Sarga 12

Verse 1

ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च।।।।

అప్పుడు కైకేయి పలికిన దారుణ వాక్యాలు విని మహారాజు గాఢమైన చింతలో మునిగిపోయి, కొంతసేపు తీవ్రమైన వేదనతో దగ్ధుడయ్యాడు.

Verse 2

किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः।।।।

నాకు ఇది ఏమిటి—ఇది స్వప్నమా, లేక నా చిత్తమోహమా? నేను అనుభవించబోయే ఏదైనా ఉపసర్గం/విపత్తు సమీపించిందా, లేక మనసును కలవరపెట్టే ఏదైనా ఉపద్రవమా?

Verse 3

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

ఇలా ఆలోచించిన రాజుకు అప్పటికి ఏ సుఖమూ దొరకలేదు. కైకేయి మాటల దెబ్బకు గురై, చాలా సేపటికి మాత్రమే స్పృహ పొందాడు; ఆపై వ్యథతో, అశక్తితో—వ్యాఘ్రిని చూసిన జింకలా—అనావృత నేలపై కూర్చొని దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచాడు. మంత్రబలంతో గీసిన వలయంలో బంధించబడిన మహావిషసర్పంలా, కోపంతో ఉప్పొంగిన నరాధిపుడు ‘అహో, ధిక్!’ అని పలికి, శోకంతో మూర్ఛితచిత్తుడై మళ్లీ మోహంలో పడిపోయాడు।

Verse 4

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

ఇలా ఆలోచించిన రాజుకు అప్పటికి ఏ సుఖమూ దొరకలేదు. కైకేయి మాటల దెబ్బకు గురై, చాలా సేపటికి మాత్రమే స్పృహ పొందాడు; ఆపై వ్యథతో, అశక్తితో—వ్యాఘ్రిని చూసిన జింకలా—అనావృత నేలపై కూర్చొని దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచాడు. మంత్రబలంతో గీసిన వలయంలో బంధించబడిన మహావిషసర్పంలా, కోపంతో ఉప్పొంగిన నరాధిపుడు ‘అహో, ధిక్!’ అని పలికి, శోకంతో మూర్ఛితచిత్తుడై మళ్లీ మోహంలో పడిపోయాడు।

Verse 5

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

ఇలా ఆలోచించిన రాజుకు అప్పటికి ఏ సుఖమూ దొరకలేదు. కైకేయి మాటల దెబ్బకు గురై, చాలా సేపటికి మాత్రమే స్పృహ పొందాడు; ఆపై వ్యథతో, అశక్తితో—వ్యాఘ్రిని చూసిన జింకలా—అనావృత నేలపై కూర్చొని దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచాడు. మంత్రబలంతో గీసిన వలయంలో బంధించబడిన మహావిషసర్పంలా, కోపంతో ఉప్పొంగిన నరాధిపుడు ‘అహో, ధిక్!’ అని పలికి, శోకంతో మూర్ఛితచిత్తుడై మళ్లీ మోహంలో పడిపోయాడు।

Verse 6

चिरेण तु नृप स्संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः।।।।कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धःप्रदहन्निव चक्षुषा।

చాలా సేపటికి తీవ్ర దుఃఖంలో ఉన్న రాజు స్పృహను పొందాడు; ఆపై కోపంతో, కన్నులతోనే దహించునట్లు, కైకేయితో పలికాడు।

Verse 7

नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि।।।।किं कृतं तव रामेण पापं पापे मयापि वा।

ఓ నృశంసురాలా, దుష్టాచారిణీ, ఈ వంశాన్ని నాశనం చేసేదానా! రాముడు నీకు ఏ పాపం చేశాడు? లేక నేను—ఓ పాపినీ—నీకు ఏ అపకారం చేశాను?

Verse 8

यदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघव: ।।।।तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ।

రాఘవుడు (శ్రీరాముడు) నీ పట్ల జననీతో సమానమైన గౌరవంతో ప్రవర్తిస్తున్నప్పుడు, అటువంటి వానికే అపకారం చేయుటకు నీవు ఇక్కడ ఏ కారణంతో సిద్ధపడుతున్నావు?

Verse 9

त्वं मयाऽऽत्मविनाशार्थं भवनं स्वं प्रवेशिता।।।।अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा।

హే రాజకుమార్తె! అవిజ్ఞానంతోనే నేను నిన్ను నా ఇంటిలో ప్రవేశింపజేశాను—నా ఆత్మవినాశానికే—తీక్ష్ణవిషమున్న నాగినిలా.

Verse 10

जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्।।।।अपराधं किमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।

సర్వ జీవలోకమూ రాముని గుణగానము చేస్తున్న వేళ, ఏ ‘అపరాధం’ను చూపించి నేను నా ఇష్టమైన కుమారుని ఎలా త్యజించగలను?

