Shloka 5
द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse
Ayodhya Kanda 12
इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।
iti sañcintya tad rājā nādhyagacchat tadā sukham | pratilabhya cirāt saṃjñāṃ kaikeyīvākya-tāḍitaḥ ||
vyathito viklabaś caiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ | asaṃvṛtāyām āsīno jagatyāṃ dīrgham ucchvasan ||
maṇḍale pannago ruddho mantrair iva mahāviṣaḥ | aho dhig iti sāmarṣo vācam uktvā narādhipaḥ ||
moham āpedivān bhūyaḥ śokopahata-cetanaḥ |
ఇలా ఆలోచించిన రాజుకు అప్పటికి ఏ సుఖమూ దొరకలేదు. కైకేయి మాటల దెబ్బకు గురై, చాలా సేపటికి మాత్రమే స్పృహ పొందాడు; ఆపై వ్యథతో, అశక్తితో—వ్యాఘ్రిని చూసిన జింకలా—అనావృత నేలపై కూర్చొని దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచాడు. మంత్రబలంతో గీసిన వలయంలో బంధించబడిన మహావిషసర్పంలా, కోపంతో ఉప్పొంగిన నరాధిపుడు ‘అహో, ధిక్!’ అని పలికి, శోకంతో మూర్ఛితచిత్తుడై మళ్లీ మోహంలో పడిపోయాడు।
The King absorbed in such thoughts did not get solace. He was startled and distressed like a deer beholding a tigress. He had long lost the senses struck by the (ruthless) words of Kaikeyi. He sank down upon the bare floor heaving deep sighs like a venomous serpent lying confined in a circle. 'What a pity' said the king with indignation and with his senses overwhelmed by sorrow fell into a stupor again.
FAQs
The passage shows how adharma-driven demands can destabilize a ruler’s mind and the moral order of the household and kingdom.
After Kaikeyī’s demands, Daśaratha collapses emotionally—regaining consciousness briefly, then sinking again into grief and stupor.
Daśaratha’s deep attachment and moral shock are highlighted—his conscience recoils at injustice toward Rāma.