Mahabharata Adhyaya 32
Drona ParvaAdhyaya 32119 Versesअत्यन्त अनिश्चित—पाण्डवों का दबाव द्रोण-रथ तक पहुँचता है, पर कर्ण-अश्वत्थामा का प्रतिरोध आक्रमण को निर्णायक बनने नहीं देता।

Adhyaya 32

Cakravyūha-saṃkalpaḥ, Saṃśaptaka-āhvānaṃ, Saubhadra-vikrīḍitam (Drona Parva, Adhyāya 32)

Upa-parva: Cakravyūha-vidhāna and Saubhadra-nipātana (Episode Cluster)

Saṃjaya reports a prior Kaurava setback: the forces are disordered and demoralized after being checked by Arjuna (Phalguna) and after Droṇa fails to seize Yudhiṣṭhira despite proximity. In a public, politically charged exchange, Duryodhana reproaches Droṇa—invoking expectations created by a promised boon and implying that a visible enemy should not escape if the commander truly intends capture. Droṇa responds by defending Arjuna’s near-unassailable protection under Kṛṣṇa and by asserting that no ordinary coalition can overpower a Kṛṣṇa–Arjuna pairing. He then announces a new operational plan: he will deploy an exceptionally hard-to-break vyūha and requires that Arjuna be diverted by some means. Saṃśaptaka warriors renew their challenge to draw Arjuna toward the southern direction, and a singularly intense engagement arises there. Droṇa’s array is described as radiant and formidable; Abhimanyu, acting on instruction associated with the Pandava leadership, penetrates and fractures the cakravyūha in battle. After extraordinary feats and heavy fighting, Abhimanyu becomes trapped against multiple elite opponents and falls. Dhṛtarāṣṭra, hearing of the young warrior’s death, laments the severity of kṣatra-dharma and asks Saṃjaya to narrate in full how the ratha-host was ‘played with’ and broken by Saubhadra; Saṃjaya prepares to describe the terror among Kaurava troops, likened to forest-dwellers encircled by wildfire.

Chapter Arc: द्रोण-पर्व के रण-आकाश में द्वात्रिंश अध्याय का उद्घोष होता है—कौरव और पाण्डव सेनाएँ घमासान में टकराती हैं; भीमसेन महारथियों के बीच प्रलय-सा वेग लेकर उतरते हैं, और पाण्डवों की दृष्टि एक ही लक्ष्य पर टिकती है: द्रोणाचार्य का रथ। → द्रोणाचार्य तीक्ष्ण, सीधे जाने वाले बाणों से मर्मस्थलों पर प्रहार कर युद्ध को ‘जीवितान्त’ तक ले जाने की चेष्टा करते हैं। कर्ण और अश्वत्थामा निरन्तर प्रतिघात-आघात की शृंखला बनाए रखते हैं—द्रोण के साथ मिलकर पाण्डवों की अग्रगति को रोकते हैं। चारों ओर वर्ग-से-वर्ग भिड़ते हैं—घोड़े घोड़ों से, हाथी हाथियों से, रथी रथियों से—और रणभूमि नदी-रोध टूटने जैसी उथल-पुथल में डूब जाती है। → पाण्डव-सेनापति की आज्ञा पर योद्धा ‘हंसों की तरह’ द्रोण-रथ की ओर झपटते हैं; उसी उन्मत्त धारा में धृष्टद्युम्न, भीम और सात्यकि कर्ण को निकट से घायल करते हैं, जबकि कर्ण प्रत्युत्तर में उनके धनुषों को काटकर उनकी गति को तोड़ता है। इसी बीच युद्ध का क्रूर शिखर उभरता है—‘पिता पुत्र को’ और ‘वीर वीर को’ चक्र-से-चक्र भिड़ाकर संहारते हैं; संबंध और शौर्य दोनों रक्त में घुल जाते हैं। → अध्याय का अंत किसी एक निर्णायक वध पर नहीं, बल्कि रण-यंत्र के और अधिक कस जाने पर होता है—द्रोण का रथ अभी अडिग है, कर्ण-अश्वत्थामा की प्रतिरोध-दीवार कायम है, और पाण्डवों का द्रोण-वध का संकल्प और तीव्र होकर अगले प्रहार की तैयारी में बदल जाता है। → द्रोण के रथ पर टूटती पाण्डव-धारा और कर्ण की काटती प्रत्याघात-नीति के बीच प्रश्न लटकता है—क्या पाण्डव द्रोण तक पहुँचकर उसे निर्णायक रूप से बाँध/परास्त कर पाएँगे, या यह आक्रमण उन्हीं पर उलट पड़ेगा?

Shlokas

Verse 1

द्वात्रिशोड्थध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाओंका घमासान युद्ध

संजय उवाच । प्रतिघातं तु सैन्यस्य नामृष्यत वृकोदरः । सोऽभ्याहनद् गुरुं षष्ट्या कर्णं च दशभिः शरैः ॥

Verse 2

तस्य द्रोण: शितैर्बाणैस्तीक्ष्णधारैरजिद्वागै: । जीवितान्तमभिप्रेप्सुर्मर्माण्याशु जघान ह

तस्य द्रोणः शितैर्बाणैस्तीक्ष्णधारैरजिह्मगैः । जीवितान्तमभिप्रेप्सुर्मर्माण्याशु जघान ह ॥

Verse 3

आनन्तर्यमभिप्रेप्सु: षड्विंशत्या समार्पयत्‌ । कर्णो द्वादशभिर्बाणैरश्वृत्थामा च सप्तभि:

आनन्तर्यमभिप्रेप्सुः षड्विंशत्या समार्पयत् । कर्णो द्वादशभिर्बाणैरश्वत्थामा च सप्तभिः ॥

Verse 4

षड्भिद्दुर्योधनो राजा तत एनमथाकिरत्‌ । भीमसेनो<पि तानू सर्वान्‌ प्रत्यविध्यन्महाबल:

सञ्जय उवाच—ततो राजा दुर्योधनः षड्भिः शरैस्तमाकिरत्। ततः प्रत्युत भीमसेनो महाबलः तान् सर्वान् स्वशरैः प्रत्यविध्यत्॥

Verse 5

द्रोणं पडचाशतेषूणां कर्ण च दशभि: शरै: | दुर्योधन द्वादशभिद्रौणिमष्टाभिराशुगै:,उन्होंने द्रोणको पचास, कर्णको दस, दुर्योधनको बारह और अश्व॒त्थामाको आठ बाण मारे

सञ्जय उवाच—द्रोणं पञ्चाशता शरैः कर्णं च दशभिः शरैः। दुर्योधनं द्वादशभिः द्रौणिमष्टाभिराशुगैः॥

Verse 6

आयावं तुमुलं॑ कुर्वन्नभ्यवर्तत तान्‌ रणे । तस्मिन्‌ संत्यजति प्राणान्‌ मृत्युसाधारणीकृते

सञ्जय उवाच—आयावं तुमुलं कुर्वन्नभ्यवर्तत तान् रणे। तस्मिन् सन्त्यजति प्राणान् मृत्युसाधारणीकृते॥

Verse 7

अजातशणत्रुस्तान्‌ योधान्‌ भीम॑ त्रातेत्यचोदयत्‌ । ते ययुर्भीमसेनस्य समीपममितौजस:

सञ्जय उवाच—अजातशत्रुस्तान् योधान् भीमं त्रातेत्यचोदयत्। ते ययुर्भीमसेनस्य समीपममितौजसः॥

Verse 8

युयुधानप्रभृतयो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ | ते समेत्य सुसंरब्धा: सहिता: पुरुषर्षभा:

सञ्जय उवाच—युयुधानप्रभृतयो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। ते समेत्य सुसंरब्धाः सहिताः पुरुषर्षभाः॥

Verse 9

महेष्वासवरैर्गुप्ता द्रोणानीकं बिभित्सव: । समापेतुर्महावीर्या भीमप्रभूतयो रथा:

