च

“ব্ৰাহ্মণসকলৰ জীৱিকাো দিয়া; তুমি পৃথিৱীত ধৰ্মিষ্ঠ। সকলোৱে জানিব যে এই দান তোমাৰ দ্বাৰাই—কেতিয়াও, কেতিয়াও যেন মোৰ দ্বাৰা দিয়া নহয়।”

Verse 13

रक्षस्व रामवाक्यं त्वं यत्कृत्वा त्वं सुखी भव

“তুমি ৰামৰ বাক্য ৰক্ষা কৰা; এই কৰিলেই তুমি সুখী হ’বা।”

Verse 14

राजोवाच । यत्र रामहनूमंतौ यांतु सर्वेऽपि तत्र वै । रामो दास्यति सर्वस्वं किं प्राप्ता इह वै द्विजाः

ৰাজাই ক’লে: “য’ত ৰাম আৰু হনুমান আছে, তোমালোক সকলোৱে তাতেই যোৱা। ৰামে সকলো দিব—হে দ্বিজসকল, তোমালোক ইয়াত কি পাবলৈ আহিছা?”

Verse 15

न दास्यामि न दास्यामि एकां चैव वराटिकाम् । न ग्रामं नैव वृत्तिं च गच्छध्वं यत्र रोचते

“মই নেদিম, নেদিম—এটা মুদ্ৰাও নহয়; গাঁওও নহয়, জীৱিকাও নহয়। য’ত মন যায় তাতেই যোৱা।”

Verse 16

तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं द्विजाः कोपाकुलास्तदा । सहस्व रामकोपं हि साम्प्रतञ्च हनूमतः

সেই দাৰুণ বাক্য শুনি দ্বিজসকল ক্ৰোধে কঁপি উঠিল। ক’লে—“এতিয়া ৰামৰ ক্ৰোধ সহ, আৰু এই মুহূর্ততে হনুমানৰ ক্ৰোধো সহ।”

Verse 17

इत्युक्त्वा हनुमद्दत्ता वामकक्षोद्भवा पुटी । प्रक्षिप्ता चास्य निलये व्यावृत्ता द्विजसत्तमाः

এইদৰে কৈ সেই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলে হনুমানে দিয়া সৰু পুটলি—যি তেওঁৰ বাঁও কাষৰ তলৰ পৰা উৎপন্ন—লই সেই মানুহৰ গৃহত নিক্ষেপ কৰি পিছলৈ আঁতৰি গ’ল।

Verse 18

गते तदा विप्रसंघे ज्वालामालाकुलं त्वभूत् । अग्निज्वालाकुलं सर्वं संजातं चैव तत्र हि

যেতিয়া বিপ্ৰসঙ্ঘ গুচি গ’ল, তেতিয়া সেই স্থান তৎক্ষণাৎ জ্বালাৰ মালাৰে ভৰি উঠিল। সঁচাকৈয়ে তাত সকলো বস্তু দাউদাউকৈ জ্বলি উঠা অগ্নিৰ ৰাশিত পৰিণত হ’ল।

Verse 19

दह्यंते राजवस्तूनिच्छत्राणि चामराणि च । कोशागाराणि सर्वाणि आयुधागारमेव च

ৰাজবস্তুসমূহ জ্বলি উঠিল—ছত্ৰ আৰু চামৰ-পাখাও। সকলো কোষাগাৰ আৰু অস্ত্ৰাগাৰো অগ্নিত দগ্ধ হ’ল।

Verse 20

महिष्यो राजपुत्राश्च गजा अश्वा ह्यनेकशः । विमानानि च दह्यंते दह्यंते वाहनानि च

মহিষী, ৰাজপুত্ৰ, গজ আৰু বহু অশ্ব জ্বলি উঠিল। বিমানসমূহ আৰু সকলো বাহনো অগ্নিদগ্ধ হ’ল।

Verse 21

शिबिकाश्च विचित्रा वै रथाश्चैव सहस्रशः । सर्वत्र दह्यमानं च दृष्ट्वा राजापि विव्यथे

বিচিত্ৰ শিবিকা আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ ৰথো জ্বলি উঠিল। চাৰিওফালে অগ্নিশিখা দেখি ৰজাও দুখ-ভয়ত কঁপি উঠিল।

Verse 22

न कोपि त्राता तस्यास्ति मानवा भयविक्लवाः । न मंत्रयंत्रैर्वह्निः स साध्यते न च मूलिकैः

তাৰ কোনো ৰক্ষক নাছিল; মানুহবোৰ ভয়ত ব্যাকুল হৈ পৰিল। সেই অগ্নি মন্ত্র-যন্ত্রেৰে নিবারণ নহয়, নাহে মূলিকাৰ ঔষধেৰে।

Verse 23

कौटिल्यकोटिनाशी च यत्र रामः प्रकुप्यते । तत्र सर्वे प्रणश्यंति किं तत्कुमारपालकः

য’ত ৰাম ক্ৰুদ্ধ হয়, ত’ত কুটিল নীতি-চালৰ কোটি কোটি উপায়ো ধ্বংস হয়। তাত সকলেই বিনষ্ট হয়—তেন্তে এজন কুমাৰ-পালকে কি কৰিব পাৰে?