Verse 11

कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम्।।।।जीवितं वाऽत्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।

నేను కౌసల్యను గానీ సుమిత్రను గానీ విడిచిపెట్టగలను, సంపదనైనా త్యజించగలను; నా ప్రాణాలనైనా వదలగలను—కానీ తండ్రి పట్ల భక్తి గల రాముణ్ణి మాత్రం విడువలేను।

Verse 12

परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम्।।।।अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना।

జ్యేష్ఠ కుమారుని చూచినప్పుడు నా ఆనందం పరమమవుతుంది; కానీ రాముని చూడకపోతే నా చైతన్యమే నశిస్తుంది॥

Verse 13

तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं शस्यं वा सलिलं विना।।।।न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।

సూర్యుడు లేకపోయినా లోకం నిలవవచ్చు, నీరు లేకపోయినా పంట ఉండవచ్చు; కానీ రాముడు లేక నా దేహంలో జీవితం నిలవదు॥

Verse 14

तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये।।।।अपि ते चरणै मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।

ఇంత చాలు—ఈ పాపనిశ్చయాన్ని విడిచిపెట్టు. నేను శిరస్సుతో నీ పాదాలను స్పృశించి నమస్కరిస్తున్నాను; నాపై ప్రసన్నమవు.

Verse 15

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।।।

ఓ పాపినీ, నీవు ఇంత పరమ దారుణమైన ఆలోచన ఎందుకు చేసావు? లేక భరతుని విషయంలో ఏది ప్రియమో ఏది అప్రియమో అని నన్ను పరీక్షించాలనుకుంటున్నావా? సరే, అలా ఉండనీ. కానీ రాఘవుని గురించి నీవు ముందుగా చెప్పిన మాటలు—‘అతడు నా జ్యేష్ఠ కుమారుడు, శ్రీమంతుడు, ధర్మంలో జ్యేష్ఠుడు’—అవి కేవలం నన్ను సంతోషపెట్టేందుకు మధురవచనంగా సేవార్థం చెప్పినవేనా?

Verse 16

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।

ఓ పాపినీ, నీవు ఇంత పరమ దారుణమైన ఆలోచన ఎందుకు చేసావు? లేక భరతుని విషయంలో ఏది ప్రియమో ఏది అప్రియమో అని నన్ను పరీక్షించాలనుకుంటున్నావా? సరే, అలా ఉండనీ. కానీ రాఘవుని గురించి నీవు ముందుగా చెప్పిన మాటలు—‘అతడు నా జ్యేష్ఠ కుమారుడు, శ్రీమంతుడు, ధర్మంలో జ్యేష్ఠుడు’—అవి కేవలం నన్ను సంతోషపెట్టేందుకు మధురవచనంగా సేవార్థం చెప్పినవేనా?

Verse 17

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।

ఓ పాపినీ, నీవు ఇంత పరమ దారుణమైన ఆలోచన ఎందుకు చేసావు? లేక భరతుని విషయంలో ఏది ప్రియమో ఏది అప్రియమో అని నన్ను పరీక్షించాలనుకుంటున్నావా? సరే, అలా ఉండనీ. కానీ రాఘవుని గురించి నీవు ముందుగా చెప్పిన మాటలు—‘అతడు నా జ్యేష్ఠ కుమారుడు, శ్రీమంతుడు, ధర్మంలో జ్యేష్ఠుడు’—అవి కేవలం నన్ను సంతోషపెట్టేందుకు మధురవచనంగా సేవార్థం చెప్పినవేనా?

Verse 18

तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम्।आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता।।।।

అది విని శోకంతో దగ్ధమై నన్ను అత్యంతంగా బాధిస్తున్నావు. నీవు ఈ శూన్యమైన గృహంలోకి ప్రవేశించావు; అలా నీవు పరవశమైపోయావు.

Verse 19

इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम्।अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः।।।।

ఓ దేవీ, ఇక్ష్వాకువంశంలో ఈ మహా అనయం ఇప్పుడు సంభవించింది. నయసంపన్నురాలివైన నీవు—నీ మతి ఇలా వికృతమైందేలా?

Verse 20

नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम्।।।।

ఓ విశాలాక్షీ, గతంలో నీవు నాపట్ల ఏ అयुक्तమైనదీ, అప్రియమైనదీ చేయలేదు; అందువల్ల నేను దీనిని నమ్మలేకున్నాను.

Verse 21

ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम।।।।

ఓ అమాయక బాలికా, నీవు నాకు ఎన్నోసార్లు చెప్పావు—మహాత్ముడైన భరతునితో సమానంగా రాఘవుడు (రాముడు) కూడా నీకు ప్రియుడని।

Verse 22

तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः।कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च।।।।

హే దేవీ, హే భీరూ! ధర్మాత్ముడూ యశస్వియైన రామునికి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వనవాసం నీవు ఎలా కోరగలవు?

Verse 23

अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः।कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे।।।।

అత్యంత సుకుమారుడూ ధర్మంలో స్థిరచిత్తుడైన ఆయనకు, అతి కఠినమైన అరణ్యంలో నివాసం నీవు ఎలా కోరగలవు?

Verse 24

रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्।।।।

హే శుభలోచనే! నీ సేవలో నిత్యం నిమగ్నుడైన ఆ మనోహర రాముని బహిష్కరణను నీవెందుకు కోరుతున్నావు?