सञ्जय उवाच । महेष्वासवरैर्गुप्ता द्रोणानीकं बिभित्सवः । समापेतुर्महावीर्या भीमप्रभृतयो रथाः ॥ सात्यक्यादयश्चैव महारथ्यः पाण्डुनन्दनाः । माद्रीपुत्रौ नकुलः सहदेवश्च वीर्यवान् ॥ क्रोधसंरक्तमनसो द्रोणसेनां विदारयितुमिच्छन्तः समन्ततः समभ्यधावन् ॥

Verse 10

तान्‌ प्रत्यगृह्नादव्यग्रो द्रोणोडपि रथिनां वर: । महारथानतिबलान्‌ वीरान्‌ समरयोधिन:

सञ्जय उवाच । तान् प्रत्यगृह्णादव्यग्रो द्रोणोऽपि रथिनां वरः । महारथानतिबलान् वीरान् समरयोधिनः ॥

Verse 11

बाहां मृत्युभयं कृत्वा तावकान्‌ पाण्डवा ययु: । सादिन: सादिनो<भ्यघ्नंस्तथैव रथिनो रथान्‌

सञ्जय उवाच । बाहां मृत्युभयं कृत्वा तावकान् पाण्डवा ययुः । सादिनः सादिनोऽभ्यघ्नंस्तथैव रथिनो रथान् ॥

Verse 12

आसीच्छक्त्यासिसम्पातो युद्धमासीत्‌ परश्वधै: । प्रकृष्टमसियुद्धं च बभूव कटुकोदयम्‌

आसीच्छक्त्यासिसम्पातो युद्धमासीत् परश्वधैः । प्रकृष्टमसियुद्धं च बभूव कटुकोदयम् ॥

Verse 13

कुण्जराणां च सम्पाते युद्धमासीत्‌ सुदारुणम्‌ । अपतत्‌ कुज्जरादन्यो हयादन्यस्त्ववाकृशिरा:

सञ्जय उवाच । कुञ्जराणां च सम्पाते युद्धमासीत् सुदारुणम् । अपतत् कुञ्जरादन्यो हयादन्यस्त्ववाक्शिराः ॥

Verse 14

नरो बाणविनिर्भिन्नो रथादन्यक्ष मारिष । तत्रान्यस्य च सम्मर्दे पतितस्य विवर्मण:

सञ्जय उवाच—मारिष, नरो बाणविनिर्भिन्नो रथादन्यक्षत; तत्रैव सम्मर्देऽन्यश्च विवर्मा पतितोऽभवत्।

Verse 15

अपरांश्चापरे5मृद्नन्‌ वारणा: पतितान्‌ नरान्‌

अपरांश्चापरे मृद्नन् वारणा: पतितान् नरान्।

Verse 16

नरान्त्रै: केचिदपरे विषाणालग्नसंश्रयै:

नरान्त्रै: केचिदपरे विषाणालग्नसंश्रयै:।

Verse 17

कार्ष्णायसतनुत्राणान्‌ नराश्वरथकुञ्जरान्‌

कार्ष्णायसतनुत्राणान् नराश्वरथकुञ्जरान्।

Verse 18

गृध्रपत्राधिवासांसि शयनानि नराधिपा:

गृध्रपत्राधिवासांसि शयनानि नराधिपा:।

Verse 19

हन्ति स्मात्र पिता पुत्र रथेनाभ्येत्य संयुगे

सञ्जय उवाच—संयुगे रथेनाभ्येत्य पिता स्म पुत्रं जघान; युद्धवेगेन स्वाभाविकाः स्नेहबन्धाः अपि व्यत्ययमापद्यन्ते, धर्ममर्यादा च परीक्ष्यते।

Verse 20

पुत्रश्न पितरं मोहान्निर्मर्यादमवर्तत । वहाँ पिता रथके द्वारा युद्धके मैदानमें आकर पुत्रका ही वध कर डालता था और पुत्र भी मोहवश पिताके प्राण ले रहा था। इस प्रकार वहाँ मर्यादाशून्य युद्ध हो रहा था ।।

सञ्जय उवाच—मोहात् पुत्रः पितरं प्रति निर्मर्यादोऽवर्तत। तत्र पिता रथेन रणभूमिमभ्येत्य स्वपुत्रमेव जघान, पुत्रोऽपि मोहाभिभूतः पितुः प्राणान् जहार। एवं तत्र मर्यादाशून्यं युद्धमवर्तत। रथो भग्नो ध्वजश्छिन्नश्छत्रं चोर्व्यां निपातितम्।

Verse 21

सासिर्बाहुर्निपतित: शिरश्छिन्न॑ं सकुण्डलम्‌

सञ्जय उवाच—सासिर्बाहुर्निपतितः; शिरश्छिन्नं सकुण्डलम् अपि पपात। रणभूमौ शौर्यं भूषणं च मृत्योरग्रे निष्फलमेव भवति।

Verse 22

रथिना ताडितो नागो नाराचेनापतत्‌ क्षितौ

सञ्जय उवाच—रथिना नाराचेन ताडितो नागो भूमौ पपात। एवं वाहना आरूढाश्च बलात् शस्त्रप्रहारैश्च निपातिताः; तत्र निर्मर्यादं घोरं महद् युद्धमभवत्।

Verse 23

सारोहश्चापतद्‌ वाजी गजेनाभ्याहतो भूशम्‌ | निर्मर्यादं महद्‌ युद्धमवर्तत सुदारुणम्‌

सञ्जय उवाच—सारोहश्चापतद् वाजी गजेनाभ्याहतो भूशम्। एवं तत्र निर्मर्यादं महद् युद्धमवर्तत सुदारुणम्।

Verse 24

हा तात हा पुत्र सखे क्वासि तिष्ठ क्व धावसि । प्रहराहर जहोन॑ स्मितक्ष्वेडितगर्जितै:

हा तात! हा पुत्र! सखे, क्वासि? तिष्ठ; क्व धावसि? प्रहर, प्रहर—इति ते पुनः पुनरुच्चैरूचुः, स्मितक्ष्वेडितगर्जितैः स्नेहक्रूरयुद्धतत्परतां प्रकाशयन्तः।

Verse 25

इत्येवमुच्चरन्ति सम श्रूयन्ते विविधा गिर: । उस समय सभी सैनिक “हा तात! हा पुत्र! सखे! तुम कहाँ हो? ठहरो, कहाँ भागे जा रहे हो? मारो, लाओ, इसका वध कर डालो'--इस प्रकारकी बातें कह रहे थे। हास्य, उछल-कूद और गर्जनाके साथ उनके मुखसे नाना प्रकारकी बातें सुनायी देती थीं ।।

इत्येवमुच्चरन्ति समं श्रूयन्ते विविधा गिरः। नरस्याश्वस्य नागस्य समसज्जत शोणितम्॥

Verse 26

चक्रेण चक्रमासाद्य वीरो वीरस्य संयुगे

चक्रेण चक्रमासाद्य वीरो वीरस्य संयुगे।

Verse 27

आसीतू्‌ केशपरामर्शों मुष्टियुद्धं च दारुणम्‌

आसीत् केशपरामर्शो मुष्टियुद्धं च दारुणम्।

Verse 28

तत्राच्छिद्यत शूरस्य सखड्‌गो बाहुरुद्यतः

तत्राच्छिद्यत शूरस्य सखड्गो बाहुरुद्यतः।

Verse 29

सथधनुश्चापरस्यापि सशर: साड्कुशस्तथा । आक्रोशदन्यमन्यो>त्र तथान्यो विमुखो<द्रवत्‌

सञ्जय उवाच—तस्मिन् युद्धे कस्यचित् शूरस्य खड्गहस्तः ऊर्ध्वोत्थितो भुजः छिन्नः। अपरस्यापि धनुःशराङ्कुशसहितो भुजः खण्डितः। तत्रान्योन्यमाक्रोशन्ति स्म केचित्, केचित् तु रणाद्विमुखा भयात् पलायन्ते स्म।

Verse 30

अन्य: प्राप्तस्य चान्यस्य शिर: कायादपाहरत्‌ । सशब्दमद्रवच्चान्य: शब्दादन्यो5त्रसद्‌ भृशम्‌