Verse 24

सर्वं तज्जवलितं दृष्ट्वा नग्नक्षपणकास्तदा । धृत्वा करेण पात्राणि नीत्वा दंडाञ्छुभानपि

সকলো জ্বলি উঠা দেখি, সেই সময় নগ্ন ক্ষপণক তপস্বীসকলে হাতে পাত্ৰ ধৰি, শুভ দণ্ডো লৈ, ততালিকে আঁতৰি গ’ল।

Verse 26

रक्तकंबलिका गृह्य वेपमाना मुहुर्मुहुः । अनुपानहिकाश्चैव नष्टाः सर्वे दिशो दश

ৰঙা কম্বল ধৰি, বাৰে বাৰে কঁপি, আৰু জোতা নথকাকৈয়ে, তেওঁলোক সকলোৱে দহো দিশলৈ ছিটকি পৰি অদৃশ্য হৈ গ’ল।

Verse 27

केचिच्च भग्नपात्रास्ते भग्नदं ण्डास्तथापरे । प्रनष्टाश्च विवस्त्रास्ते वीतरागमिति ब्रुवन्

কিছুমানৰ ভিক্ষাপাত্ৰ ভঙা আছিল, আন কিছুমানৰ দণ্ডো ভঙা আছিল। কিছুমান পথভ্ৰষ্ট হৈ বস্ত্ৰহীনো হৈছিল, তথাপি তেওঁলোকে কৈ থাকিল—“আমি বীতৰাগ, আসক্তিৰ পৰা মুক্ত।”

Verse 28

अर्हतमेव केचिच्च पलायनपरायणाः । ततो वायुः समभवद्वह्निमांदोलयन्निव

কিছুমান পলায়নতেই একান্ত নিবিষ্ট হৈ চিঞৰি উঠিল—“কেৱল অৰহত!” তেতিয়া এক বতাহ উঠিল, যেন অগ্নিকেই দোলাই কঁপাই তুলিছে।

Verse 29

प्रेषितो वै हनुमता विप्राणां प्रियकाम्यया । धावन्स नृपतिः पश्चादितश्चेतश्च वै तदा

হনুমানে প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল নিশ্চয়, বিপ্ৰসকলক প্ৰিয় কৰিম বুলি কামনা কৰি। তেতিয়া নৃপতি তেওঁলোকৰ পাছত দৌৰিলে, কেতিয়াবা ইফালে কেতিয়াবা সিফালে ধাৱমান হৈ।

Verse 30

पदातिरेकः प्ररुदन्क्व विप्रा इति जल्पकः । लोकाच्छ्रुत्वा ततो राजा गतस्तत्र यतो द्विजाः

কেৱল পদাতিকসকলহে বাকী থাকিল; তেওঁলোকে কান্দি কান্দি বকবকাই ক’লে—“বিপ্ৰসকল ক’ত?” লোকৰ মুখে এই কথা শুনি ৰজা তেতিয়া সেই ঠাইলৈ গ’ল য’ত দ্বিজসকল গৈছিল।

Verse 31

गत्वा तु सहसा राजन्गृहीत्वा चरणौ तदा । विप्राणां नृपतिर्भूमौ मूर्च्छितो न्यपत त्तदा

তাত তৎক্ষণাৎ গৈ, হে ৰাজন, তেতিয়া বিপ্ৰসকলৰ চৰণ ধৰি নৃপতি ভূমিত মূৰ্ছিত হৈ পৰিল।

Verse 32

उवाच वचनं राजा विप्रान्विनयतत्परः । जपन्दाशरथिं रामं रामरामेति वै पुनः

ৰাজাই বিনয়-ভক্তিৰে বিপ্ৰসকলক বচন ক’লে, আৰু দাশৰথি ৰামৰ নাম জপি থাকিল—পুনঃ পুনঃ: “ৰাম, ৰাম।”

Verse 33

तस्य दासस्य दासोहं रामस्य च द्विज स्य च । अज्ञानतिमिरांधेन जातोस्म्यंधो हि संप्रति

“মই সেই দাসৰো দাস—ৰামৰো আৰু দ্বিজৰো। অজ্ঞানৰ তিমিৰে অন্ধ হৈ, এতিয়া মই সত্যই অন্ধ হৈ পৰিছোঁ।”

Verse 34

अंजनं च मया लब्धं रामनाममहौषधम् । रामं मुक्त्वा हि ये मर्त्या ह्यन्यं देव मुपासते । दह्यंते तेऽग्निना स्वामिन्यथाहं मूढचेतनः

“মই অঞ্জন লাভ কৰিলোঁ—ৰাম-নামৰ মহৌষধ। যিসকল মৰ্ত্য ৰামক ত্যাগ কৰি অন্য দেৱক উপাসনা কৰে, হে স্বামী, তেওঁলোক অগ্নিত দগ্ধ হয়—যেনেকৈ মই মূঢ়চিত্তে দগ্ধ হৈছিলোঁ।”