Verse 25

रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा।विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये।।।।

రాముడు భరతునికన్నా కూడా ఎక్కువగా నిత్యం నీ సేవ చేస్తాడు; అందువల్ల నీలో భరతుని పట్ల ప్రత్యేకమైన పక్షపాతం నాకు కనిపించదు।

Verse 26

शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात्।।।।बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।

హే నరశ్రేష్ఠా! మనుజవృషభుడైన రాముని తప్ప మరెవరు మీకు మరింత శుశ్రూష చేసి, మీకు గౌరవం చెల్లించి, మీ వాక్యాన్ని ప్రమాణంగా భావించి, మీ ఆజ్ఞలను కార్యరూపంలో పెట్టగలరు—వేలాది స్త్రీలు, అనేక పరిచారకులు మధ్య ఉన్నప్పటికీ?

Verse 27

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।।।

రాఘవునికి నింద గానీ అపవాదం గానీ ఏమాత్రం సరిపోదు; ఆయన నిర్దోషుడు।

Verse 28

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।2.12.27।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।2.12.28।।

శుద్ధచిత్తుడైన రాముడు—మనుజవ్యాఘ్రుడు—సర్వభూతాలను సాంత్వనపరుస్తూ, ప్రజలకు ప్రీతికరమైన కార్యాల ద్వారా రాజ్య నివాసులను తనవైపు ఆకర్షిస్తాడు।

Verse 29

सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः।गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्।।।।

రాఘవుడు సత్యంతో ప్రజలను జయిస్తాడు, దానంతో దీనులను; వీరుడు శుశ్రూషతో గురువులను ప్రసన్నం చేస్తాడు, యుద్ధంలో ధనుస్సు పరాక్రమంతో శత్రువులను జయిస్తాడు।

Verse 30

सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे।।।।

సత్యం, దానం, తపస్సు, త్యాగం, మైత్రీ, శౌచం, ఆర్జవం; అలాగే విద్య మరియు గురువుల పట్ల భక్తితో శుశ్రూష—ఈ గుణములు రఘుకులశ్రేష్ఠుడైన శ్రీరామునందు ధృఢంగా స్థిరమై ఉన్నాయి।

Verse 31

तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि।।।।

హే దేవీ! ఆర్జవసంపన్నుడై, దేవతుల్యుడై, మహర్షిసమ తేజస్సుతో ప్రకాశించే శ్రీరామునకు నీవు ఎలా పాపమును—అనిష్టమును—కోరగలవు?

Verse 32

न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्।।।।

సర్వలోకమునకు మధురంగా పలికే శ్రీరామున నుండి ఒక్క కఠినవాక్యమూ నాకు జ్ఞాపకం లేదు; అటువంటి నా ప్రియ రామునకు నీకోసం నేను ఎలా అతనికి అప్రియమై బాధ కలిగించే మాటలు చెప్పగలను?

Verse 33

क्षमा यस्मिन्दमस्त्याग सत्यं धर्मः कृतज्ञता।अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्मम।।।।

యందు క్షమ, దమము, త్యాగము, సత్యము, ధర్మము, కృతజ్ఞత మరియు సమస్త భూతముల పట్ల అహింస నివసించునో—ఆ శ్రీరాముని లేక నాకు ఏ గతి, ఏ ఆశ్రయము మిగులును?

Verse 34

मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि।।।।

హే కైకేయీ! నేను వృద్ధుడను, మరణసన్నిధికి చేరిన తపస్విని; దీనంగా విలపిస్తున్నాను—నాపై కరుణ చూపుట నీకు తగినది।

Verse 35

पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते।तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्युराविशेत्।।।।

హే దేవి, సముద్రాంతమైన ఈ భూమిలో పొందగలిగినదేదైనా, అది అంతా నీకు సమర్పిస్తాను; నీలో కోపం ప్రవేశించనీయకు।

Verse 36

अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत्।।।।

హే కైకేయీ, నేను నీకు అంజలి ఘటించి ప్రార్థిస్తున్నాను; నీ పాదాలను కూడా స్పృశిస్తున్నాను। రామునికి శరణమవు; ఈ విషయంలో అధర్మం నన్ను తాకనీయకు।

Verse 37

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।।।

ఇలా దుఃఖంతో దహించబడి, విలపిస్తూ, ప్రాయశః అచేతనుడై, శోకంలో మునిగి తూలుతూ ఉన్న మహారాజు, ఈ శోకసముద్రపు అవతలి తీరం త్వరగా చేరాలని మళ్లీ మళ్లీ వేడుకుంటుండగా, స్వభావతః రౌద్రమైన కైకేయీ మరింత రౌద్రమైన మాటలతో ప్రత్యుత్తరం చెప్పింది।

Verse 38

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।2.12.37।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।2.12.38।।

ఇలా దుఃఖంతో దహించబడి, విలపిస్తూ, ప్రాయశః అచేతనుడై, శోకంలో మునిగి తూలుతూ ఉన్న మహారాజు, ఈ శోకసముద్రపు అవతలి తీరం త్వరగా చేరాలని మళ్లీ మళ్లీ వేడుకుంటుండగా, స్వభావతః రౌద్రమైన కైకేయీ మరింత రౌద్రమైన మాటలతో ప్రత్యుత్తరం చెప్పింది।

Verse 39

यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे।धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि।।।।

హే రాజా, రెండు వరాలు ఇచ్చి ఇప్పుడు మళ్లీ పశ్చాత్తాపపడితే, హే వీరా, భూమిపై నీ ధార్మికత్వాన్ని ఎలా ప్రకటించగలవు?