अन्यः प्राप्तस्य चान्यस्य शिरः कायादपाहरत्। सशब्दमद्रवच्चान्यः, शब्दादन्योऽत्रसद् भृशम्॥

Verse 31

स्वानन्यो5थ परानन्यो जघान निशितै: शरै: | गिरिशृड्रोपमश्चात्र नाराचेन निपातित:

स्वानन्योऽथ परानन्यो जघान निशितैः शरैः। गिरिशृङ्गोपमश्चात्र नाराचेन निपातितः॥

Verse 32

तथैव रथिनं नाग: क्षरन्‌ गिरिरिवारुजन्‌,भरतनन्दन! दोनों ओरकी सेनाएँ अत्यन्त आहत होकर खूनसे लथपथ हो एक- दूसरीकी ओर देख रही थीं, इतनेहीमें सूर्यदेव अस्ताचलको जा पहुँचे। फिर तो वे दोनों ही धीरे-धीरे अपने-अपने शिविरकी ओर चल दीं ।।

तथैव रथिनं नागः क्षरन् गिरिरिवारुजन्। भरतनन्दन, उभे सेन्येऽतिव्यथिते रुधिरोक्षिते परस्परं समवेक्ष्य तस्थतुः। अथ सूर्यः पश्चिमगिरिं जगाम; ततः शनैः शनैरुभे स्वशिबिराणि प्रत्यपद्येताम्॥

Verse 33

शूरान्‌ प्रहरतो दृष्टवा कृतास्त्रान्‌ रुधिरोक्षितान्‌

शूरान् प्रहरतो दृष्ट्वा कृतास्त्रान् रुधिरोक्षितान्।

Verse 34

सर्वमाविग्नमभवतन्न प्राज्ञायत किड्चन

सञ्जय उवाच—सर्वमाविग्नमभवत्, न प्राज्ञायत किञ्चन; रणधूम्रविवरे विवेकः प्रनष्टः, निश्चयोऽपि कलुषे कोलाहले विलीनः।

Verse 35

ततः: सेनापति: शीघ्रमयं काल इति ब्रुवन्‌

ततः सेनापतिः शीघ्रम्—“अयं काल इति” ब्रुवन्—उवाच; युद्धे हि दैवबलं कदाचिदेकस्मिन्निव क्षणे मूर्तिमदिव, अनिवार्यं प्रादुर्भवति।

Verse 36

कुर्वन्त: शासनं तस्य पाण्डवा बाहुशालिन:

सञ्जय उवाच—तस्य शासनं कुर्वन्तः पाण्डवा बाहुशालिनः; आपदि चापि शिस्त्या धर्मं च क्रमं च नात्यजन्।

Verse 37

गृह्नीताद्रवतान्योन्यं विभीता विनिकृन्तत

सञ्जय उवाच—विभीताः द्रवतामन्योन्यं गृह्णीत, विनिकृन्तत च; भयेन प्रेरिताः समरे मोहात् परस्परवधं जग्मुः।

Verse 38

ततो द्रोण: कृप: कर्णो द्रौणी राजा जयद्रथ:ः

सञ्जय उवाच—ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रौणिः राजा जयद्रथश्च समागमन्; कौरववीरमुख्यानां सन्निपातेन रणवेगः निर्णायकं, धर्मसङ्कटपूर्णं च, प्रवर्धत।

Verse 39

ते त्वार्यधर्मसंरब्धा दुर्निवारा दुरासदा:

ते त्वार्यधर्मसंरब्धा दुर्निवारा दुरासदाः।

Verse 40

ततो द्रोणो$तिसंक्रुद्धो विसृजज्छतश: शरान्‌

ततो द्रोणोऽतिसंक्रुद्धो विसृजञ्छतशः शरान्।

Verse 41

चेदिपज्चालपाण्डूनामकरोत्‌ कदनं महत्‌ । यह देख अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए द्रोणाचार्यने सैकड़ों बाणोंकी वर्षा करके चेदि, पांचाल तथा पाण्डव-योद्धाओंका महान्‌ संहार आरम्भ किया ।।

चेदिपाञ्चालपाण्डूनामकरोत् कदनं महत्। तस्य ज्यातलनिर्घोषः शुश्रुवे दिक्षु मारिष॥

Verse 42

एतस्मिन्नन्तरे जिष्णुर्जित्वा संशप्तकान्‌ बहून्‌

एतस्मिन्नन्तरे जिष्णुर्जित्वा संशप्तकान् बहून्।

Verse 43

ताञ्छरौघान्‌ महावर्तान्‌ शोणितोदान्‌ महाह्ददान्‌

ताञ्छरौघान् महावर्तान् शोणितोदान् महाह्रदान्।

Verse 44

तीर्ण: संशप्तकान्‌ हत्वा प्रत्यदृश्यत फाल्गुन: । संशप्तक योद्धा महान्‌ सरोवरोंके समान थे

सञ्जय उवाच—संशप्तकान् हत्वा तीर्णः फाल्गुनः पुनरदृश्यत। तस्य कीर्तिमतो वीरस्य सूर्यप्रतिमतेजसः कीर्तिर्लक्ष्मीश्च प्रादुरभवत्—यत् स्थिरनिश्चयः शस्त्रनयश्च युद्धे व्रतबद्धामपि दृढां प्रतिपत्तिं भिन्दतः।

Verse 45

दीप्यमानमपश्याम तेजसा वानरध्वजम्‌ | सूर्यके समान तेजस्वी एवं यशस्वी अर्जुनके चिह्नस्वरूप वानरध्वजको हमने दूरसे ही देखा, जो अपने दिव्य तेजसे उद्धासित हो रहा था ।।

दीप्यमानमपश्याम तेजसा वानरध्वजम्। दूरादेव ददृशिम वानरचिह्नं ध्वजं फाल्गुनस्य, दिव्यतेजसा प्रज्वलितम्—अस्त्रगभस्तिभिः संशप्तकसमुद्रं तमुच्छोषयितुमिव।

Verse 46

प्रददाह कुरून्‌ सर्वानर्जुन: शस्त्रतेजसा

सञ्जय उवाच—अर्जुनः शस्त्रतेजसा कुरून् सर्वान् प्रददाह।

Verse 47

युगान्ते सर्वभूतानि धूमकेतुरिवोत्थित: । जैसे प्रलयकालमें प्रकट हुई अग्नि सम्पूर्ण भूतोंको दग्ध कर देती है, उसी प्रकार अर्जुनने अपने अस्त्र-शस्त्रोंके तेजसे समस्त कौरव-सैनिकोंको जलाना आरम्भ किया ।।

युगान्ते सर्वभूतानि धूमकेतुरिवोत्थितः। अर्जुनः शस्त्रतेजसा कौरवानीकं ददाह। ततः स बाणसहस्रौघैर्गजाश्वरथयोधिनः प्राहरत्।

Verse 48

ताड्यमानाः क्षितिं जम्मुर्मुक्तकेशा: शरार्दिता: । हाथी, घोड़े तथा रथपर आरूढ़ होकर युद्ध करनेवाले बहुत-से योद्धा अर्जुनके सहस्तरों बाणसमूहोंसे आहत एवं पीड़ित हो बाल खोले हुए पृथ्वीपर गिर पड़े ।।

ताड्यमानाः क्षितिं जग्मुर्मुक्तकेशाः शरार्दिताः। केचिदार्तस्वनं चक्रुर्विनेशुरपरे पुनः।

Verse 49

तेषामुत्पतितान्‌ कांश्चित्‌ पतितांश्व पराड़मुखान्‌

सञ्जय उवाच—तेषां योधानां केचिदुत्पतिताः पुनरदृश्यन्त, केचित् पतिताः पराङ्मुखा निपेतुः; यत्र शौर्यं च शैथिल्यं च युद्धे पर्यायेण दृश्यते, भयेन च शस्त्रधारिणोऽपि स्वधर्मं परित्यज्य पलायन्ते।