Verse 35

हरिर्भागीरथी विप्रा विप्रा भागीरथी हरिः । भागीरथी हरिर्विप्राः सारमेकं जगत्त्रये

“হে বিপ্ৰসকল, হৰিয়েই ভাগীৰথী; আৰু বিপ্ৰসকলেই ভাগীৰথী; ভাগীৰথীয়েই হৰি। হে বিপ্ৰসকল, ত্ৰিলোকত এই একেই সাৰ-তত্ত্ব।”

Verse 36

स्वर्गस्य चैत्र सोपानं विप्रा भागीरथी हरिः । रामनाममहारज्ज्वा वैकुंठे येन नीयते

“হে বিপ্ৰসকল, ভাগীৰথী আৰু হৰি স্বৰ্গলৈ উঠাৰ মঙ্গলময় সোপান। ৰাম-নামৰ মহাৰজ্জুৰে মানুহক বৈকুণ্ঠলৈ নিয়া হয়।”

Verse 37

इत्येवं प्रणमन्राजा प्रांजलिर्वाक्यमब्रवीत् । वह्निः प्रशाम्यतां विप्राः शासनं वो ददाम्यहम्

এইদৰে প্ৰণাম কৰি ৰজাই অঞ্জলি জোৰি ক’লে— “হে ব্ৰাহ্মণসকল, অগ্নি শান্ত হওক। মই নিজকে আপোনালোকৰ আজ্ঞাৰ অধীন কৰিলোঁ আৰু আপোনালোকক অধিকাৰ অৰ্পণ কৰিলোঁ।”

Verse 38

दासोऽस्मि सांप्रतं विप्रा न मे वागन्यथा भवेत् । यत्पापं ब्रह्महत्यायाः पर दाराभिगामिनाम्

“হে ব্ৰাহ্মণসকল, এই মুহূৰ্তৰ পৰা মই আপোনালোকৰ দাস; মোৰ বাক্য কেতিয়াও অন্যথা নহ’ব। যদি মই এই প্ৰতিজ্ঞা ভাঙো, তেন্তে ব্ৰহ্মহত্যা আৰু পৰস্ত্ৰী-গমনকাৰীৰ যি পাপ, সেয়া মোৰ ওপৰত পৰক।”

Verse 39

यत्पापं मद्यपानां च सुवर्णस्तेयिनां तथा । यत्पापं गुरुघातानां तत्पापं वा भवेन्मम

“আৰু মদ্যপানকাৰীৰ পাপ, সোণ চুৰকাৰীৰ পাপ, আৰু গুৰুঘাতকৰ পাপ—সেই একেই পাপ মোৰ ওপৰত পৰক, যদি মই অন্যথা কৰোঁ।”

Verse 40

यंयं चिंतयते कामं तं तं दास्याम्यहं पुनः । विप्रभक्तिः सदा कार्या रामभक्तिस्तथैव च

“আপোনালোক যি যি কামনা মনত ভাবিব, সেই সেই মই পুনঃপুনঃ পূৰণ কৰিম। ব্ৰাহ্মণ-ভক্তি সদায় কৰণীয়, আৰু ৰাম-ভক্তিও তেনেদৰে।”

Verse 41

अन्यथा करणीयं मे न कदाचि द्द्विजोत्तमाः

“হে দ্বিজোত্তমসকল, মই কেতিয়াও—কোনো সময়তে—ইয়াৰ বিপৰীত নকৰিম।”

Verse 42

व्यास उवाच । तस्मिन्नवसरे विप्रा जाता भूप दयालवः । अन्या या पुटिका चासीत्सा दत्ता शापशांतये

ব্যাসে ক’লে: সেই সময়ত, হে ৰাজন, বিপ্ৰসকল দয়ালু হ’ল। আৰু যি আন ‘পুটিকা’ (সৰু গাঁঠ) আছিল, সেয়া শাপ-শান্তিৰ নিমিত্তে দান কৰা হ’ল।

Verse 43

जीवितं चैव तत्सैन्यं जातं क्षिप्तेषु रोमसु । दिशः प्रसन्नाः संजाताः शांता दिग्जनितस्वनाः

আৰু ৰোম (চুলি) নিক্ষেপ কৰা মাত্ৰেই সেই সৈন্য পুনৰ জীৱিত হ’ল। দিশাসমূহ প্ৰসন্ন আৰু নিৰ্মল হ’ল, আৰু চতুৰ্দিশৰ পৰা উঠা কোলাহল শান্ত হৈ পৰিল।

Verse 44

प्रजा स्वस्था ऽभवत्तत्र हर्षनिर्भरमानसा । अवतस्थे यथापूर्वं पुत्रपौत्रादिकं तथा

তাত প্ৰজাসকল সুস্থ-নিরাপদ হ’ল, মন আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হ’ল। আৰু পুত্ৰ-পৌত্ৰ আদি সকলোও আগৰ দৰে পুনৰ স্থাপিত হ’ল।

Verse 45

विप्राज्ञाकारिणो लोकाः संजाताश्च यथा पुरा । विष्णुधर्मं परित्यज्य नान्यं जानंति ते वृषम्

