Adhyaya 269
Viṣṇu-Pañjara (विष्णुपञ्जरम्) — The Protective Armor of Viṣṇu
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਣੁ-ਪੰਜਰ’ ਨਾਮਕ ਕਵਚ-ਰੂਪ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਵਧ ਦੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚਤਮ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਿਯਤ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਆਯੁਧਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਤੰਤ੍ਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗਦਾ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਖੜਗ; ਨਾਲ ਹੀ ਮੱਧ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਦ੍ਵਾਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਹ ਦੁਆਰਾ ਸਰਬਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਜ੍ਵਲੰਤ ਗਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਦੇ ਗਰਜਨ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਭੂਤ, ਪਿਸਾਚ, ਡਾਕਣੀ, ਪ੍ਰੇਤ, ਵਿਨਾਇਕ, ਕੁਸ਼ਮਾਂਡ ਆਦਿ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਸਰਪ ਭਯ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ-ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਪਰਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਨਾਮ-ਜਪ ਨਾਲ ‘ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਸ਼ੁਭ’ ਨਾਸ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਮੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਭਕਤੀ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
अ प्रणीतम् श्रीलश्री वङ्गदेशीयासियातिक्-समाजानुज्ञया श्रीराजेन्द्रलालमित्रेण परिशोधितम् कलिकाताराजधान्यां गणेशयन्त्रे मुद्रितञ्च संवत् अग्निपुराणम् अथोनसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः विष्णुपञ्जरं पुष्कर उवच त्रिपुरञ्जघ्नुषः पूर्वं ब्रह्मणा विष्णुपञ्जरं शङ्करस्य द्विजश्रेष्थ रक्षणाय निरूपितं
ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਵਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ‘ਵਿਸ਼ਣੁ-ਪੰਜਰ’ ਨਾਮਕ ਕਵਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੋ ਸੌ ਉਨਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਵਿਸ਼ਣੁ-ਪੰਜਰ’ ਹੈ।
Verse 2
वागीशेन च शक्रस्य बलं हन्तुं प्रयास्यतः तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि तत्त्वं शृणु जयादिमत्
ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵਾਗੀਸ਼ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਤੱਤ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹੇ ਜਯਾਦਿਮਤ, ਸੁਣ।
Verse 3
विष्णुः प्राच्यां स्थितश् चक्री हरिर्दक्षिनणतो गदी प्रतीच्यां शार्ङ्गधृग्विष्णुर्जिष्णुः खड्गी ममोत्तरे
ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗਦਾਧਾਰੀ ਹਰੀ; ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰੰਗਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਖੜਗਧਾਰੀ ਜਿਸ਼ਨੂ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।
Verse 4
हृषीकेशो विकोणेषु तच्छिद्रेषु जनार्दनः क्रोडरूपी हरिर्भूमौ नरसिंहो ऽम्बरे मम
ਮੱਧਵਰਤੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵੱਸਣ, ਅਤੇ ਰੰਧਰ-ਛਿਦਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਜਨਾਰਦਨ ਕਰਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਾਹ-ਰੂਪੀ ਹਰੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਹ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।
Verse 5
क्षुरान्तममलञ्चक्रं भ्रमत्येतत् सुदर्शनं अस्यांशुमाला दुष्प्रेक्ष्या हन्तुं प्रेतनिशाचरान्
ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ, ਛੁਰੇ ਦੀ ਧਾਰ ਵਰਗੇ ਤਿੱਖੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨਾਲ, ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਿਰਣ-ਮਾਲਾ ਦੇਖਣੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੈ।
Verse 6
गदा चेयं सहस्रार्चिःप्रदीप्तपावकोज्ज्वला रक्षोभूतपिशाचानां डाकिनीनाञ्च नाशनी
ਇਹ ਗਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ, ਭੂਤਾਂ, ਪਿਸਾਚਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕਿਨੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 7
शार्ङ्गविस्फूर्जितञ्चैव वासुदेवस्य मद्रिपून् तिर्यङ्मनुष्यकुष्माण्डप्रेतादीन् हन्त्वशेषतः
ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਗੱਜਣ ਵਰਗੀ ਟੰਕਾਰ ਮੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ, ਕੁਸ਼ਮਾਂਡ, ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਹੋਣ—ਬਿਨਾ ਬਚਤ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇ।
Verse 8
खड्गधारोज्ज्वलज्जो ऽत्स्नानिर्धूता ये समाहिताः ते यान्तु शाम्यतां सद्यो गरुडेनेव पन्नगाः
ਜੋ ਖੜਗ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਜਵਲੰਤ ਹਨ—ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਝਟਕ ਕੇ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਮਾਹਿਤ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕੀਤੇ—ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਚਲੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨਾਲ ਸੱਪ ਦਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
ये कुष्माण्डास्था यक्षा ये दैत्या ये निशाचराः प्रेता विनायकाः क्रूरा मनुष्या जम्भगाः खगाः
ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਸੱਤਾਵਾਂ ਹੋਣ, ਯਕਸ਼ ਹੋਣ, ਦੈਤ੍ਯ ਹੋਣ, ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਹੋਣ, ਪ੍ਰੇਤ ਹੋਣ, ਵਿਨਾਇਕ (ਵਿਘਨਕਾਰੀ) ਹੋਣ, ਕ੍ਰੂਰ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ, ਜੰਭਗ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਖਗ ਹੋਣ।
Verse 10
सिंहादयश् च पशवो दन्दशूकाश् च पन्नगाः सर्वे भवन्तु ते सौम्याः कृष्णशङ्खरवाहताः
ਸ਼ੇਰ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰ, ਡੰਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਸੱਪ—ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮ੍ਰਿਦੁ ਬਣ ਜਾਣ।
Verse 11
चित्तवृत्तिहरा ये मे ये जनाः स्मृतिहारकाः बलौजसञ्च हर्तारश्छायाविभ्रंशकाश् च ये
ਜੋ ਮੇਰੀ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਤੇਜ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਛਾਂ ਦਾ ਵਿਗਾੜ ਜਾਂ ਲੋਪ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 12
ये चोपभोगहर्तारो ये च लक्षणनाशकाः कुष्माण्डास्ते प्रणश्यन्तु विष्णुचक्ररवाहताः
ਜੋ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਗੱਜਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਵੱਜ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 13
बुद्धिस्वास्थ्यं मनःस्वास्थ्यं स्वास्थ्यमैन्द्रियकं तथा ममास्तु देवदेवस्य वासुदेवस्य कीर्तनात्
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਮਨ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 14
पृष्ठे पुरस्तान्मम दक्षिणोत्तरे विकोणतश्चास्तु जनार्दनोहरिः तमीड्यमीशानमनन्तमच्युतं जनार्दनं प्रणिपतितो न सीदति
ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਅੱਗੇ, ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ, ਅਤੇ ਤਿਰਛੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਾਰਦਨ ਹਰੀ ਵੱਸਣ। ਉਸ ਸਤੁਤਯੋਗ ਪ੍ਰਭੂ—ਜਨਾਰਦਨ, ਈਸ਼ਾਨ, ਅਨੰਤ, ਅਚ੍ਯੁਤ—ਨੂੰ ਜੋ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ।
Verse 15
यथा परं ब्रह्म हरिस् तथा परः जगत्स्वरूपश् च स एव केशवः सत्येन तेनाच्युतनामकीर्तनात् प्रणाशयेत्तु त्रिविधंममाशुभं
ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮੋੱਚ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਕੇਸ਼ਵ ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਨਾਮ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਦੁਆਰਾ, ਮੇਰਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Frequently Asked Questions
Protection is constructed as a spatial grid (dikbandhana): Viṣṇu’s weapon-bearing forms are stationed in the cardinal and intermediate directions, with additional guardianship over apertures, earth (Varāha), and sky (Narasiṁha).
It names multiple categories of harmful beings and forces—rākṣasas, bhūtas, piśācas, ḍākinīs, pretas, vināyakas, kuṣmāṇḍas, night-roamers, hostile animals and serpents—along with afflictions such as memory-loss, mind-disturbance, vitality-theft, and shadow-distortion.
It culminates in theological identity: Viṣṇu/Hari as Parabrahman and the universe-form, asserting that nāma-kīrtana of Acyuta/Vāsudeva grants inner health and destroys trividha aśubha, aligning apotropaic practice with devotion and metaphysical truth.