Verse 50

न जघानार्जुनो योधान्‌ योधव्रतमनुस्मरन्‌ । उन योद्धाओंमेंसे जो लोग रथसे कूद पड़े थे या धरतीपर गिर गये थे अथवा युद्धसे विमुख होकर भाग चले थे, उन सबको एक वीर सैनिकके लिये निश्चित नियमका निरन्तर स्मरण रखते हुए अर्जुनने नहीं मारा ।।

योधव्रतमनुस्मरन् अर्जुनो न जघान तान्—ये रथात् पतिताः, ये भूमौ निपतिताः, ये च युद्धात् पराङ्मुखाः पलायिताः। ते तु विकीर्णरथाः, भग्नपङ्क्तयः, प्रायशः पराड्मुखा एवाभवन्।

Verse 51

कुरव: कर्ण कर्णेति हाहेति च विचुक्रुशु: । कौरव-सैनिकोंके रथ टूट-फ़ूटकर बिखर गये। उनकी विचित्र अवस्था हो गयी। वे प्रायः: युद्धसे विमुख हो गये और “हा कर्ण, हा कर्ण” कहकर पुकारने लगे ।।

कुरवः “कर्ण कर्णेति” “हाहेति” च पुनः पुनर्विचुक्रुशुः। तेषां रथाः भग्नाः विकीर्णाश्च, अवस्था च विचित्रा बभूव; प्रायशः पराङ्मुखा युद्धात् निवृत्ताः “हा कर्ण, हा कर्ण” इति शरणं याचन्तः। तेषां शरणैषिणामाक्रन्दं विज्ञायाधिरथिसुतः कर्णः तदवस्थां बुबोध।

Verse 52

स भारतरथश्रेष्ठ: सर्वभारतहर्षण:

स भारतरथश्रेष्ठः सर्वभारतहर्षणः।

Verse 53

तस्य दीप्तशरौघस्य दीप्तचापधरस्य च

तस्य दीप्तशरौघस्य दीप्तचापधरस्य च।

Verse 54

तथैवाधिरथिस्तस्य बाणाज्ज्वलिततेजस:

तथैवाधिरथिस्तस्य बाणाज्ज्वलिततेजसः समाहतः। रणकोपसमुत्थेऽस्मिन् प्रतिकर्मप्रतिकर्मणा, कौशलनियम एवात्र जयापजययोर्नयः॥

Verse 55

अस्त्रमस्त्रेण संवार्य प्राणदद्‌ विसृजज्छरान्‌ । उसी प्रकार अधिरथकुमार कर्णने भी प्रज्वलित तेजवाले अर्जुनके बाणोंका तथा उनके प्रत्येक अस्त्रका अपने अस्त्रोंद्रारा निवारण करके बाणोंकी वर्षा करते हुए बड़े जोरसे सिंहनाद किया || ५४ $ || धृष्टद्युम्नश्व॒ भीमश्च सात्यकिश्न महारथ:

अस्त्रमस्त्रेण संवार्य प्राणदद्विसृजञ्शरान्। तथा अधिरथपुत्रः कर्णोऽर्जुनस्य ज्वलिततेजसो बाणान् सर्वाण्यस्त्राणि च स्वास्त्रैः प्रतिवार्य, शरवर्षं मुमोच; सिंहनादं च महाबलः॥

Verse 56

अर्जुनास्त्र तु राधेय: संवार्य शरवृष्टिभि:

अर्जुनास्त्रं तु राधेयः संवार्य शरवृष्टिभिः। कौशलं कौशलैरेव प्रत्ययच्छद्रणे सदा॥

Verse 57

ते निकृत्तायुधा: शूरा निर्विषा भुजगा इव

ते निकृत्तायुधाः शूरा निर्विषा भुजगा इव। आकृत्या भीषणाः सन्तो हतशक्तिप्रहारकाः॥

Verse 58

ता भुजाग्रैर्महावेगा निसृष्टा भुजगोपमा:

ता भुजाग्रैर्महावेगा निसृष्टा भुजगोपमाः। शीघ्राः सुघोराः सन्नद्धा रणभीषणवर्धनाः॥

Verse 59

दीप्यमाना महाशक्‍त्यो जग्मुराधिरथिं प्रति । उनके हाथोंसे छूटी हुई वे अत्यन्त वेगशालिनी सर्पाकार महाशक्तियाँ अपनी प्रभासे प्रकाशित होती हुई कर्णकी ओर चलीं || ५८ $ || ता निकृत्य शरव्रातैस्त्रिभिस्त्रिभिरजिद्वागै:

सञ्जय उवाच—दीप्यमाना महाशक्त्यो वेगवत्यः सर्पाकाराः स्वप्रभया प्रकाशमानाः, अधिरथिं प्रति जग्मुः।

Verse 60

अर्जुनश्नापि राधेयं विद्ध्वा सप्तभिराशुगै:

सञ्जय उवाच—अर्जुनोऽपि राधेयं सप्तभिराशुगैः शरैर्विव्याध।

Verse 61

कर्णादवरजं बाणैर्जघान निशितै: शरै: | अर्जुनने भी राधानन्दन कर्णको सात शीघ्रगामी बाणोंद्वारा बीधकर अपने पैने बाणोंसे उसके छोटे भाईको मार डाला || ६० $ || ततः शत्रुंजयं हत्वा पार्थ: षड़भिरजिह्यगै:ः

सञ्जय उवाच—कर्णादवरजं निशितैः शरैर्बाणैर्जघान। ततः शत्रुंजयं हत्वा पार्थः षड्भिरजिह्यगैः शरैः पुनरभ्यवर्तत।

Verse 62

जहार सद्यो भल्लेन विपाटस्य शिरो रथात्‌ | तत्पश्चात्‌ सीधे जानेवाले छः सायकोंद्वारा शत्रुंजयका संहार करके एक भल्लद्वारा रथपर बैठे हुए विपाटका मस्तक तत्काल काट गिराया ।।

सञ्जय उवाच—भल्लेन सद्य एव विपाटस्य शिरो रथात् जहार। पश्यतां धार्तराष्ट्राणां किरीटी एकेनैव भल्लेन रथस्थस्य विपाटस्य शिरश्छित्त्वा पातयामास।

Verse 63

प्रमुखे सूतपुत्रस्य सोदर्या निहतास्त्रय: । इस प्रकार धुृतराष्ट्रपुत्रोंके देखते-देखते एकमात्र अर्जुनने युद्धके मुहानेपर सूतपुत्र कर्णके तीन भाइयोंका वध कर डाला ।।

सञ्जय उवाच—सूतपुत्रस्य प्रमुखे सोदर्यास्त्रयो भ्रातरः निहताः। एवं धार्तराष्ट्राणां पश्यतां पार्थ एक एव युद्धमुखे कर्णस्य त्रीन् भ्रातॄन् जघान। ततो भीमः स्वरथाद्वैनतेयवदुत्पपात।

Verse 64

पुनस्तु रथमास्थाय धनुरादाय चापरम्‌

पुनस्तु रथमास्थाय धनुरादाय चापरम्।

Verse 65

विव्याध दशभ्ि: कर्ण सूतमश्चांश्व॒ पठचभि: । फिर भी उन्होंने अपने रथपर बैठकर दूसरा धनुष हाथमें ले लिया और दस बाणोंद्वारा कर्णको तथा पाँच बाणोंसे उसके सारथि और घोड़ोंको भी घायल कर दिया ।।

विव्याध दशभिः कर्णं सूतमश्वांश्च पञ्चभिः। धृष्टद्युम्नोऽप्यसिवरं चर्म चादाय भास्वरम्॥

Verse 66

ततः स्वरथमास्थाय पाज्चाल्योडन्यच्च कार्मुकम्‌

ततः स्वरथमास्थाय पाञ्चाल्योऽन्यच्च कार्मुकम्।

Verse 67

शैनेयो<5प्यन्यदादाय धनुरिन्दुसमझुति:

शैनेयोऽप्यन्यदादाय धनुरिन्दुसमद्युतिः।

Verse 68

भल्लाभ्यां साधुमुक्ता भ्यां छित्त्वा कर्णस्य कार्मुकम्‌

भल्लाभ्यां साधुमुक्ताभ्यां छित्त्वा कर्णस्य कार्मुकम्।

Verse 69

पुन: कर्ण त्रिभि्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्‌ । इसके बाद उन्होंने अच्छी तरह छोड़े हुए दो भल्लोंद्वारा कर्णके धनुषको काटकर पुनः तीन बाणोंद्वारा कर्णकी दोनों भुजाओं तथा छातीमें भी चोट पहुँचायी ।।

पुनः कर्णं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्। ततः सुसंहिताभ्यां द्वाभ्यां भल्लाभ्यां कर्णस्य धनुः छित्त्वा, पुनस्त्रिभिर्बाणैर्बाहू चोरश्च विव्याध। ततो दुर्योधनश्च द्रोणश्च राजा च जयद्रथश्च तत्र समदृश्यन्त, यत्र कौरवमुख्यवीराः संग्रामे समुपस्थिताः।

Verse 70

पत्त्यश्चरथमातज्ञास्त्वदीया: शतशो5परे

पत्त्यश्च रथमातङ्गास्त्वदीयाः शतशोऽपरे।

Verse 71

कर्णमेवाभ्यधावन्त त्रास्यमाना: प्रहारिण: । उस समय आपकी सेनाके अन्य सैकड़ों पैदल, घुड़सवार, रथी और गजारोही योद्धा सात्यकिसे संत्रस्त होकर कर्णके ही पीछे दौड़े गये || ७० $ ।।

कर्णमेवाभ्यधावन्त त्रास्यमानाः प्रहारिणः। धृष्टद्युम्नश्च भीमश्च सौभद्रोऽर्जुन एव च॥

Verse 72

एवमेष महारौद्र: क्षयार्थ सर्वधन्विनाम्‌

एवमेष महारौद्रः क्षयार्थं सर्वधन्विनाम्।

Verse 73

पदातिरथनागाश्चा गजाश्वरथपत्तिभि:

पदातिरथनागाश्च गजाश्वरथपत्तिभिः।

Verse 74

रथिनो नागप्त्त्यश्वै रथपत्ती रथद्विपै: | पैदल, रथ, हाथी और घोड़े क्रमश: हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंके साथ युद्ध करने लगे। रथी हाथियों, पैदलों और घोड़ोंके साथ भिड़ गये। रथी और पैदल सैनिक रथियों और हाथियोंका सामना करने लगे || ७३ $ ।।

रथिनो नागपत्त्यश्वै रथपत्ती रथद्विपैः । पैदलाः क्रमशो हस्तिभिरश्वै रथैश्च समाययुः ॥ रथिनो हस्तिपत्तिभिः पत्तिभिश्च हयैश्च सह । रथिनश्च पत्तयश्च रथिहस्तिसमागमम् ॥

Verse 75

एवं सुकलिलं युद्धमासीत्‌ क्रव्यादहर्षणम्‌ । महद्विस्तैरभीतानां यमराष्ट्रविवर्धनम्‌

एवं सुकलिलं युद्धमासीৎ क्रव्यादहर्षणम् । महद्विस्तारभीतानां यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥

Verse 76

ततो हता नररथवाजिकुगञ्जरै- रनेकशो द्विपरथपत्तिवाजिन: । गजैर्गजा रथिभिरुदायुधा रथा हयै्हया: पत्तिगणैश्नल पत्तय:

ततो हता नररथवाजिकुञ्जरैरनेकशो द्विपरथपत्तिवाजिनः । गजैर्गजा रथिभिरुदायुधा रथा हयैर्हया पत्तिगणैश्च पत्तयः ॥

Verse 77

रथैर्दविपा द्विरदवरैर्महाहया हयैर्नरा वररथिभिश्न वाजिन: । निरस्तजिल्लादशनेक्षणा: क्षितौ क्षयं गता: प्रमथितवर्म भूषणा:

रथैर्द्विपा द्विरदवरैर्महाहया हयैर्नरा वररथिभिश्च वाजिनः । निरस्तजिह्वादशनेक्षणाः क्षितौ क्षयं गताः प्रमथितवर्मभूषणाः ॥

Verse 78

तथा परैर्बहुकरणैर्वरायुधै- हता गता: प्रतिभयदर्शना: क्षितिम्‌ विपोथिता हयगजपादताडिता भूशाकुला रथमुखनेमिश्रि: क्षता:

तथा परैर्बहुकरणैर्वरायुधैर्हता गताḥ प्रतिभयदर्शनाः क्षितिम् । विपोथिता हयगजपादताडिता भूशाकुला रथमुखनेमिसंहता क्षताः ॥

Verse 79

प्रमोदने श्वापदपक्षिरक्षसां जनक्षये वर्तति तत्र दारुणे । महाबलास्ते कुपिता: परस्परं निषूदयन्त: प्रविचेरुरोजसा

सञ्जय उवाच—तस्मिन् दारुणे जनक्षये श्वापदपक्षिरक्षसां प्रमोदने वर्तमाने, ते महाबला योधाः परस्परं कुपिताः, निषूदयन्तः, ओजसा प्रविचेरुः।

Verse 80

ततो बले भृशलुलिते परस्परं निरीक्षमाणे रुधिरौघसम्प्लुते । दिवाकरे<स्तंगिरिमास्थिते शनै- रुभे प्रयाते शिबिराय भारत

सञ्जय उवाच—ततो बले भृशलुलिते परस्परं निरीक्षमाणे रुधिरौघसम्प्लुते, दिवाकरे शनैः अस्तंगिरिमास्थिते, उभे प्रयाते शिबिराय, हे भारत।

Verse 143

शिर: प्रध्वंसयामास वक्षस्याक्रम्प कुज्जर: । आर्य! उस युद्धमें कितने मनुष्य बाणोंसे विदीर्ण होकर रथसे नीचे गिर जाते थे। कितने ही योद्धा कवचशून्य हो धरतीपर गिर पड़ते थे और सहसा कोई हाथी उनकी छातीपर पैर रखकर उनके मस्तकको भी कुचल देता था

सञ्जय उवाच—तस्मिन् संग्रामे बहवो नराः शरैर्विदीर्णा रथात् पतन्ति स्म। बहवश्च कवचविहीना भूमौ निपेतुः; सहसा च कश्चिद् गजः तेषां वक्षसि पादं निधाय शिरोऽपि प्रध्वंसयामास।

Verse 156

विषाणैश्चावनिं गत्वा व्यभिन्दन्‌ रथिनो बहून्‌ । दूसरे हाथियोंने भी दूसरे बहुत-से गिरे हुए मनुष्यों-को अपने पैरोंसे रौंद डाला। अपने दाँतोंसे धरतीपर आघात करके बहुत-से रथियोंको चीर डाला

सञ्जय उवाच—विषाणैश्चावनिं गत्वा व्यभिन्दन् रथिनो बहून्। अन्ये गजाः पतितान् बहून् पादैः पिषित्वा, दन्तैश्च भूमिमाघात्य, बहून् रथिनो विददारुः।

Verse 173

पतितान्‌ पोथयाज्चक्रुर्द्धिपा: स्थूलनलानिव । काले रंगके लोहमय कवच धारण करके रणभूमिमें गिरे हुए कितने ही मनुष्यों, रथों, घोड़ों और हाथियोंको बड़े-बड़े गजराजोंने मोटे नरकुलोंके समान रौंद डाला

सञ्जय उवाच—महागजा रणभूमौ पतितान् नरान् रथान् अश्वान् गजान् च, स्थूलनलानिव, पोथयामासुः।

Verse 183

ह्वीमन्‍्त: कालसम्पर्कात्‌ सुदुःखान्यनुशेरते । बड़े-बड़े राजा कालसंयोगसे अत्यन्त दुःखदायिनी तथा गीधकी पाँखरूपी बिछौनोंसे युक्त शय्याओंपर लज्जापूर्वक सो रहे थे

सञ्जय उवाच—कालस्य दारुणसंस्पर्शात् तेऽतिदुःखान्यन्वशेरते। महान्तोऽपि नृपाः कालसंयोगेन विनीताः, गृध्रपक्षसमाकीर्णशयनेषु लज्जया शेरते स्म।