লোকসকল আগৰ দৰে বিপ্ৰসকলৰ আজ্ঞা মানি চলিল। আৰু বিষ্ণুধৰ্ম ত্যাগ নকৰি, তাৰ বাহিৰে আন কোনো ‘বৃষভ’—ধৰ্মৰ মানদণ্ড—তেওঁলোকে নাজানিলে।

Verse 46

नवीनं शासनं कृत्वा पूर्ववद्विधिपूर्वकम् । निष्कासितास्तु पाषंडाः कृतशास्त्रप्रयोजकाः

নতুন শাসন স্থাপন কৰি, আগৰ দৰে বিধি-নিয়ম অনুসাৰে, যিসকল পাষণ্ডে গঢ়া মতৰ শাস্ত্ৰ অপব্যৱহাৰ কৰিছিল, তেওঁলোকক বহিষ্কাৰ কৰা হ’ল।

Verse 47

वेदबाह्याः प्रनष्टास्ते उत्तमाधममध्यमाः । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि येऽभूवन्गोभुजाः पुरा

যিসকল বেদ-মাৰ্গৰ বাহিৰলৈ বিচলিত হৈ বিনাশপ্ৰাপ্ত হৈছিল—উত্তম, অধম বা মধ্যম যেই হওক—তেওঁলোক পূৰ্বকালত ছত্ত্ৰিশ হাজাৰ আছিল, গোৱালৰূপে জীৱন যাপন কৰিছিল।

Verse 48

तेषां मध्यात्तु संजाता अढवीजा वणिग्जनाः । शुश्रूषार्थं ब्राह्मणानां राज्ञा सर्वे निरूपिताः

তেওঁলোকৰ মাজৰ পৰা অঢৱীজা নামৰ বণিক-জন উদ্ভৱ হ’ল; আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ শুশ্ৰূষাৰ্থে ৰজাই তেওঁলোক সকলোকে নিযুক্ত কৰিলে।

Verse 49

सदाचाराः सुनिपुणा देवब्राह्मणपूजकाः । त्यक्त्वा पाखण्डमार्गं तु विष्णुभक्तिपरास्तु ते

তেওঁলোক সদাচাৰী, অতি নিপুণ, দেৱ আৰু ব্ৰাহ্মণ-পূজক আছিল; পাখণ্ড-মাৰ্গ ত্যাগ কৰি তেওঁলোক বিষ্ণু-ভক্তিত পৰায়ণ হ’ল।

Verse 50

जाह्नवीतीरमासाद्य त्रैविद्येभ्यो ददौ नृपः । शासनं तु यदा दत्तं तेषां वै भक्तिपूर्वकम्

জাহ্নৱী (গঙ্গা) নদীৰ তীৰত উপস্থিত হৈ ৰজাই ত্ৰিবেদ-বিদ্যাৰ পণ্ডিতসকলক দান কৰিলে; আৰু যেতিয়া তেওঁলোকক ৰাজ-শাসনপত্ৰ দিলে, তেতিয়া ভক্তিভাৱে দিলে।

Verse 51

स्थानधर्मात्प्रचलिता वाडवास्ते समागताः । नृपो विज्ञापितो विप्रैस्तैरेवं क्लेशकारिभिः

সেই ৱাডৱসকল নিজৰ স্থান-ধৰ্মৰ পৰা বিচলিত হৈ একত্ৰিত হ’ল; আৰু এনে ক্লেশসৃষ্টিকাৰীসকলৰ বিষয়ে ব্ৰাহ্মণসকলে ৰজাক এইদৰে জনালে।

Verse 52

ये त्यक्तवाचो विप्रेंद्रास्तान्निःसारय भूपते । परस्परं विवादास्तु संजाता दत्तवृत्तये

হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, হে ভূপতে! যিসকলে প্ৰতিজ্ঞা-ভংগ কৰি বাক্য ত্যাগ কৰিছে, তেওঁলোকক বহিষ্কাৰ কৰা। কিয়নো দত্ত জীৱিকাৰ বিষয়ে পৰস্পৰ বিবাদ উৎপন্ন হৈছে।

Verse 53

न्याय प्रदशनार्थं च कारितास्तु सभासदः । हस्ताक्षरेषु दृष्टेषु पृथक्पृथक्प्रपादितम्

ন্যায় প্ৰকাশ কৰাৰ উদ্দেশ্যে সভাসদসকলক আহ্বান কৰা হ’ল। স্বাক্ষৰসমূহ পৰীক্ষা কৰা হ’লে বিষয়টো পৃথক পৃথককৈ, একেকটা কেচ অনুসাৰে স্পষ্টকৈ উপস্থাপন কৰা হ’ল।

Verse 54

एतच्छ्रुत्वा ततो राजा तुलादानं चकार ह । दीयमाने तदा दाने चातुर्विद्या बभाषिरे

এই কথা শুনি ৰজাই তেতিয়া তুলাদান সম্পন্ন কৰিলে। দান দিয়া থাকোঁতে চাৰিবিধ বিদ্যাৰ পণ্ডিত আচার্যসকলে বচন উচ্চাৰণ কৰিলে।

Verse 55

अस्माभिर्हारिता जातिः कथं कुर्मः प्रतिग्रहम् । निवारितास्तु ते सर्वे स्थानान्मोहेरका द्विजाः

