Shloka 107

द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse

Ayodhya Kanda 12

Devanagari script

विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्।।।।

Transliteration

vināśakāmām ahitām amitrām āvāsayaṃ mṛtyum ivātmanaḥ tvām |

ciraṃ batāṅkena dhṛtāsi sarpī mahāviṣā tena hato ’smi mohāt ||

Translation

నా వినాశాన్ని కోరే, హితంకాని, శత్రువులాంటి నిన్ను నేను నా పాలిట మరణాన్నే ఆశ్రయించినట్లుగా ఇంట్లో ఉంచుకున్నాను. అయ్యో! ఎంతోకాలం నా ఒడిలో మహావిషసర్పిణిని మోసుకున్నాను; ఆ మోహమే నన్ను నాశనం చేసింది।

Word by Word

• विनाशकामाम्: wishing destruction
• विनाशकामाम्: कर्म (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: विनाश + काम (प्रातिपदिके)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्; (विनाशस्य कामा इति षष्ठी-तत्पुरुषः) — feminine accusative singular

• अहिताम्: harmful; wishing harm
• अहिताम्: कर्म (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: अहित (प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् — feminine accusative singular

• अमित्राम्: an enemy (as one)
• अमित्राम्: कर्म (उपमान/विशेष्यभावः)
• Type: Noun
• Root: अमित्र (प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् — feminine accusative singular

• आवासयम्: I sheltered / kept (you)
• आवासयम्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: आ + वस् (धातुः) [णिच्]
• Form: लङ्-लकारः (अनद्यतनभूतकालः), उत्तम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्; णिजन्त-रूपम् — imperfect, 1st person singular, causative: “I caused to dwell / sheltered”

• मृत्युम्: death
• मृत्युम्: कर्म (उपमानम्)
• Type: Noun
• Root: मृत्यु (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् — masculine accusative singular

• इव: like; as
• इव: सम्बन्ध (उपमा-सूचकः)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्ययम्)
• Form: उपमा-अव्ययम् (particle of comparison) — indeclinable

• आत्मनः: of myself
• आत्मनः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् — masculine genitive singular

• त्वाम्: you
• त्वाम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् — accusative singular (2nd person pronoun)

• चिरम्: for a long time
• चिरम्: अधिकरण (कालाधिकरणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: चिरम् (अव्ययम्)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (adverb of time) — indeclinable

• बत: alas; indeed
• बत: सम्बन्ध (भावसूचकः)
• Type: Indeclinable
• Root: बत (अव्ययम्)
• Form: निपातः (exclamatory particle) — indeclinable

• अङ्केन: on/with the lap
• अङ्केन: करण
• Type: Noun
• Root: अङ्क (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् — masculine instrumental singular

• धृता: carried/held
• धृता: कर्म (कर्मणि-प्रयोगे कर्तृस्थानीया)
• Type: Verb
• Root: धृ (धातुः) → धृत (कृदन्त-प्रातिपदिकम्)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त-प्रत्ययः), स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् — past passive participle, feminine nominative singular

• असि: you are
• असि: क्रिया (सहायकक्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातुः)
• Form: लट्-लकारः (वर्तमानकालः), मध्यम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम् — present, 2nd person singular: “you are”

• सर्पी: female snake
• सर्पी: कर्ता
• Type: Noun
• Root: सर्पी (प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् — feminine nominative singular

• महाविषा: highly venomous
• महाविषा: कर्ता (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: महा + विष (प्रातिपदिके)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम्; (महद् विषं यस्याः/यस्या इति) — feminine nominative singular

• तेन: therefore; by that
• तेन: हेतु/करण (कारणार्थे तृतीया)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् — instrumental singular: “therefore/by that”

• हतः: ruined/struck down
• हतः: कर्ता (अहं-सम्बन्धी विधेयः)
• Type: Verb
• Root: हन् (धातुः) → हत (कृदन्त-प्रातिपदिकम्)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त-प्रत्ययः), पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् — past passive participle, masculine nominative singular

• अस्मि: I am
• अस्मि: क्रिया (सहायकक्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातुः)
• Form: लट्-लकारः (वर्तमानकालः), उत्तम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम् — present, 1st person singular: “I am”

• मोहात्: from delusion; due to delusion
• मोहात्: हेतु (पञ्चमी)
• Type: Noun
• Root: मोह (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे पञ्चमी-विभक्तिः एकवचनम् — masculine ablative singular (cause/source)

Context

With Rama and Lakshmana withdrawn from me, my kinsmen killed, let Bharata along with you rule the city and the kingdom causing delight to my enemies.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Kaikeyī

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It warns against misplaced trust and the ethical catastrophe of betrayal within protected relationships (śaraṇāgata-saṃrakṣaṇa versus treachery).

What is the narrative situation?

Daśaratha condemns Kaikeyī’s demand as lethal betrayal, likening her to death and a venomous serpent he mistakenly nurtured.

Which character virtue is emphasized?

Daśaratha’s earlier protective, shelter-giving nature is implied—contrasted with Kaikeyī’s perceived treachery.