Verse 40

यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह।कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि।।।।

హే ధర్మజ్ఞా! అనేక రాజర్షులు నీతో కలిసి సమవేతులై ఈ విషయమై ప్రశ్నిస్తే, అప్పుడు నీవు వారికి ఏమని ప్రత్యుత్తరం ఇస్తావు?

Verse 41

यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्षयसि।।।।

యావరి ప్రసాదంతో నేను జీవిస్తున్నానో, యావరు నన్ను కాపాడారో—ఆ కైకేయి పట్ల నేను చేసిన వాగ్దానం అసత్యమైంది అని నీవు చెప్పగలవా?

Verse 42

किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे।।।।

హే నరాధిపా! ఈరోజే వరం ఇచ్చి మళ్లీ భిన్నంగా మాట్లాడితే, నీవు రాజధర్మానికి మచ్చ తెస్తావు.

Verse 43

शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।

శ్యేన-కపోతీ ఉపాఖ్యానంలో రాజు శైబ్యుడు పక్షికి తన మాంసాన్ని దానమిచ్చాడు; రాజు అలర్కుడు తన కన్నులను దానమిచ్చి పరమగతిని పొందాడు.

Verse 44

सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।।।

సముద్రం ఒప్పందం చేసుకున్నాక తీరం దాటదు; పూర్వ రాజుల వృత్తాంతాన్ని స్మరించి, హే నృపా, నీ ప్రతిజ్ఞను అసత్యం చేయకు.

Verse 45

स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते।।।।

ఓ దుర్మతీ! నీవు ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి, రాముడికి పట్టాభిషేకం చేసి, కౌసల్యతో నిత్యం సుఖించాలని కోరుకుంటున్నావు.

Verse 46

भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम्।यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।।।

అది ధర్మం కాని, అధర్మం కాని, సత్యం కాని, అసత్యం కాని, నీవు నాకు ఇచ్చిన మాటను అతిక్రమించడానికి వీల్లేదు.

Verse 47

अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते।।।।

ఒకవేళ రాముడికి పట్టాభిషేకం జరిగితే, నేను ఈ రోజే నీ కళ్ళ ముందే విషం తాగి మరణిస్తాను.

Verse 48

एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम।।।।

రాముని తల్లి (కౌసల్య) ఇతరుల నుండి నమస్కారాలు స్వీకరించడం నేను ఒక్క రోజు చూసినా, నాకు మరణమే మేలు.

Verse 49

भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्।।।।

ఓ రాజా! భరతుని మీద, నా మీద ఒట్టు వేసి చెబుతున్నాను, రాముని వనవాసం తప్ప మరేదీ నాకు సంతోషాన్ని ఇవ్వదు.

Verse 50

एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा।।।।

ఇంతమాత్రమే చెప్పి కైకేయి మౌనమైంది. రాజు విలపించినా ఆమె అతనికి ఏ ప్రతివాక్యమూ పలకలేదు।

Verse 51

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम्।रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च।।।।नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।

కైకేయి చేసిన పరమ అశుభమైన కోరిక—రామునికి వనవాసం, భరతునికి రాజ్యాధికారం—విని రాజు ఇంద్రియాలు కలవరపడి, కొంతసేపు కైకేయితో మాటాడలేకపోయాడు।

Verse 52

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।।।

రాజు కన్ను మిటకకుండా ఆ దేవిని చూశాడు—ఆమె ప్రియమైనదే, కానీ అప్రియమైన మాటలు పలికింది. వజ్రంలా కఠినమైన, హృదయానికి బాధ కలిగించే, దుఃఖశోకభరితమైన భయంకర వాక్యాలు విని రాజు సుఖపడలేకపోయాడు।

Verse 53

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।2.12.52।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।2.12.53।।

రాజు కన్ను మిటకకుండా ఆ దేవిని చూశాడు—ఆమె ప్రియమైనదే, కానీ అప్రియమైన మాటలు పలికింది. వజ్రంలా కఠినమైన, హృదయానికి బాధ కలిగించే, దుఃఖశోకభరితమైన భయంకర వాక్యాలు విని రాజు సుఖపడలేకపోయాడు।

Verse 54

स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिवापतत्।।।।

దేవి చేసిన భయంకర నిర్ణయాన్ని, ఆమె చేసిన ఘోర శపథాన్ని తలచుకొని రాజు ‘రామా!’ అని నిట్టూర్చి, నరికిన చెట్టులా కూలిపోయాడు।

Verse 55

नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः।हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः।।।।

భూపతి రాజు చిత్తం నశించినవాడివలె అయ్యెను—ఉన్మత్తునివలె, తనకే విరోధంగా ప్రవర్తించే వ్యాధిగ్రస్తునివలె, తేజస్సు హరించబడిన సర్పంలా మారెను।

Verse 56

दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम्।अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता।।।।भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।

అప్పుడు రాజు దీనమైన, విరిగిన స్వరంతో కైకేయిని ఇలా అన్నాడు—“అనర్థమే అయినదాన్ని నీవు అర్థంలా భావిస్తున్నావు; ఇది నీకు ఎవరు ఉపదేశించారు? భూతగ్రస్త చిత్తమున్నదానివలె నాతో పలుకుచున్నావు—నీకు లజ్జ లేదా?”