Verse 206

युगार्थ छिन्नमादाय प्रदुद्राव तथा हयः । कितने ही रथ टूट गये, ध्वज कट गये, छत्र पृथ्वीपर गिरा दिये गये और जूए खण्डित हो गये। उन खण्डित हुए आधे जूओंको ही लेकर घोड़े तेजीसे भाग रहे थे

सञ्जय उवाच—युगार्थं छिन्नमादाय हयः प्रदुद्राव वेगतः। बहवो रथाः संचूर्णिताः, ध्वजाः छिन्नाः, छत्राणि भूमौ पातितानि, युगानि च खण्डितानि; तेषां खण्डितयुगानामर्धभागमेव गृहीत्वा हयाः शीघ्रं प्रदुद्रुवुः।

Verse 213

गजेनाक्षिप्य बलिना रथ: संचूर्णित: क्षितौ | कितने ही वीरोंकी भुजाएँ तलवारसहित काट गिरायी गयीं

सञ्जय उवाच—गजेनाक्षिप्य बलिना रथः संचूर्णितः क्षितौ। बहूनां वीराणां भुजाः सशस्त्राः छिन्नाः पातिताः, बहूनां कुण्डलमण्डितानि शिरांसि धडात् पृथक्कृतानि। क्वचिद् बलवान् गजो रथं समुत्क्षिप्य क्षिप्तवान्, स भूमौ पतित्वा चूर्णितोऽभवत्।

Verse 256

उपाशाम्यद्‌ रजो भौमं भीरून्‌ कश्मलमाविशत्‌ । मनुष्य

सञ्जय उवाच—उपाशाम्यद् रजो भौमं भीरून् कश्मलमाविशत्। मनुष्याश्वगजरुधिरं परस्परं सम्मिश्रं प्रववौ; तेन रुधिरप्रवाहेण तत्रोद्धूतं घोरं रजः शान्तिमगात्। तां रुधिरराशिं दृष्ट्वा भीरुषु पुरुषेषु मोहः समजायत।

Verse 263

अतीतेषुपथे काले जहार गदया शिर: । किसी वीरने अपने चक्रके द्वारा शत्रुपक्षीय वीरके चक्रका निवारण करके युद्धमें बाणप्रहारके योग्य अवसर न होनेके कारण गदासे ही उसका सिर उड़ा दिया

सञ्जय उवाच—अतीतेषु पथे काले जहार गदया शिरः। चक्रेण चक्रं निवार्य, बाणप्रहारेऽवकाशाभावे, गदया तस्य शिरः समच्छिनत्।

Verse 273

नर्खैर्दन्तैश्न शूराणामद्वीपे द्वीपमिच्छताम्‌ । कुछ लोगोंमें एक-दूसरेके केश पकड़कर युद्ध होने लगा। कितने ही योद्धाओं में अत्यन्त भयंकर मुक्कोंकी मार होने लगी। कितने ही शूरवीर उस निराश्रय स्थानमें आश्रय ढूँढ़ रहे थे और नखों तथा दाँतोंसे एक-दूसरेको चोट पहुँचा रहे थे

सञ्जय उवाच—तस्मिन्ननाश्रयेऽद्वीपे रणसङ्कुले शूराः स्वस्य रक्षणाय द्वीपमिवाश्रयं मृगयमाणाः परस्परं नखैर्दन्तैश्च व्यथयामासुः। केचित् केशेषु गृहीत्वा युयुधिरे, केचित् घोरैर्मुष्टिप्रहारैः परस्परं जघ्नुः; व्यवस्थितं युद्धं विहाय भीतिविमूढाः सन्निकृष्टहिंसामेव प्राप्नुवन्।

Verse 326

अभ्यतिष्ठत्‌ पदा भूमौ सहाश्वं सहसारथिम्‌ | झरने बहानेवाले पर्वतकी भाँति किसी मदस्रावी गजराजने सारथि और अश्वोंसहित रथीको पैरोंसे भूमिपर दबाकर उन सबको कुचल डाला

सञ्जय उवाच—मदस्रावी गजराजः पर्वत इव निर्झरप्रवाहैः समन्तात् प्रवहद्भिरिव, पदा भूमौ सहाश्वं सहसारथिं रथिनमभ्यतिष्ठत्। स तान् सर्वान् भूमौ निपीड्य बलात् समकर्दमयत्—रणे निरङ्कुशं बलं केवलं विनाशमेव भवति।

Verse 333

बहूनप्याविशन्मोहो भीरून्‌ हृदयदुर्बलान्‌ | अस्त्र-विद्यामें निपुण और खूनसे लथपथ हुए शूरवीरोंको परस्पर प्रहार करते देख बहुत-से दुर्बल हृदयवाले भीरु मनुष्योंके मनमें मोहका संचार होने लगा

सञ्जय उवाच—अस्त्रविद्याविशारदान् रक्तलिप्तान् च शूरान् परस्परं प्रहरतः पश्यतां भीरूणां हृदयदुर्बलानां बहूनां मोहः समाविशत्। तेषां चेतांसि युद्धदर्शनात् क्षोभं जग्मुः, धैर्यविवेकौ च व्यपगच्छतामिव।

Verse 343

सैन्येन रजसा ध्वस्तं निर्मर्यादमवर्तत । उस समय सेनाद्वारा उड़ायी हुई धूलसे व्याप्त होकर सारा जनसमूह उद्विग्न हो रहा था

सञ्जय उवाच—सैन्येनोत्थितेन रजसा ध्वस्तं रणमण्डलं निर्मर्यादमवर्तत। सर्वः जनसमूहः धूलिधूसरितो व्याकुलोऽभवत्; कस्यचित् किमपि न प्रत्यभात्। तस्मिन् संग्रामे नियमो न मर्यादा च पालयितुं शक्या बभूव।

Verse 356

नित्याभित्वरितानेव त्वरयामास पाण्डवान्‌ | तब सेनापति धूृष्टद्युम्नने यही उपयुक्त अवसर है, ऐसा कहते हुए सदा शीघ्रता करनेवाले पाण्डवोंको और भी जल्दी करनेके लिये प्रेरित किया

सञ्जय उवाच—नित्याभित्वरितानिव पाण्डवान् स त्वरयामास। ततः सेनापतिः धृष्टद्युम्नः “एष एव योग्यः कालः” इति ब्रुवन्, सदा शीघ्रकारिणः पाण्डवान् भूयः शीघ्रतरे कर्मणि नियोजयामास।

Verse 363

सरो हंसा इवापेतुर्घ्नन्तो द्रोणरथं प्रति । तदनन्तर अपनी भुजाओंसे सुशोभित होनेवाले पाण्डव सेनापतिकी आज्ञाका पालन करनेके लिये वहाँ द्रोणाचार्यके रथपर प्रहार करते हुए उसी प्रकार टूट पड़े

सञ्जय उवाच—सरो हंसा इव सर्वतोऽपेतुर्घ्नन्तो द्रोणरथं प्रति। तदनन्तरं पाण्डवसेनापतेर् भुजबलशोभितस्याज्ञां कर्तुं द्रोणाचार्यस्य रथं प्रति सर्वदिग्भ्यः समभ्यपतन्, पुनः पुनः प्रहारैः परिवृत्य तं समन्तात्।

Verse 373

इत्यासीत्‌ तुमुल: शब्दो दुर्धर्षस्य रथं प्रति । उस समय दुर्धर्ष वीर द्रोणाचार्यके रथके समीप सब ओरसे यही भयानक आवाज आने लगी कि “दौड़ो, पकड़ो और निर्भय होकर शत्रुओंको काट डालो”

सञ्जय उवाच—इत्यासीत्तुमुलः शब्दो दुर्धर्षस्य रथं प्रति। द्रोणाचार्यरथसमीपे सर्वतो भीषणो निनादो नित्यं प्रतिनिनाद—“धावत, गृह्णीत, निर्भयाः शत्रून् छिन्धत” इति।

Verse 383

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ शल्यश्वैतान्‌ न्यवारयन्‌ । तब द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, कर्ण, अश्वत्थामा, राजा जयद्रथ, अवन्तीके राजकुमार विन्द और अनुविन्द तथा राजा शल्यने मिलकर इन आक्रमणकारियोंको रोका

