HomeRamayanaAyodhya KandaSarga 12Shloka 109
Previous Verse
Next Verse

Shloka 109

द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse

Ayodhya Kanda 12

नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा।।।।

nṛśaṃsavṛtte vyasanaprahāriṇi prasahya vākyaṃ yad ihādya bhāṣase |

na nāma te kena mukhāt patanty adho viśīryamāṇā daśanā sahasradhā ||

ఓ క్రూరాచారిణీ, వ్యసనంలో ప్రహరించువదానా! నేడు నీవు ఇక్కడ బలవంతంగా ఇలాంటి మాటలు పలుకుతున్నప్పుడు, నీ నోటిదంతాలు సహస్రధా విరిగి క్రింద ఎందుకు పడవు?

नृशंसवृत्तेO one of cruel conduct
नृशंसवृत्ते:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootनृशंस + वृत्त (प्रातिपदिक); समासः: नृशंसवृत्त
Formस्त्रीलिङ्गे सम्बोधन-एकवचनम् (Vocative singular, feminine); विशेष्य-सम्बोधनम्
व्यसनप्रहारिणिO striker in times of distress
व्यसनप्रहारिणि:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootव्यसन + प्रहारिन् (प्रातिपदिक); समासः: व्यसनप्रहारिन्
Formस्त्रीलिङ्गे सम्बोधन-एकवचनम् (Vocative singular, feminine); प्रहारिन्-शब्दः (इन्-प्रत्ययान्त)
प्रसह्यforcibly, having forced
प्रसह्य:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootप्र + सह् (धातु) → प्रसह्य (अव्ययभावे कृदन्तम्)
Formक्त्वान्त-अव्ययम् (Gerund/absolutive); क्रियाविशेषणम्
वाक्यम्speech, words
वाक्यम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootवाक्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (Accusative singular, neuter); कर्मपदम्
यत्which
यत्:
कर्म (Object) (वाक्यम् इत्यस्य विशेषणम्/सम्बन्धि)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (Accusative singular, neuter); सम्बन्धि-सर्वनाम
इहhere
इह:
अधिकरण (Locative sense / setting)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्ययम् (adverb of place)
अद्यtoday, now
अद्य:
अधिकरण (Temporal setting)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम् (adverb of time)
भाषसेyou speak
भाषसे:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootभाष् (धातु) (भाष्/भाष्-भाषणे)
Formलट्-लकारः, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम् (Present indicative, 2nd person singular, Ātmanepada)
not
:
निषेध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्ययम् (negation particle)
नामindeed, pray (emphatic)
नाम:
सम्बन्ध/निपात (Emphasis particle)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनिपातः (particle; emphasis/indeed/in question)
तेyour
ते:
सम्बन्ध (Possessor)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-एकवचनम् (Genitive singular); सर्वनाम
केनby what? why? (by what cause)
केन:
करण (Instrument/Cause in question)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया-एकवचनम् (Instrumental singular); प्रश्नार्थक-सर्वनाम
मुखात्from (your) mouth/face
मुखात्:
अपादान (Source/From)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे पञ्चमी-एकवचनम् (Ablative singular, neuter); अपादानम्
पतन्तिfall
पतन्ति:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootपत् (धातु) (पत्-गत्यर्थे)
Formलट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; परस्मैपदम् (Present indicative, 3rd person plural, Parasmaipada)
अधःdownwards, to the ground
अधः:
क्रियाविशेषण (Directional modifier)
TypeIndeclinable
Rootअधः (अव्यय)
Formदिशावाचक-अव्ययम् (adverb of direction)
विशीर्यमाणाःbeing shattered, breaking apart
विशीर्यमाणाः:
कर्तृ (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootवि + शीॄ (धातु) → विशीर्यमाण (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formवर्तमानकाले कर्मणि-प्रयोगे शानच्/मान-प्रत्ययान्तः (Present passive participle); पुंलिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम् (Nominative plural, masculine); दशनाः इत्यस्य विशेषणम्
दशनाःteeth
दशनाः:
कर्तृ (Subject)
TypeNoun
Rootदशन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम् (Nominative plural, masculine); कर्तृपदम्
सहस्रधाinto a thousand pieces
सहस्रधा:
क्रियाविशेषण (Manner modifier)
TypeIndeclinable
Rootसहस्रधा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्ययम् (adverb of manner: 'into a thousand parts')

I shall give up Kausalya or Sumitra or all my wealth or even my own life but I cannot leave Rama who is devoted to his father.

D
Daśaratha
K
Kaikeyī

FAQs

It condemns cruelty and opportunistic aggression during another’s suffering, implying that speech (vāk) must be governed by dharma, especially in family and royal duty.

Daśaratha, overwhelmed by grief, rebukes Kaikeyī for her merciless words and timing—attacking him when he is most vulnerable.

The implied virtue is compassion in speech; the verse highlights its absence as a moral failing.