Verse 57

शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा।।।।बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।

నీ శీలంలో ఇలాంటి దోషం ఉందని నేను పూర్వం ఎరుగను—నీవు బాలికగా ఉన్నప్పుడు; కాని ఇప్పుడు నీలో నేను పూర్తిగా విరుద్ధమైన స్వభావాన్నే గమనిస్తున్నాను।

Verse 58

कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्।।।।राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।

నీకు ఇలాంటి భయం ఎక్కడి నుండి పుట్టింది, నీవు ఇలాంటి వరం కోరుచున్నావు—రాజ్యంలో భరతుని సింహాసనాసీనునిగా చేయడం, రాఘవుని (రాముని) వనానికి పంపడం?

Verse 59

विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा।।।।यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।

నీవు నిజంగా భర్తకు, ప్రజలకు, భరతునికీ ప్రియమూ హితమూ చేయదలచితే, ఈ భావాన్ని—లేదా ఈ అసత్య మార్గాన్ని—వదిలివేయుము।

Verse 60

नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि।।।।किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।

ఓ నృశంసే, పాపసంకల్పినీ, క్షుద్రే, దుష్కృతకారిణీ—నాలోను రామునిలోను నీవు ఏ దోషమో ఏ అపరాధమో చూస్తున్నావు?

Verse 61

न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्।।।।रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।

రాముని పక్కన పెట్టి భరతుడు ఏ విధంగానూ రాజ్యాన్ని స్వీకరించడు; ధర్మబలంలో నేను అతనిని రామునికన్నా కూడా బలవంతుడిగా భావిస్తున్నాను.

Verse 62

कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते।।।।मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।

నేను రామునితో ‘అరణ్యానికి వెళ్లు’ అని చెప్పినప్పుడు, గ్రహణగ్రస్త చంద్రునిలా వర్ణహీనమైన అతని ముఖాన్ని నేను ఎలా చూడగలను?

Verse 63

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।

సుహృదులతో కలిసి సద్విచారంతో నేను స్థిరపరచుకున్న ఆ నిర్ణయం తిరస్కరింపబడటం నేను ఎలా చూడగలను—శత్రువుల చేత పరాజితమైన సేన వెనుదిరిగినట్లుగా? నానాదిక్కుల నుంచి వచ్చిన రాజులు నన్ను ఏమంటారు—‘అయ్యో! ఈ ఇక్ష్వాకు ఎంత బాలుడు; ఇంతకాలం రాజ్యాన్ని ఎలా పాలించాడు?’

Verse 64

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।2.12.63।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्। किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।2.12.64।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।

సుహృదులతో కలిసి సద్విచారంతో నేను స్థిరపరచుకున్న ఆ నిర్ణయం తిరస్కరింపబడటం నేను ఎలా చూడగలను—శత్రువుల చేత పరాజితమైన సేన వెనుదిరిగినట్లుగా? నానాదిక్కుల నుంచి వచ్చిన రాజులు నన్ను ఏమంటారు—‘అయ్యో! ఈ ఇక్ష్వాకు ఎంత బాలుడు; ఇంతకాలం రాజ్యాన్ని ఎలా పాలించాడు?’

Verse 65

यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः।।।।परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामि किमहं तदा।

అనేక మంది వృద్ధులు, గుణవంతులు, బహుశ్రుతులు కాకుత్స్థుడు (రాముడు) గురించి నన్ను ప్రశ్నించినప్పుడు, నేను ఏమని చెప్పగలను?

Verse 66

कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया।।।।यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।

‘కైకేయి కలిగించిన క్లేశంతో నేను రాముణ్ణి వనవాసానికి పంపాను’—ఈ సత్యాన్ని చెప్పినా అది అసత్యమని భావించబడుతుంది।

Verse 67

किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते।।।।किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।

రాఘవుడు వనంలో నివసించడానికి వెళితే కౌశల్య నాతో ఏమంటుంది? ఇంతటి అప్రీతికరమైన పని చేసి నేను ఆమెకు ఏ సమాధానం చెప్పగలను?

Verse 68

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।

ఎప్పుడెప్పుడో కౌశల్య దాసిలా, సఖిలా, భార్యలా, సోదరిగా, తల్లిలా నన్ను సేవించింది. ఆమె ఎల్లప్పుడూ నా మేలును కోరేది, నా ప్రియపుత్రుని జనని, మధురవాక్యాలు పలికే, సత్కారానికి అర్హమైన దేవి; కానీ నీ కారణంగా నేను ఆ మహారాణిని యథోచితంగా గౌరవించలేదు।

Verse 69

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।2.12.68।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।2.12.69।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।

ఓ నృశంసురాలా, దుష్టాచారిణీ, ఈ వంశాన్ని నాశనం చేసేదానా! రాముడు నీకు ఏ పాపం చేశాడు? లేక నేను—ఓ పాపినీ—నీకు ఏ అపకారం చేశాను?