তেওঁলোকে ক’লে—“আমাৰ বংশধারা ক্ষুণ্ণ হৈছে; আমি কেনেকৈ প্ৰতিগ্ৰহ (দান গ্ৰহণ) কৰিম?” এইদৰে সকলো মোহেৰকা দ্বিজক নিজ নিজ স্থানৰ পৰা নিবাৰণ কৰি আঁতৰোৱা হ’ল।

Verse 56

दशपंच सहस्राणि वेदवेदांगपारगाः । ततस्तेन तदा राजन्राज्ञा रामानुवर्तिना

দশ-পঞ্চ সহস্ৰ—বেদ আৰু বেদাঙ্গৰ পাৰগামী মহাপণ্ডিতসকল—তেতিয়া, হে ৰাজন, ৰামৰ অনুগামী সেই ৰজাই তেওঁলোকক মান্যতা আৰু আশ্ৰয় দিলে।

Verse 57

आहूता वाडवांस्तास्तु ज्ञातिभेदं चकार सः । त्रयीविद्या वाडवा ये सेतुबंधं प्रति प्रभुम्

তেওঁ ভাডৱসকলক আহ্বান কৰি আত্মীয়-কুলসমূহৰ স্পষ্ট বিভাজন স্থাপন কৰিলে। যিসকল ভাডৱ ত্ৰয়ী বেদবিদ্যাত নিপুণ, তেওঁলোকক সেতুবন্ধত প্ৰভু ৰামচন্দ্ৰৰ সেৱালৈ নিয়োজিত কৰিলে।

Verse 58

गतास्ते वृत्तिभाजः स्युर्नान्ये वृत्त्यभिभागिनः । तत्र नैव गता ये वै चातुर्विद्यत्वमागताः

যিসকল তাত গ’ল, তেওঁলোকেই জীৱিকা-বণ্টনৰ ন্যায়সঙ্গত অধিকাৰী হ’ল; আন কাকো সেই অধিকাৰত ভাগ ল’বলৈ দিয়া নহ’ল। কিন্তু যিসকলে ‘চাতুৰ্বিদ্যা’ৰ পদ লাভ কৰিছিল, তেওঁলোক তাত একেবাৰে নাযায়।

Verse 59

वणिग्भिर्न च संबंधो न विवाहश्च तैः सह । ग्रामवृत्तौ न संबंधो ज्ञातिभेदे कृते सति

বণিকসকলৰ সৈতে কোনো সঙ্গ নাথাকিব, নতুবা তেওঁলোকৰ সৈতে বিবাহ-সম্পৰ্কো নহ’ব। কুল-বিভাজন স্থাপিত হোৱাৰ পিছত গাঁওৰ জীৱিকা-বিষয়তো কোনো আন্তঃসংযোগ নাথাকিব।

Verse 60

द्विजभक्तिपराः शूद्राः ये पाखंडैर्न लोपिताः । जैन धर्मात्परावृत्तास्ते गोभूजास्तथोत्तमाः

যিসকল শূদ্ৰ দ্বিজসেৱা-ভক্তিত পৰায়ণ, পাখণ্ডপথে বিভ্ৰান্ত নহ’ল, আৰু জৈন ধৰ্মৰ পৰা উলটি আহিল—তেওঁলোকক ‘গোভূজ’ আৰু উত্তম বুলি গণ্য কৰা হ’ল।

Verse 61

ये च पाखंडनिरता रामशासनलोपकाः । सर्वे विप्रास्तथा शूद्रा प्रतिबंधेन योजिताः

আৰু যিসকল পাখণ্ডত আসক্ত হৈ ৰামৰ ধৰ্মশাসন ক্ষুণ্ণ কৰিছিল—বিপ্ৰ হওক বা শূদ্ৰ—সকলোকেই বাধা-নিয়ন্ত্ৰণৰ অধীন কৰা হ’ল।

Verse 62

सत्यप्रतिज्ञां कुर्वाणास्तत्रस्थाः सुखिनोऽभवन् । चातुर्विद्या बहिर्ग्रामे राज्ञा तेन निवासिताः

সত্য প্ৰতিজ্ঞা কৰি যিসকল তাতেই থাকিল, তেওঁলোক সুখী হ’ল। সেই ৰজাই ‘চাতুৰ্বিদ্য’সকলক গাঁৱৰ বাহিৰত বসতি দিলে।

Verse 63

यथा रामो न कुप्येत तथा कार्यं मया ध्रुवम । पराङ्मुखा ये रामस्य सन्मुखानुगताः किल

মই নিশ্চয় তেনে কৰ্ম কৰিম, যাতে ৰাম ক্ৰুদ্ধ নহয়। যিসকল ৰামৰ পৰা মুখ ঘূৰাই আছিল, তেওঁলোককো সঁচাকৈ তেওঁৰ দিশে মুখ কৰি অনুসৰণ কৰোৱা হ’ল।

Verse 64

चातुर्विद्यास्ते विज्ञेया वृत्तिबाह्याः कृतास्तदा । कृतकृत्यस्तदा जातो राजा कुमारपालकः