सञ्जय उवाच—विन्दानुविन्दावावन्त्यौ शल्यश्वैतान् न्यवारयन्। तस्मिन् काले द्रोणाचार्यः कृपाचार्यः कर्णोऽश्वत्थामा जयद्रथश्च, आवन्त्यौ विन्दानुविन्दौ तथा राजा शल्यः—एते सर्वे समागताः तान् आक्रमकान् प्रत्यवारयन्।

Verse 396

शरार्ता न जहुद्रोणं पज्चाला: पाण्डवैः सह । वे पाण्डवोंसहित पाउ्चालवीर आर्यधर्मके अनुसार विजयके लिये प्रयत्नशील थे। उन्हें रोकना या पराजित करना बहुत कठिन था। वे बाणोंसे पीड़ित होनेपर भी द्रोणाचार्यको छोड़ न सके

सञ्जय उवाच—शरार्ता अपि पाञ्चालाः पाण्डवैः सह द्रोणं न जहुः। आर्यधर्मानुसारिणो जयाय यत्नवन्तोऽभवन्; तान् निरोद्धुं पराजेतुं वा सुदुर्घटम्। बाणपीडिताः सन्तोऽपि द्रोणाचार्यं न मुमुचुः।

Verse 413

वज्संहादसंकाशस्त्रासयन्‌ मानवान्‌ बहून्‌ | आर्य! उनके धनुषकी प्रत्यंचाका गम्भीर घोष सम्पूर्ण दिशाओंमें सुनायी देता था। वह वज्रकी गर्जनाके समान घोर शब्द बहुसंख्यक मनुष्योंको भयभीत कर रहा था

सञ्जय उवाच—वज्रसंघातसंकाशः प्रत्यञ्चाघोषः समन्ततः श्रूयते स्म। स घोरः शब्दो वज्रगर्जितसदृशो बहून् मानवान् त्रासयामास।

Verse 423

अभ्ययात्‌ तत्र यत्रासौ द्रोण: पाण्डून्‌ प्रमर्दति । इसी समय अर्जुन बहुत-से संशप्तकोंपर विजय प्राप्त करके उस स्थानपर आये, जहाँ आचार्य द्रोण पाण्डव-सैनिकोंका मर्दन कर रहे थे

अभ्ययात् तत्र यत्रासौ द्रोणः पाण्डून् प्रमर्दति । तदैव पार्थो बहून् संशप्तकान् जित्वा तं देशमभ्यगच्छत् यत्राचार्यो द्रोणः पाण्डवसेनां निघ्नन् समन्तात् प्रममाथ ॥

Verse 453

स पाण्डवयुगान्तार्क: कुरूनप्यभ्यतीतपत्‌ । वे पाण्डुवंशके प्रलयकालीन सूर्य अपनी अस्त्रमयी किरणोंसे उस संशप्तकरूपी समुद्रको सोखकर कौरव-सैनिकोंको भी संतप्त करने लगे

स पाण्डवयुगान्तार्कः कुरूनप्यभ्यतीतपत् । अस्त्रकिरणैः स संशप्तकसमुद्रं शोषयामास, कौरवसेनां च सन्तापयामास ॥

Verse 483

पार्थबाणहता: केचितन्निपेतुर्विगतासव: । कोई आर्तनाद करने लगे, कोई नष्ट हो गये, कोई अर्जुनके बाणोंसे मारे जाकर प्राणशून्य हो पृथ्वीपर गिर पड़े

पार्थबाणहता केचिदन्निपेतुर्विगतासवः । केचिदार्तनदं चक्रुः, केचिन्नष्टा विनाशिताः, केचिद्भूमौ निपेतुः प्राणशून्याः शरार्दिताः ॥

Verse 513

मा भैछ्टेति प्रतिश्रुत्य ययावभिमुखो<र्जुनम्‌ । तब अधिरथपुत्र कर्णने उन शरणार्थी सैनिकोंकी करुण पुकार सुनकर 'डरो मत” इस प्रकार उन्हें आश्वासन देकर अर्जुनका सामना करनेके लिये प्रस्थान किया

मा भैष्टेति प्रतिश्रुत्य शरणागतान् सान्त्वयन् । कर्णोऽधिरथपुत्रस्तानां करुणक्रन्दितं श्रुत्वा ययावभिमुखोऽर्जुनम् ॥

Verse 523

प्रादुश्चक्रे तदाग्नेयमस्त्रमस्त्रविदां वर: । उस समय अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ, भरतवंशियोंके श्रेष्ठ महारथी तथा सम्पूर्ण भारतीय सेनाका हर्ष बढ़ानेवाले कर्णने आग्नेयास्त्र प्रकट किया

प्रादुश्चक्रे तदाग्नेयमस्त्रमस्त्रविदां वरः । कर्णो महारथः श्रेष्ठो भरतानां हर्षवर्धनः, तदा समरेऽग्नेयास्त्रं प्रकाशयामास ॥

Verse 533

शरौघाञ्छरजालेन विदुधाव धनंजय: । प्रजवलित बाणसमूह तथा देदीप्यमान धनुष धारण करनेवाले कर्णके उन बाणसमूहोंको अर्जुनने अपने बाणोंके समुदायद्वारा छिन्न-भिन्न कर दिया

सञ्जय उवाच—धनञ्जयः शरजालेन शरौघान् अभिद्रुतान् विदुधाव। कर्णस्य दीप्तधनुषो निर्गतान् प्रज्वलितबाणसमूहान् अर्जुनः स्वशरसमूहैः छित्त्वा विच्छिद्य व्यकीर्णयत्॥

Verse 553

विव्यधु: कर्णमासाद्य त्रिभिस्त्रिभिरजिद्वागै: । इसी समय धृष्टद्युम्न, भीम तथा महारथी सात्यकिने भी कर्णके पास पहुँचकर उसे तीन-तीन बाणोंसे घायल कर दिया

सञ्जय उवाच—कर्णमासाद्य ते सर्वे त्रिभिस्त्रिभिः शरैर्विव्यधुः। तस्मिन्नेव क्षणे धृष्टद्युम्नो भीमश्च महारथिः सात्यकिश्च कर्णसमीपमागत्य त्रिभिस्त्रिभिः शरैस्तं ताडयामासुः॥

Verse 576

रथशक्ती: समुत्क्षिप्प भृशं सिंहा इवानदन्‌ । अपने धनुष कट जानेपर विषहीन भुजंगमोंके समान उन शूरवीरोंने रथ-शक्तियोंको ऊपर उठाकर सिंहोंके समान भयंकर गर्जना की

सञ्जय उवाच—धनूंषि छिन्नानि तेषां दृष्ट्वा ते शूरा विषहीनभुजङ्गमा इव रथशक्तीः समुत्क्षिप्य भृशं सिंहा इवानदन्॥

Verse 593

ननाद बलवान्‌ कर्ण: पार्थाय विसृजज्छरान्‌ । परंतु बलवान्‌ कर्णने सीधे जानेवाले तीन-तीन बाणसमूहोंद्वारा उन शक्तियोंके टुकड़े- टुकड़े करके अर्जुनपर बाणोंकी वर्षा करते हुए सिंहनाद किया

सञ्जय उवाच—बलवान् कर्णः पार्थाय शरान् विसृजन् सिंहनादं ननाद। स ताः शक्तीः समापतन्तीः त्रिभिस्त्रिभिः शरसमूहैः सरलैः खण्डशः कृत्वा पुनरर्जुनं शरवर्षेणावाकिरत्॥

Verse 633

वरासिना कर्णपक्षान्‌ जघान दश पञ्च च | तदनन्तर भीमसेनने गरुड़की भाँति अपने रथसे उछलकर उत्तम खड्गद्वारा कर्णपक्षके पंद्रह योद्धाओंको मार डाला

सञ्जय उवाच—वरासिना कर्णपक्षान् पञ्चदश जघान। तदनन्तरं भीमसेनो गरुड इव रथात् समुत्प्लुत्य उत्तमखड्गेन कर्णपक्षस्य पञ्चदश योधान् निहत्य पातयामास॥