Verse 70

इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि।।।।अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।

ఇప్పుడు నేను నీపై చేసిన ఆ ఉపకారమే నన్ను దహిస్తోంది—రోగి అపథ్యమైన వంటకంతో కూడిన అన్నం తిని, తరువాత అది బాధించునట్లు।

Verse 71

विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च।।।।सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।

రామునికి జరిగిన అవమానం, ఆయన వనప్రయాణం చూచి భయపడిన సుమిత్ర మళ్లీ నాపై ఎలా విశ్వసిస్తుంది?

Verse 72

कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्।।।।मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।

అయ్యో, దయనీయమైన వైదేహి రెండు అప్రీతికర వార్తలు వినవలసి వస్తుంది—నేను మరణించాను, రాముడు వనాన్ని ఆశ్రయించాడు అని।

Verse 73

वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति।।।।हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी।

అయ్యో, వైదేహి శోకంతో క్షీణించి నా ప్రాణాలనే నశింపజేస్తుంది—హిమవంత పర్వతపు ఒడిలో తన కిన్నరుని కోల్పోయిన కిన్నరీ వలె।

Verse 74

न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने।।।।चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।

మహావనంలో ప్రవాసంగా ఉన్న రాముని, అలాగే విలపిస్తున్న మైథిలిని చూచి నేను ఎక్కువకాలం జీవిస్తానని ఆశించను।

Verse 75

सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे।

నీవు నిశ్చయంగా కుమారునితో కూడి విధవగా రాజ్యాన్ని పాలించగలవు. హే దేవీ, రాముడు ప్రవాసానికి వెళ్లినప్పుడు నాకు జీవించాలనే ఉత్సాహమే లేదు॥

Verse 76

सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः।।।।

ఎలా ఒక మనిషి రూపమోహకమైనా విషమిశ్రిత మద్యం తాగి దానిని శుభకరమని భావిస్తాడో, అలాగే నేనూ నిన్ను అత్యంత దృఢంగా సతీమణిగా నమ్మాను—కాని నీవు సౌందర్యవతియైనా అసతీ॥

Verse 77

अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः।।।।

అనేక అబద్ధమైనా మృదువైన సాంత్వన వాక్యాలతో నీవు నన్ను ఓదార్చుతూ మాట్లాడేదానివి; ఆపై ఎలా లోభి వేటగాడు గీతధ్వనితో జింకను మోసగించి బంధించి చంపుతాడో, అలాగే నీవు నన్ను కూల్చివేశావు॥

Verse 78

अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा।।।।

వీధుల్లో సత్పురుషులు నన్ను నిశ్చయంగా ‘అనార్యుడు’ అని దూషిస్తారు—నేను నా కుమారుని అమ్ముకున్నట్టుగా—మద్యం త్రాగే బ్రాహ్మణుణ్ని ఎలా గర్హిస్తారో అలాగే॥

Verse 79

अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम्।।।।

అయ్యో, ఎంత దుఃఖం, ఎంత కష్టము—నీ మాటలను నేను సహించవలసి రావడం! ఇలాంటి బాధ నాకు కలిగింది, అది పూర్వంలో చేసిన ఏదో అశుభకర్మ ఫలంలా॥

Verse 80

चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा।।।।

ఓ పాపినీ! చాలాకాలం నేను పాపబుద్ధితో, అజ్ఞానవశంగా, నిన్ను కాపాడాను—తరువాత ఉరివేసే ముడిగా మారే తాడును దాచినట్టుగా।

Verse 81

रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्।।।।

నీతో కలిసి సుఖంలో మునిగిన నేను, నిన్ను మృత్యుస్వరూపిణిగా గుర్తించలేదు—ఏకాంతంలో ఒక బాలుడు చేతితో నల్ల సర్పాన్ని తాకినట్లుగా।

Verse 82

मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना।तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।।।।

దురాత్ముడైన నావల్ల ఆ మహాత్మ కుమారుడు పితృహీనుడయ్యాడు; అందుచేత ఈ జీవలోకం నన్ను తప్పక నిందించుట సముచితమే।

Verse 83

बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति।।।।

‘అయ్యో! రాజు దశరథుడు ఎంత మూర్ఖుడో, కామవశుడో; స్త్రీకోసం తన ప్రియ కుమారుణ్ణి అరణ్యానికి పంపుతున్నాడు’ అని ప్రజలు అనుకొంటారు।

Verse 84

व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते।।।।

వ్రతాలు, బ్రహ్మచర్య నియమాలు మరియు గురువుల కఠిన శిక్షణచేత ముందే క్షీణించిన వాడు, భోగకాలంలోనూ మళ్లీ మహా కష్టంలో పడతాడు।

Verse 85

नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।

నా కుమారుడు రెండో మాటతో ప్రతివచనం చెప్పడు; ‘అరణ్యానికి వెళ్లు’ అని చెప్పగానే అతడు ‘బాఢమ్—తథాస్తు’ అని మాత్రమే పలుకుతాడు।

Verse 86

यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः।प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति।।।।

నేను ‘అరణ్యానికి వెళ్లు’ అని ఆజ్ఞాపించినప్పుడు రాఘవుడు ప్రతికూలంగా ప్రవర్తిస్తే అది నాకు ఇష్టమయ్యేది; కానీ నా ప్రియ కుమారుడు అలా చేయడు।