সেই ‘চাতুৰ্বিদ্য’সকলক তেতিয়া জীৱিকাৰ অধিকাৰৰ পৰা বাহিৰ কৰা হৈছিল—এয়া বুজিব লাগে। সেই সময়ত ৰজা কুমাৰপাল কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰা জন হ’ল।

Verse 65

विप्राणां पुरतः प्राह प्रश्रयेण वचस्तदा । ग्रामवृत्तिर्न मे लुप्ता एतद्वै देवनिर्मितम्

তেতিয়া ব্ৰাহ্মণসকলৰ সন্মুখত বিনয়েৰে তেওঁ ক’লে— ‘গাঁৱৰ জীৱিকা মই নষ্ট কৰা নাই; এই ব্যৱস্থা নিশ্চয় দেৱবিধানে গঢ়া।’

Verse 66

स्वयं कृतापराधानां दोषो कस्य न दीयते । यथा वने काष्ठवर्षाद्वह्निः स्याद्दैवयोगतः

যিসকলে নিজ কৰ্মে অপৰাধ কৰে, তেওঁলোকৰ দোষ কাৰ ওপৰত নপৰে? যেনেকৈ বনত শুকান কাঠৰ বৰষুণে ভাগ্যযোগে অগ্নি জ্বলি উঠে।

Verse 67

भवद्भिस्तु पणः प्रोक्तो ह्यभिज्ञानस्य हेतवे । रामस्य शासनं कृत्वा वायुपुत्रस्य हेतवे

আপোনালোকেই চিনাক্তকৰণৰ উপায় হিচাপে এই পণ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। সেয়ে বায়ুপুত্ৰ হনুমানৰ হিতৰ বাবে ৰামৰ আজ্ঞা পালন কৰি মই তেনেদৰে কৰিলোঁ।

Verse 68

व्यावृत्ता वाडवा यूयं स दोषः कस्य दीयते । अवसाने हरिं स्मृत्वा महापापयुतोऽपि वा

হে ব্ৰাহ্মণসকল, আপোনালোকেই উভতি গ’ল; তেন্তে সেই দোষ কাক দিয়া যাব? মহাপাপভাৰাক্ৰান্ত হলেও, যদি অন্তিম ক্ষণত হৰিক স্মৰণ কৰে, (উদ্ধাৰ পায়)।

Verse 69

विष्णुलोकं व्रजत्याशु संशयस्तु कथं भवेत् । महत्पुण्योदये नॄणां बुद्धिः श्रेयसि जायते

সেইজন শীঘ্ৰে বিষ্ণুলোকলৈ যায়—তাত সন্দেহ কেনেকৈ থাকিব? মহাপুণ্য উদয় হ’লে মানুহৰ বুদ্ধি শ্ৰেয়সৰ দিশে জাগে।

Verse 70

पापस्योदयकाले च विपरीता हि सा भवेत् । सकृत्पालयते यस्तु धर्मेणैतज्जगत्त्रयम्

কিন্তু পাপৰ উদয়কালত সেই বুদ্ধি নিশ্চয় বিপৰীত হয়। তথাপি যিজনে ধৰ্মেৰে একবাৰো এই ত্ৰিলোকক পালন কৰে, (তাঁৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়)।

Verse 71

योंतरात्मा च भूतानां संशयस्तत्र नो हितः । इंद्रादयोऽमराः सर्वे सनकाद्यास्तपोधनाः

যিজন সকলো ভূতৰ অন্তৰাত্মা, তাত সন্দেহ কৰা আমাৰ হিত নহয়। ইন্দ্ৰ আদি সকলো দেৱতা আৰু সনক আদি তপোধন ঋষিসকলেও (ইয়াক সত্য বুলি মানে)।

Verse 72

मुक्त्यर्थमर्चयंतीह संशयस्तत्र नो हितः । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनामेति गीयते

যিসকলে ইয়াত মুক্তিৰ অৰ্থে আৰাধনা কৰে, তাত সন্দেহ পোষণ কৰা হিতকৰ নহয়। ‘ৰাম’ নামক প্ৰভুৰ সহস্ৰ নামৰ সমতুল্য বুলি গোৱা হয়।

Verse 73

तस्मिन्ननिश्चयं कृत्वा कथं सिद्धिर्भवेदिह । मम जन्मकृतात्पुण्यादभिज्ञानं ददौ हरिः

সেই বিষয়ে অনিশ্চয়তা কৰি ইয়াত সিদ্ধি কেনেকৈ হ’ব? মোৰ জন্মৰ পৰাই সঞ্চিত পুণ্যৰ বলত হৰিয়ে মোক সত্য পৰিচয় (বিবেক) দান কৰিলে।

Verse 74

पाखंडाद्यत्कृतं पापं मृष्टं तद्वः प्रणामतः । प्रसीदंतु भवंतश्च त्यक्त्वा क्रोधं ममाधुना

পাখণ্ড আদি কাৰণে যি পাপ কৰা হৈছিল, মোৰ প্ৰণামৰ দ্বাৰা সেয়া তোমালোকৰ আগত মচি যাঁওক। এতিয়া মোৰ প্ৰতি ক্ৰোধ ত্যাগ কৰি তোমালোক কৃপালু হওক।

