Valmiki Ramayana 2.12.18 — Ayodhya Kanda, Sarga 12, Shloka 18

द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse

Ayodhya Kanda 12

Devanagari script

तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम्।आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता।।।।

Transliteration

tac chrutvā śokasantaptā santāpayasi māṃ bhṛśam | āviṣṭā 'si gṛhaṃ śūnyaṃ sā tvaṃ paravaśaṃ gatā ||

Translation

అది విని శోకంతో దగ్ధమై నన్ను అత్యంతంగా బాధిస్తున్నావు. నీవు ఈ శూన్యమైన గృహంలోకి ప్రవేశించావు; అలా నీవు పరవశమైపోయావు.

Word by Word

• तत्: that
• तत्: कर्म (object of श्रुत्वा = ‘having heard that’)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular); सर्वनाम

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: क्रियाविशेषण (पूर्वकालिक-क्रिया; modifies main verb)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्तम् (gerund/absolutive): ‘having heard’

• शोकसन्तप्ता: tormented by sorrow
• शोकसन्तप्ता: कर्ता (subject; ‘you’ implied)
• Type: Adjective
• Root: शोक (प्रातिपदिक) + सन्तप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक, √तप्) (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् (feminine nominative singular); विशेषणम्; समासः—शोकेन सन्तप्ता (instrumental-tatpurusha sense)

• सन्तापयसि: you afflict / cause pain
• सन्तापयसि: क्रिया (main verb)
• Type: Verb
• Root: सन् + तप् (धातु) → सन्तापय (णिजन्त/causative stem)
• Form: लट्-लकारः, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम् (present indicative, 2nd person singular, parasmaipada); णिजन्तः (causative) = ‘you cause to suffer’

• माम्: me
• माम्: कर्म (object of सन्तापयसि)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular); सर्वनाम

• भृशम्: greatly, exceedingly
• भृशम्: क्रियाविशेषण (modifies सन्तापयसि)
• Type: Indeclinable
• Root: भृशम् (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (adverb)

• आविष्टा: entered / having entered
• आविष्टा: कर्ता-विशेषण (predicate adjective with असि)
• Type: Adjective
• Root: आ + विश् (धातु) → आविष्ट (क्त-प्रत्यय; past passive participle)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्तम्; स्त्रीलिङ्गे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् (feminine nominative singular); ‘entered/possessed’

• असि: you are
• असि: क्रिया (copula; links subject to predicate)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकारः, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम् (present indicative, 2nd person singular): ‘you are’

• गृहम्: house, chamber
• गृहम्: कर्म (object of implied ‘enter’ in आविष्टा)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् (neuter accusative singular)

• शून्यम्: empty, deserted
• शून्यम्: विशेषण (of गृहम्)
• Type: Adjective
• Root: शून्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् (neuter accusative singular); विशेषणम् (qualifies गृहम्)

• सा: she/that (i.e., such)
• सा: कर्ता (appositional to त्वम्)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् (feminine nominative singular); सर्वनाम; बलार्थक-उपपद (emphatic ‘that/so’)

• त्वम्: you
• त्वम्: कर्ता (subject)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular); सर्वनाम

• परवशम्: under another’s control
• परवशम्: गत्यर्थक-क्रियायाः कर्म/द्वितीया (accusative of state/goal with गता)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक) + वश (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् (neuter accusative singular); विशेषणम्; समासः—परस्य वशः (genitive-tatpurusha sense) = ‘under another’s control’

• गता: gone, become
• गता: क्रिया (predicate; with subject त्वम्)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) → गत (क्त-प्रत्यय; past passive participle)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्तम्; स्त्रीलिङ्गे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् (feminine nominative singular); ‘gone/come to (a state)’

Context

O sinful one why have you got this most dreadful thought? Do you want to know my likes or dislikes about Bharata? Let them be so.But speaking of Rama earlier, you used to say, 'Rama is my eldest son. He is noble and foremost in discharging his duties.' Such sweet words could not have been said only to please me.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Kaikeyī

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma warns against surrendering moral agency to external manipulation. Right counsel (satya-yukta advice) should guide action, not grief-driven or politically motivated influence.

What is the narrative situation?

Daśaratha interprets Kaikeyī’s behavior as the result of being swayed by others and laments her withdrawal into the ‘empty chamber’ of anger/sulk.

Which character virtue is emphasized?

Moral discernment: Daśaratha identifies the danger of paravaśatā (being controlled by others) as a cause of adharma.