Previous Verse
Next Verse

Shloka 38

द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse

Ayodhya Kanda 12

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।2.12.37।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।2.12.38।।

iti duḥkhābhisantaptaṃ vilapantam acetanaṃ |

ghūrṇamānaṃ mahārājaṃ śokena samabhiplutam ||

pāraṃ śokārṇavasyāśu prārthayantaṃ punaḥ punaḥ |

pratyuvācātha kaikeyī raudrā raudrataraṃ vacaḥ ||

ఇలా దుఃఖంతో దహించబడి, విలపిస్తూ, ప్రాయశః అచేతనుడై, శోకంలో మునిగి తూలుతూ ఉన్న మహారాజు, ఈ శోకసముద్రపు అవతలి తీరం త్వరగా చేరాలని మళ్లీ మళ్లీ వేడుకుంటుండగా, స్వభావతః రౌద్రమైన కైకేయీ మరింత రౌద్రమైన మాటలతో ప్రత్యుత్తరం చెప్పింది।

यदिif
यदि:
वाक्य-सम्बन्ध (Condition marker)
TypeIndeclinable
Rootयदि (अव्यय)
Formशर्त-अव्यय (conditional particle: if)
दत्त्वाhaving given
दत्त्वा:
पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
TypeIndeclinable
Rootदा (धातु) (क्त्वा-प्रत्यय; कृदन्त)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययीभाव (gerund/absolutive): having given
वरौtwo boons
वरौ:
कर्म (Karma)
TypeNoun
Rootवर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, द्विवचन
राजन्O king
राजन्:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचन
पुनःagain
पुनः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formपुनरावृत्ति-अव्यय (again)
प्रत्यनुतप्यसेyou repent
प्रत्यनुतप्यसे:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Rootप्रति + अनु + तप् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), मध्यम-पुरुष, एकवचन, आत्मनेपद
धार्मिकत्वम्righteousness; being righteous
धार्मिकत्वम्:
कर्म (Karma)
TypeNoun
Rootधार्मिकत्व (प्रातिपदिक; -त्व abstract)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
कथम्how
कथम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootकथम् (अव्यय)
Formप्रश्न-अव्यय (interrogative adverb: how)
वीरO hero
वीर:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootवीर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा, एकवचन
पृथिव्याम्on earth
पृथिव्याम्:
अधिकरण (Adhikarana/Location)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन
कथयिष्यसिyou will proclaim/tell
कथयिष्यसि:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Rootकथय् (धातु; णिच् from कथ)
Formलृट्-लकार (Simple Future), मध्यम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

Then the fierce Kaikeyi used fiercer words in reply to the king who was tormented with grief and filled with tears, senses switched off, head reeling, overwhelmed with pain, beseeching again and again to ferry him across the ocean of sorrow as quickly as possible:

D
Daśaratha (mahārāja)
K
Kaikeyī
Ś
śoka (grief)

FAQs

The passage contrasts compassion with cruelty: when a person is overwhelmed by suffering, dharma calls for gentleness, yet Kaikeyī answers with increased harshness.

After Daśaratha’s repeated pleas and visible collapse into grief, the narration sets up Kaikeyī’s response as stern and unyielding.

Not a virtue but a moral contrast: Kaikeyī’s raudratā (fierceness) is highlighted against Daśaratha’s helpless sorrow.