Verse 653

जघान चन्द्रवर्माणं बृहत्क्षत्रं च नैषधम्‌ । धष्टद्युम्नने भी श्रेष्ठ खड़ग और चमकीली ढाल लेकर चन्द्रवर्मा तथा निषधराज बृहत्क्षतका काम तमाम कर दिया

सञ्जय उवाच—हे भरतश्रेष्ठ! धृष्टद्युम्नः खड्गं गृहीत्वा दीप्तां चर्म च, चन्द्रवर्माणं नैषधराजं बृहत्क्षत्रं च जघान।

Verse 666

आदाय कर्ण विव्याध त्रिसप्तत्या नदन्‌ रणे | तदनन्तर पाञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्नने अपने रथपर बैठकर दूसरा धनुष ले रणक्षेत्रमें गर्जना करते हुए तिहत्तर बाणोंद्वारा कर्णको बींध डाला

सञ्जय उवाच—रणमध्ये नदन् स कर्णं त्रिसप्तत्या शरैर्विव्याध। ततः पाञ्चालराजकुमारो धृष्टद्युम्नः स्वं रथमारुह्य द्वितीयं धनुरादाय, रणभूमौ गर्जन् कर्णं पुनस्त्रिसप्तत्या शरैर्भित्त्वा न्यपातयत्।

Verse 673

सूतपुत्र॑ चतुःषष्ट्या विद्ध्वा सिंह इवानदत्‌ | तत्पश्चात्‌ चन्द्रमाके समान कान्तिमान्‌ सात्यकिने भी दूसरा धनुष हाथमें लेकर सूतपुत्र कर्णको चौंसठ बाणोंसे घायल करके सिंहके समान गर्जना की

सञ्जय उवाच—सूतपुत्रं कर्णं चतुःषष्ट्या शरैर्विद्ध्वा सात्यकिः सिंह इवानदत्। ततः स चन्द्रमाः समकान्तिमान् द्वितीयं धनुरादाय हस्ते, कर्णं पुनश्चतुःषष्ट्या शरैर्भित्त्वा रणे दृढनिश्चयः सिंहवत् गर्जितवान्।

Verse 693

निमज्जमान राधेयमुज्जहु: सात्यकार्णवात्‌ | तत्पश्चात्‌ दुर्योधन, द्रोणाचार्य तथा राजा जयद्रथने डूबते हुए राधानन्दन कर्णका सात्यकिरूपी समुद्रसे उद्धार किया

सञ्जय उवाच—निमज्जमानं राधेयं सात्यकिसागरादुद्धृतवन्तः। ततः दुर्योधनः द्रोणाचार्यश्च राजा जयद्रथश्च, रणे समाश्वास्य तं समुद्धारं चक्रुः।

Verse 716

नकुल: सहदेवश्व सात्यकिं जुगुपू रणे । उधर धृष्टद्युम्न, भीमसेन, अभिमन्यु, अर्जुन, नकुल तथा सहदेवने रणक्षेत्रमें सात्यकिका संरक्षण आरम्भ किया

सञ्जय उवाच—रणे नकुलः सहदेवश्च सात्यकिं जुगुपतुः। तत्र धृष्टद्युम्नो भीमसेनोऽभिमन्युर्जुनो नकुलः सहदेवश्च समागम्य, रणभूमौ सात्यकिं परिरक्षितुं प्रचक्रुः।

Verse 726

तावकानां परेषां च त्यक्त्वा प्राणानभूद्‌ रण: । महाराज! इस प्रकार आपके तथा शत्रुपक्षके सम्पूर्ण धनुर्धरोंके विनाशके लिये उनमें परस्पर प्राणोंकी परवा न करके अत्यन्त भयंकर युद्ध होने लगा

तावकानां परेषां च त्यक्त्वा प्राणानभूद् रणः । महाराज! एवं तेषां परस्परं प्राणानपेक्ष्य उभयपक्षीयानां सर्वधनुर्धराणां विनाशायातिभीषणो युद्धारम्भोऽभवत् ॥

Verse 753

इस प्रकार उन निर्भीक सैनिकोंका महान्‌ शक्तिशाली विपक्षी योद्धाओंके साथ अत्यन्त घमासान युद्ध हो रहा था

एवं तेषां निर्भयानां सैनिकानां महाबलैः विपक्षीयैः सहातिघोरं घोरतरं घमासानं युद्धमभवत्, यत् क्रव्यादपशुपक्षिणां पिशाचानां च हर्षवर्धनं यमराज्यस्य च समृद्धिकरं बभूव ॥

Verse 1636

बभ्रमु: समरे नागा मृद्नन्त: शतशो नरान्‌ । कितने ही गजराज अपने दाँतोंमें लगी हुई मनुष्योंकी आँतें लिये समरभूमिमें सैकड़ों योद्धाओंको कुचलते हुए चक्कर लगा रहे थे

बभ्रमुः समरे नागा मृद्नन्तः शतशो नरान् । केचित् गजराजाः समरभूमौ दन्तेषु लग्ननरान्त्राः सन्तः शतशो योद्धॄन् मर्दयन्तो भ्रमन्ति स्म ॥

Verse 3136

मातड़ो न्यपतद्‌ भूमौ नदीरोध इवोष्णगे । कोई अपने ही सैनिकोंको और कोई शत्रु-योद्धाओंको अपने तीखे बाणोंसे मार रहा था। उस युद्धमें पर्वत शिखरके समान विशालकाय हाथी नाराचसे मारा जाकर वर्षाकालमें नदीके तटकी भाँति धरतीपर गिरा और ढेर हो गया

मातङ्गो न्यपतद् भूमौ नदीरोध इवोष्णगे । तस्मिन् युद्धे केचित् स्वसैनिकान् केचित् शत्रुयोद्धॄन् तीक्ष्णैर्बाणैर्जघ्नुः । पर्वतशिखरसमो विशालकायो गजो नाराचैर्विद्धो वर्षाकाले नदीतट इव भूमौ पतित्वा निपपात ॥

Verse 5636

तेषां त्रयाणां चापानि चिच्छेद विशिखैस्त्रिभि: । तब राधानन्दन कर्णने अपने बाणोंकी वर्षद्वारा अर्जुनके बाणोंका निवारण करके अपने तीन बाणोंद्वारा धृष्टद्युम्न आदि तीनों वीरोंके धनुषोंको भी काट दिया

तेषां त्रयाणां चापानि चिच्छेद विशिखैस्त्रिभिः । ततः राधानन्दनः कर्णोऽर्जुनस्य बाणवर्षं स्वबाणवृष्ट्या निवार्य, त्रिभिर्बाणैर्धृष्टद्युम्नादीनां त्रयाणामपि धनूंषि चिच्छेद ॥

Verse 7463

संयुक्ता: समदृश्यन्त पत्तयश्चापि पत्तिभि: । घोड़ोंसे घोड़े, हाथियोंसे हाथी, रथियोंसे रथी और पैदलोंसे पैदल जूझते दिखायी दे रहे थे

संयुक्ताः समदृश्यन्त पत्तयश्चापि पत्तिभिः । अश्वैरश्वा गजैर्गजाः रथिभी रथिनस्तथा पदातयः पदातिभिः समरे समयुध्यन्ते स्म ॥

Frequently Asked Questions

The chapter stages a dharma-saṃkaṭa between strategic necessity (capturing or neutralizing protected leaders through specialized formations and diversion) and the ethical unease that arises when such strategy results in the isolation and death of a young, valorous combatant.

Power is portrayed as relational rather than merely numeric: Droṇa underscores that the Kṛṣṇa–Arjuna alliance alters the field of possibility, implying that prudent leadership must account for moral-psychological force multipliers (alliances, counsel, legitimacy) alongside raw strength.

No explicit phalaśruti appears in this passage; the meta-commentary functions indirectly through Dhṛtarāṣṭra’s lament on the harshness of kṣatriya codes, framing the narration as an ethical inquiry rather than mere chronicle.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App