Adhyaya 276
Chapter 276 — राजवंशवर्णनम् (Description of Royal Lineages)
ਅਗਨੀ–ਵਸਿਸ਼ਠ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ/ਵੀਰ ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵੰਸ਼-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਜਨਪਦ-ਸਮਰਨ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਤੁਰਵਸੁ ਤੋਂ ਰਾਜ ਪਰੰਪਰਾ ਗਿਣਾਈ ਗਈ ਹੈ—ਵਰਗ, ਗੋਭਾਨੁ, ਤ੍ਰੈਸ਼ਾਨੀ, ਕਰੰਧਮ, ਮਰੁੱਤ, ਦੁਸ਼ਮੰਤ, ਵਰੂਥ, ਗਾਂਡੀਰ। ਫਿਰ ਗਾਂਧਾਰ, ਕੇਰਲ, ਚੋਲ, ਪਾਂਡ੍ਯ, ਕੋਲ ਵਰਗੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜਨਪਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਵੰਸ਼-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਜੋੜ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਰੁਹ੍ਯੁ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵਭ੍ਰੁਸੇਤੁ, ਪੁਰੋਵਸੁ, ਧਰਮ, ਘ੍ਰਿਤ, ਵਿਦੁਸ਼, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ; ਅੱਗੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ/ਜਾ-ਸ੍ਰਿੰਜਯ, ਜਨਮੇਜਯ ਅਤੇ ਉਸ਼ੀਨਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਾਖਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਪ੍ਰਿਥੁਦਰਭ, ਵੀਰਕ, ਕੈਕેય, ਭਦ੍ਰਕ—ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼-ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਵੰਸ਼—ਅੰਗ → ਦਧਿਵਾਹਨ → ਦਿਵਿਰਥ … ਕਰ্ণ → ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ → ਪ੍ਰਿਥੁਸੇਨ—ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਪੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਧਰਮਾਰਥ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜ, ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਸਮੇਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
पञ्चसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सुरासुरैर् अमन्थाब्धिमिति क , छ च देवासुरहरो ऽभवदिति क , घ , ञ , ट च अथ षट्सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजवंशवर्णनं अग्निर् उवाच तुर्वसोश् च सुतो वर्गो गोभानुस्तस्य चात्मजः गोभानोरासीत् त्रैशानिस्त्रैशानेस्तु करन्धमः
ਦੋ ਸੌ ਪਚੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੈ; ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵ-ਅਸੁਰ-ਹਰ (ਸੰਹਾਰਕ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ’ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੋ ਸੌ ਛਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਰਣਨ—ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਰਵਸੁ ਤੋਂ ਵਰਗ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੋਭਾਨੁ ਸੀ। ਗੋਭਾਨੁ ਤੋਂ ਤ੍ਰੈਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰੈਸ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਕਰੰਧਮ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 2
करन्धमान्मरुत्तोभूद् दुष्मन्तस्तस्य चात्मजः दुष्मन्तस्य वरूथो ऽभूद्गाण्डीरस्तु वरूथतः
ਕਰੰਧਮਾਨ ਤੋਂ ਮਰੁੱਤ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਸੀ। ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਤੋਂ ਵਰੂਥ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਰੂਥ ਤੋਂ ਗਾਂਡੀਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 3
गाण्डीराच्चैव गान्धारः पञ्च जानपदास्ततः गान्धाराः केरलाश्चोलाः पाण्ड्याः कोला महाबलाः
ਗਾਂਡੀਰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਗਾਂਧਾਰ ਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ; ਫਿਰ ਪੰਜ ਜਨਪਦ ਗਿਣੇ ਗਏ—ਗਾਂਧਾਰ, ਕੇਰਲ, ਚੋਲ, ਪਾਂਡਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਕੋਲ।
Verse 4
द्रुह्यस्तु वभ्रुसेतुश् च बभ्रुसेतोः पुरोवसुः ततो गान्धारा गान्धारैर् धर्मो धर्माद् घृतो ऽभवत्
ਦ੍ਰੁਹ੍ਯੁ ਤੋਂ ਵਭ੍ਰੁਸੇਤੁ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਭ੍ਰੁਸੇਤੁ ਤੋਂ ਪੁਰੋਵਸੁ। ਉਸ ਤੋਂ ਗਾਂਧਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਗਾਂਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਘ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 5
घृतात्तु विदुषस्तस्मात् प्रचेतास्तस्य वै शतम् आनद्रश् च सभानरश्चाक्षुषः परमेषुकः
ਘ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਵਿਦੁਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਜੰਮਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਆਨਦ੍ਰ, ਸਭਾਨਰ, ਆਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਕ ਆਦਿ।
Verse 6
सभानरात् कालानलः कालानलजस्रृञ्जयः पुरञ्जयः सृञ्जयस्य तत्पुत्रो जनमेजयः
ਸਭਾਨਰ ਤੋਂ ਕਾਲਾਨਲ ਜੰਮਿਆ; ਕਾਲਾਨਲ ਤੋਂ ਜ-ਸ੍ਰਿੰਜਯ; (ਉਸ ਤੋਂ) ਪੁਰੰਜਯ; ਅਤੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਜਯ ਸੀ।
Verse 7
तत्पुत्रस्तु महाशालस्तत्पुत्रो ऽभुन्महामनाः तस्मादुशीनरो ब्रह्मन्नृगायान्तु नृगस्ततः
ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਸ਼ਾਲ ਸੀ; ਮਹਾਸ਼ਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਮਨਾ ਸੀ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਸ ਤੋਂ ਉਸ਼ੀਨਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ਼ੀਨਰ ਤੋਂ ਨ੍ਰਿਗ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਚੱਲੀ।
Verse 8
नरायान्तु नरश्चासीत् कृमिस्तु कृमितः सुतः शोभानुस्तस्य चात्मज इति ख शोभानोरासीदिति ख कर्णा इति ज , ट च दशायां सुब्रतो जज्ञे दृशद्वत्यां शिविस् तथा
ਨਰਾਯਾਂਤੂ ਤੋਂ ਨਰ ਜੰਮਿਆ। ਨਰ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਮਿ; ਕ੍ਰਿਮਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਮਿਤ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੋਭਾਨੁ (ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੋਭਾਨੋਰ’; ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ‘ਕਰਣਾ’ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ)। ਦਸ਼ਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਵ੍ਰਤ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਿ ਵੀ ਜੰਮਿਆ।
Verse 9
शिवे पुत्रास्तु चत्वारः पृथुदर्भश् च वीरकः कैकेयो भद्रकस्तेषां नाम्रा जनपदाः शुभाः
ਸ਼ਿਵਿ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਪ੍ਰਿਥੁਦਰਭ, ਵੀਰਕ, ਕੈਕેય ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਕ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਜਨਪਦ (ਦੇਸ਼-ਖੇਤਰ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
Verse 10
तितिक्षुरुशीनरजस्तितिक्षोश् च रुषद्रथः रुषद्रथादभूत्पैलः पैलाच्च सुतपाः सुतः
ਤਿਤિક્ષੁ ਤੋਂ ਉਸ਼ੀਨਰਰਾਜ ਜੰਮਿਆ; ਅਤੇ ਤਿਤિક્ષੁ ਤੋਂ ਹੀ ਰੁਸ਼ਦ੍ਰਥ ਵੀ ਜੰਮਿਆ। ਰੁਸ਼ਦ੍ਰਥ ਤੋਂ ਪੈਲ, ਅਤੇ ਪੈਲ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਸੁਤਪਾ ਜੰਮਿਆ।
Verse 11
महायोगि बलिस्तस्मादङ्गो वङ्गश् च मुख्यकः पुण्ड्रः कलिङ्गो बालेयो बलिर्योगी बलान्वितः
ਉਸ ਮਹਾਯੋਗੀ ਬਲੀ ਤੋਂ ਅੰਗ ਅਤੇ ਵੰਗ (ਮੁੱਖ) ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਪੁੰਡ੍ਰ, ਕਲਿੰਗ ਤੇ ਬਾਲੇਯ ਵੀ ਜੰਮੇ। ਉਹ ਬਲੀ ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਬਲ-ਸੰਪੰਨ ਸੀ।
Verse 12
अङ्गाद्दधिवाहनो ऽभूत् तस्माद्दिविरथो नृपः दिविरथाद्धर्मरथस्तस्य चित्ररथः सुतः
ਅੰਗ ਤੋਂ ਦਧਿਵਾਹਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਦਿਵਿਰਥ ਹੋਇਆ। ਦਿਵਿਰਥ ਤੋਂ ਧਰਮਰਥ ਅਤੇ ਧਰਮਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਹੋਇਆ।
Verse 13
चित्ररथात्सत्यरथो लोमपदश् च तत्सुतः लोमपादाच्चतुरङ्गः पृथुलाक्षश् च तत्सुतः
ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਤੋਂ ਸਤ੍ਯਰਥ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲੋਮਪਾਦ ਸੀ। ਲੋਮਪਾਦ ਤੋਂ ਚਤੁਰੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪૃਥੁਲਾਕ੍ਸ਼ ਹੋਇਆ।
Verse 14
पृथुलाक्षाच्च चम्पो ऽभूच्चम्पाद्धर्यङ्गको ऽभवत् हर्यङ्गाच्च भद्ररथो बृहत्कर्मा च तत्सुतः
ਪૃਥੁਲਾਕ੍ਸ਼ ਤੋਂ ਚੰਪ ਹੋਇਆ; ਚੰਪ ਤੋਂ ਹਰ੍ਯੰਗਕ ਹੋਇਆ। ਹਰ੍ਯੰਗ ਤੋਂ ਭਦ੍ਰਰਥ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਤਕਰਮਾ ਹੋਇਆ।
Verse 15
तस्मादभूद्वॄहद्भानुर्वृहद्भानोर्बृहात्मवान् तस्माज्जयद्रथो ह्य् आसीज्जयद्रथाद्वृहद्रथः
ਉਸ ਤੋਂ ਵ੍ਰਿਹਦਭਾਨੁ ਹੋਇਆ; ਵ੍ਰਿਹਦਭਾਨੁ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਾਤਮਵਾਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜਯਦ੍ਰਥ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਯਦ੍ਰਥ ਤੋਂ ਵ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਹੋਇਆ।
Verse 16
वृहद्रथाद्विश्वजिच्च कर्णो विश्वजितो ऽभवत् कर्णस्य वृषसेनस्तु पृथुसेनस्तदात्मजः एतो ऽङ्गवंशजा भूपाः पूरोर्वंशं विबोध मे
ਵ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਜਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਜਿਤ ਤੋਂ ਕਰਨ ਹੋਇਆ। ਕਰਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪૃਥੁਸੇਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅੰਗ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਭੂਪ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪੂਰੂ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।
Frequently Asked Questions
It presents rajavaṁśa-varṇana—genealogical succession of kings and the emergence of janapadas—linking dynastic memory to dharmic kingship and cultural geography.
Gāndhāras, Keralas, Colas (Cholas), Pāṇḍyas, and Kola are enumerated as powerful territorial peoples.
By grounding sovereignty in sacred lineage and remembered precedent, it frames governance and territory as dharmically ordered realities rather than merely political constructs.
Yes—names such as Śobhānu/Śobhānor and Karṇā appear as manuscript variants, indicating a living transmission and the need for critical comparison across recensions.