Verse 87

शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः।।।।स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ मित्येव वक्षयति।

శుద్ధహృదయుడైన రాఘవుడు నా అంతర్భావాన్ని గ్రహించడు; ‘అరణ్యానికి ప్రస్థానమవు’ అని చెప్పగానే అతడు ‘బాఢమ్’ అని మాత్రమే పలుకుతాడు।

Verse 88

राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।।।।मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्।

రాఘవుడు అరణ్యానికి చేరితే నేను సమస్త లోకముచే ధిక్కరింపబడి క్షమార్హుడను కాను; అప్పుడు మృత్యువు నన్ను యమలోకానికి తీసుకుపోతుంది।

Verse 89

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।।।।इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे।

నేను మరణించి, మనుజపుంగవుడైన రాముడు వనానికి వెళ్లిన తరువాత, నాపై భక్తితో నిలిచిన నా ప్రజల్లో మిగిలినవారిపై నీవు ఇంకెంత పాపం చేయదలచుకున్నావు?

Verse 90

कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।।।।दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति।

దేవి కౌశల్య నాకు, రామునికి, కుమారులకూ వియోగం కలిగితే, ఆ దుఃఖాన్ని తట్టుకోలేక ఆమె నన్నే అనుసరించి మరణిస్తుంది.

Verse 91

कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह।।।।प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव।

కౌశల్యను, సుమిత్రను, నన్ను, మూడు కుమారులను నరకంలో పడవేసి, ఓ కైకేయీ, నీవు ఉన్నట్లే సుఖంగా ఉండు.

Verse 92

मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।।।।इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि।

నన్ను మరియు రాముని విడిచిపెట్టిన తరువాత, గుణాలతో శాశ్వతంగా సత్కరింపబడిన, అక్షోభ్యమైన ఇక్ష్వాకువంశాన్ని నీవు పాలిస్తావు; కాని అది వ్యాకులతతో కలతచెందుతుంది.

Verse 93

प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत्।।।।मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः।

భరతునికి రాముని ఈ వనవాసం నిజంగా ప్రియమైతే, నా ఆయువు తీరిన తరువాత భరతుడు నా ప్రేతకర్మలను చేయకూడదు.

Verse 94

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।

హాయ్! హే అనార్యే, నా శత్రువైన కైకేయీ—నీవు సకామవతిగా ఉండు; నీ కోరికలు నెరవేరుగాక!

Verse 95

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।2.12.94।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।2.12.95।।

నేను మరణించిన తరువాత, పురుషోత్తముడైన రాముడు వనానికి వెళ్లిన తరువాత, నీవు విధవగా కుమారునితో కలిసి రాజ్యాన్ని పాలిస్తావు.

Verse 96

त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि।अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।।।।सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा।

రాజకుమార్తె అన్న ముసుగుతో నీవు నా మందిరంలో నివసించావు; కాని ఇప్పుడు లోకంలో నాకు అపారమైన అపకీర్తి, నిశ్చితమైన అవమానం కలిగింది. సమస్త జీవుల మధ్య నాపై అవజ్ఞ కలుగుతుంది, నేను పాపకర్తనైనట్లు.

Verse 97

कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।।।।पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति।

రథాలు, గజాలు, అశ్వాలపై రాజవైభవంతో పదేపదే సంచరించిన నా ప్రియ వత్సుడైన రాముడు మహారణ్యంలో పాదాలపై ఎలా తిరుగుతాడు?

Verse 98

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।

యస్య భోజనసమయమున కుండలధారులైన వంటవారు పూర్వము నా ఆజ్ఞచే గౌరవపూర్వకముగా ప్రశస్తమైన, విస్తారమైన పానభోజనమును సిద్ధపరచుచుండిరో, నా ఆ కుమారుడు ఇప్పుడు కషాయ, తిక్త, కటు అయిన వన్యాహారమును భక్షించి ఎలా జీవించును?

Verse 99

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।2.12.98।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।2.12.99।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।

యస్య భోజనసమయమున కుండలధారులైన వంటవారు పూర్వము నా ఆజ్ఞచే గౌరవపూర్వకముగా ప్రశస్తమైన, విస్తారమైన పానభోజనమును సిద్ధపరచుచుండిరో, నా ఆ కుమారుడు ఇప్పుడు కషాయ, తిక్త, కటు అయిన వన్యాహారమును భక్షించి ఎలా జీవించును?

Verse 100

महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः।।।।काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स्यति।

మహార్హ వస్త్రాలు ధరించి, దీర్ఘకాలం సుఖానికి అలవాటైన వాడు—కేవలం కాషాయ వస్త్రం కట్టుకొని నిరావరణ భూమిపై ఎలా నివసిస్తాడు (మరియు శయనిస్తాడు)?

Verse 101

कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम्।।।।रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्।

ఇది ఎవరి ఘోరమైన మాట—ఈ అచింత్య పథకం: రాముని అరణ్యగమనం, భరతుని అభిషేకం?