Verse 75

ब्राह्मणा ऊचुः । राजन्धर्मो विलुप्तस्ते प्रापितानां तथा पुनः । अवश्यं भाविनो भावा भवंति महतामपि

ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে: হে ৰাজন, তোমাৰ ধৰ্ম আচ্ছন্ন হৈছে; এইদৰে প্ৰাপ্তিসম্পন্ন লোকৰো ক্ষেত্ৰত, সংসাৰৰ পৰিবর্তনত, পুনৰ পুনৰ ঘটে। যি ঘটনা বিধিলিখিত, সেয়া মহাত্মাসকলৰো ওপৰত অৱশ্যম্ভাৱীভাৱে ঘটে।

Verse 76

नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः । एतद्दैवकृतं सर्वं प्रभुर्यः सुखदुःखयोः

নীলকণ্ঠ (শিৱ)ৰ নগ্ন তপস্বী অৱস্থা, আৰু হৰিৰ মহাসৰ্পৰ ওপৰত শয়ন—এই সকলো দেৱবিধানকৃত। সুখ-দুখৰ ওপৰত যি অধিপতি, সেয়াই প্ৰভু।

Verse 77

सत्यप्रतिज्ञास्त्रैविद्या भजंतु रामशासनम् । अस्माकं तु परं देहि स्थानं यत्र वसामहे

সত্যপ্ৰতিজ্ঞা ধাৰী, ত্ৰৈবেদ্য-জ্ঞাতা সকলে ৰামৰ ধৰ্মময় শাসনৰ অধীনত ভজনা কৰক। কিন্তু আমাৰ বাবে এক উচ্চতৰ নিবাসস্থান দান কৰা—য’ত আমি স্থিৰভাৱে বাস কৰিব পাৰোঁ।

Verse 78

तेषां तु वचनं श्रुत्वा सुखमिच्छुर्द्विजन्मनाम् । तेषां स्थानं तु दत्तं वै सुखवासं तु नामतः

তেওঁলোকৰ কথা শুনি, দ্বিজজনৰ মঙ্গল কামনা কৰি, তেওঁ নিশ্চয়েই তেওঁলোকক এক নিবাসস্থান দান কৰিলে—যি নামত ‘সুখবাস’ বুলি খ্যাত।

Verse 79

हिरण्यं पुष्पवासांसि गावः कामदुघा नृप । स्वर्णालंकरणं सर्वं नानावस्तुचयं तथा

হে নৃপ! হিৰণ্য, পুষ্পবস্ত্ৰ, কামধেনু সদৃশ কামদুঘা গাভী; সকলো প্ৰকাৰৰ স্বৰ্ণালংকাৰ, আৰু নানাবিধ বস্তুৰ সঞ্চয়ো।

Verse 80

श्रद्धया परया दत्त्वा मुदं लेभे नराधिपः । त्रयीविद्यास्तु ते ज्ञेयाः स्थापिता ये त्रिमूर्तिभिः

পৰম শ্ৰদ্ধাৰে দান কৰি নৰাধিপে মহা আনন্দ লাভ কৰিলে। জানিবা, সেই ত্ৰয়ীবিদ্যা-জ্ঞাতাসকল ত্ৰিমূৰ্তিৰ দ্বাৰাই স্থাপিত হৈছিল।

Verse 81

चतुर्थेनैव भूपेन स्थापिताः सुखवासने । ते बभूबुर्द्विजश्रेष्ठाश्चातुर्विद्याः कलौ युगे

চতুৰ্থ ভূপে ‘সুখবাস’ত তেওঁলোকক স্থাপন কৰিলে। সেই দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল কলিযুগতো চতুৰ্বিদ্যাৰ অধিপতি হৈ উঠিল।

Verse 82

चातुर्विद्याश्च ते सर्वे धर्मारण्ये प्रतिष्ठिताः । वेदोक्ता आशिषो दत्त्वा तस्मै राज्ञे महात्मने

চতুৰ্বিদ্যাৰ সকলো আচার্য ধৰ্মাৰণ্যত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত আছিল; বেদোক্ত আশীৰ্বাদ উচ্চাৰি তেওঁলোকে সেই মহাত্মা ৰজাক আশীৰ্বাদ দিলে।

Verse 83

रथैरश्वैरुह्यमानाः कृतकृत्या द्विजातयः । महत्प्रमोदयुक्तास्ते प्रापुर्मोहेरकं महत्

ৰথ আৰু অশ্বত আৰূঢ় হৈ, কৃতকৃত্য সেই দ্বিজাতিসকল মহা প্ৰমোদে ভৰপূৰ হৈ মহান মোহেৰকত উপস্থিত হ’ল।

Verse 84

पौषशुक्लत्रयोदश्यां लब्धं शासनकं द्विजैः । बलिप्रदानं तु कृतमुद्दिश्य कुलदेवताम्

পৌষ মাসৰ শুক্ল পক্ষৰ ত্ৰয়োদশীত দ্বিজসকলে ৰাজ-শাসনপত্ৰ লাভ কৰিলে; আৰু কুলদেৱতাক উদ্দেশ্য কৰি বিধিপূৰ্বক বলি-প্ৰদান কৰা হ’ল।