Verse 102

धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा।न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मातरम्।।।।

‘స్త్రీ’ అనే పేరుకే ధిక్కారం—మోసగత్తె, ఎల్లప్పుడూ స్వార్థపరురాలు! అయితే నేను అన్ని స్త్రీల గురించి అనను—భరతుని తల్లినే ఉద్దేశిస్తున్నాను।

Verse 103

अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे।किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे।।।।

హే అనర్థస్వభావినీ, లోభినీ, క్రూరిణీ, నన్ను బాధించడానికే స్థిరమైనదానా! నా కారణంగా, ఇతరుల హితమే అనుసరించే రామునిలో నీవు ఏ దోషమో అప్రియమో చూస్తున్నావు?

Verse 104

परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्।।।।

రాముడు విపత్తులో మునిగిపోయినట్లు చూచిన వెంటనే సమస్త జగత్తు కోపాగ్నితో మండిపోతుంది; తండ్రులు కుమారులను విడిచిపెడతారు, భర్తలపై ప్రేమగల భార్యలూ తమ భర్తలనుకూడా వదిలివేస్తారు।

Verse 105

अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव च पुनर्युवेव।।।।

దేవకుమారుని వంటి రూపసౌందర్యంతో, సుసజ్జితుడై నా కుమారుడు నా వైపు వస్తున్నాడని చూసినప్పుడల్లా నేను ఆనందిస్తాను; అతని దర్శనమాత్రంతోనే నేను మళ్లీ యువకుడినైనట్లు అనిపిస్తుంది।

Verse 106

विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि।रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे।।।।

సూర్యుడు లేకపోయినా లోకవ్యవహారం సాగగలదేమో, వజ్రధారి ఇంద్రుడు వర్షాన్ని ఆపివేసినా సరే—ఇక్కడి నుంచి రాముడు వెళ్లిపోతున్నాడని చూసిన తరువాత ఎవ్వరూ జీవించలేరు; ఇదే నా దృఢ నిశ్చయం।

Verse 107

विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्।।।।

నా వినాశాన్ని కోరే, హితంకాని, శత్రువులాంటి నిన్ను నేను నా పాలిట మరణాన్నే ఆశ్రయించినట్లుగా ఇంట్లో ఉంచుకున్నాను. అయ్యో! ఎంతోకాలం నా ఒడిలో మహావిషసర్పిణిని మోసుకున్నాను; ఆ మోహమే నన్ను నాశనం చేసింది।

Verse 108

मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी।।।।

నేను, రాముడు, లక్ష్మణుడు తొలగిపోయిన తరువాత, నీవుతో కలిసి భరతుడు నగరమును రాజ్యమును పాలించుగాక; నా బంధువులను హతమార్చి నా శత్రువులకు హర్షకారిణి కావుగాక।

Verse 109

नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा।।।।

ఓ క్రూరాచారిణీ, వ్యసనంలో ప్రహరించువదానా! నేడు నీవు ఇక్కడ బలవంతంగా ఇలాంటి మాటలు పలుకుతున్నప్పుడు, నీ నోటిదంతాలు సహస్రధా విరిగి క్రింద ఎందుకు పడవు?

Verse 110

न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते।।।।

రాముడు స్వల్పమైనా హానికరమైనా అప్రియమైనా మాట పలకడు; కఠినంగా మాట్లాడటం అతనికి తెలియదు. మధురవాక్యుడై నిత్యము గుణములచే సమ్మానితుడైన రామునందు నీవు దోషములను ఎలా అంటున్నావు?

Verse 111

प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज।न ते करिष्यामि वच स्सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसनि।।।।

నీవు దుఃఖంతో క్షీణించు, లేదా మండిపో, లేదా నశించు—లేదా సహస్ర ముక్కలై భూమిపై పడిపో; ఓ కేకయరాజవంశపు కళంకమా! నీ ఆ భయంకరమైన, హానికరమైన మాటను నేను చేయను।

Verse 112

क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम्।।2.12,112।।

నీవు క్షురంలా పదునైనదానివి—ఎల్లప్పుడూ అసత్యాన్ని మధురవాక్యంగా పలికే దుష్టభావినీ, స్వకులనాశినీ. నీవు చూడటానికి కూడా ఆనందకరం కాదు; బంధనాలతో కూడిన హృదయాన్ని దహించదలచిన నీవు జీవించుటను నేను సహించలేను।

Verse 113

न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः।ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे।।।।

నా కుమారుడు లేక నాకు జీవితం లేదు—అయితే సుఖం ఎక్కడ? ఆత్మగౌరవమున్న పురుషునికి తన ఆత్మజుడు లేక రతి ఎక్కడ? ఓ దేవి/రాణీ, నా అహితాన్ని చేయుట నీకు తగదు; నేను నీ పాదములనైనా స్పృశిస్తున్నాను—నాపై ప్రసన్నమై కరుణించు॥

Verse 114

स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसम्स्पृश्य यथाऽतुरस्तथा।।।।

ఆ భూపాలుడు ఆశ్రయహీనుడిలా విలపిస్తూ, స్త్రీ చేత హృదయంలో అతిమాత్రంగా బంధింపబడి, నేలపై పడిపోయాడు। దేవి రెండు పాదములను వెనక్కి లాగి విస్తరింపజేసింది; అతడు వాటిని స్పృశించలేక, రోగివలె కూలిపోయాడు॥