Verse 85

वर्षेवर्षे प्रकर्त्तव्यं बलिदानं यथाविधि । कार्यं च मंगलस्नानं पुरुषेण महात्मना

বছৰে বছৰে বিধি অনুসাৰে বলিদান কৰ্তব্য; আৰু মহাত্মা পুৰুষে মঙ্গলস্নানও অৱশ্য কৰণীয়।

Verse 86

गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कुर्वीत तद्दिने धुवम् । तन्मासे तद्दिने नैव वृत्तिनाशो भवेद्यथा

সেই দিন নিশ্চয় গীত, নৃত্য আৰু বাদ্যৰ আয়োজন কৰিব লাগে; যাতে সেই মাহত, সেই একে দিনত, জীৱিকা আৰু কল্যাণৰ হ্ৰাস নঘটে।

Verse 87

दैवादतीतकाले चेत्वृद्धिरापद्यते यदा । तदा प्रथमतः कृत्वा पश्चाद्वृद्धिर्विधीयते

যদি দৈৱবশতঃ নিৰ্দিষ্ট সময় অতিক্ৰম কৰাৰ পাছত বিধেয় বৃদ্ধি কৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে প্ৰথমে মূলতঃ যি দায় আছিল সেয়া সম্পন্ন কৰিব; তাৰ পাছতহে বৃদ্ধি অংশ বিধিমতে পালন কৰিব।

Verse 88

ये च भिन्नप्रपाप्रायास्त्रैविद्या मोढवंशजाः । तथा चातुर्वेदिनश्च कुर्वंति गोत्रपूजनम्

আৰু যিসকল ভিন্ন ভিন্ন পৰম্পৰা আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰত অনুৰক্ত—ত্ৰিবেদজ্ঞ, মোঢ বংশজাত—তথা চতুৰ্বেদীসকলেও, নিজৰ গোত্ৰ (পিতৃঋষি-পরম্পৰা) সন্মান কৰি গোত্ৰপূজন কৰে।

Verse 89

वर्षमध्ये प्रकुर्वीत तथा सुप्ते जनार्द्दने । पौषे च लुप्तं कृत्वा च श्रौतं स्मार्त्तं करोति यः

যি জনে বৰ্ষাকালৰ মাজত, অথবা জনাৰ্দ্দন (বিষ্ণু) যোগনিদ্ৰাত ‘সুপ্ত’ থকা সময়ত এই বিধি সম্পাদন কৰে; আৰু পৌষ মাহত ব্ৰত-নিয়ম লুপ্ত বুলি ধৰি তথাপি শ্ৰৌত আৰু স্মাৰ্ত কৰ্ম কৰি থাকে—সেয়া যথাযথ কাল-নিয়মৰ বিপৰীত আচৰণ।

Verse 90

तत्र क्रोधसमाविष्टा निघ्नंति कुलदेवताः । विवाहोत्सवकाले च मौंजीबंधादिकर्मणि

এনেকুৱা ক্ষেত্ৰত কুলদেৱতাসকল ক্ৰোধে আৱিষ্ট হৈ অনিষ্ট ঘটায়—বিশেষকৈ বিবাহ-উৎসৱৰ সময়ত আৰু মৌঞ্জীবন্ধ (পবিত্ৰ মেখলা বাঁধা) আদি সংস্কাৰত।

Verse 91

मुहूर्तं गणनाथस्य ततः प्रभृति शोभनम्

গণনাথ (গণেশ)ৰ মুহূৰ্ত শোভন; সেই মুহূৰ্তৰ পৰা আগবাঢ়িলে সকলো মঙ্গলময় হয়।

Verse 92

निर्वासितास्तु ये विप्रा आमराज्ञा स्वशासनात् । पंचदशसहस्राणि ययुस्ते सुखवासकन्

ৰাজা আমাই নিজৰ ৰাজ্য-শাসনৰ পৰা যিসকল ব্ৰাহ্মণক নিৰ্বাসিত কৰিছিল—পন্ধৰ হাজাৰজন—তেওঁলোকে গুচি গৈ সুখদায়ক বাসস্থানত বসতি স্থাপন কৰিলে।

Verse 93

पंचपञ्चाशतो ग्रामान्ददौ रामः पुरा स्वयम् । तत्रस्था वणिजश्चैव तेषां वृत्तिमकल्पयन्

পুৰাতন কালত ৰামে নিজে পঞ্চপঞ্চাশখন গাঁও দান কৰিছিল; তাত বসবাস কৰা বণিকসকলে তেওঁলোকৰ জীৱিকা-ব্যৱস্থা কৰি দিলে।

Verse 94

अडालजा माण्डलीया गोभूजाश्च पवित्रकाः । ब्राह्मणानां वृत्तिदास्ते ब्रह्मसेवासु तत्पराः

অডালজা, মাণ্ডলীয়া, গোভূজা আৰু পবিত্ৰকা—এঁৱে ব্ৰাহ্মণসকলক জীৱিকা দান কৰিছিল আৰু ব্ৰহ্ম-সেৱা তথা ধৰ্মাচৰণত একাগ্ৰ আছিল।