Adhyaya 264
Chapter 264 — Dikpālādi-snāna (Bathing rites for the Dikpālas and associated deities)
ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸਰਵਕਾਮਨਾ-ਸਿਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਉਤਪਾਦਕ ਸਨਾਨ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਨਦੀ-ਕੰਢੇ, ਸਰੋਵਰ, ਘਰ, ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ। ਸੰਦਰਭ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ—ਜ੍ਵਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਨਾਇਕ-ਗ੍ਰਹਦੋਸ਼) ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਹਿਤ, ਜੈ-ਇੱਛੁਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤ, ਗਰਭਪਾਤ ਦੋਸ਼ ਲਈ ਕਮਲ-ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਵਜਾਤ ਹਾਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਨੇੜੇ ਸਨਾਨ। ਕਾਲ-ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਨਵ ਦਿਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਰੇਵਤੀ ਜਾਂ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉਤਸਾਦਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੀ ਹੈ। ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀ ਚੂਰਨ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਜੌ-ਚੂਰਨ ਸਮੇਤ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਉਦਵਰਤਨ, ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ-ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਹਰ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਆਯੁਧ-ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਲਿਖ/ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੇ ਕੇ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ-ਸਿਧੀ ਲਈ ਇਸ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਾਅ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे देवपूजावैश्वदेवबलिर्नाम त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुःषष्ठ्यधिअकद्विशततमो ऽध्यायः दिक्पालादिस्नानं अग्निर् उवाच सर्वार्थसाधनं स्नानं वक्ष्ये शान्तिकरं शृणु स्नापयेच्च सरित्तीरे ग्रहान् विष्णुं विचक्षणः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਅਤੇ ਬਲੀ’ ਨਾਮਕ 263ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 264ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਦਿਕਪਾਲ ਆਦਿ ਦੇ ਸਨਾਨ-ਵਿਧਾਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਨਾਨ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ। ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
Verse 2
सौरभेया इति क , घ , छ , ञ च पुष्पराशय इति ज , ट च देवालये ज्वरार्त्यादौ विनायकग्रहार्दिते विद्यार्थिनो ह्रदे गेहे जयकामस्य तीर्थके
‘ਸੌਰਭੇਯਾ’ ਨਾਮ-ਸਮੂਹ ਕ, ਘ, ਛ, ਞ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਪੁਸ਼ਪਰਾਸ਼ਯ’ ਨਾਮ-ਸਮੂਹ ਜ ਅਤੇ ਟ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ੁਕਾਮ/ਜ੍ਵਰ ਆਦਿ ਪੀੜਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਨਾਇਕ-ਗ੍ਰਹ ਪੀੜਤ ਲਈ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ, ਝੀਲ ਵਿੱਚ, ਘਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 3
पद्मिन्यां स्नापयेन्नारीं गर्भो यस्याः स्रवेत्तथा अशोकसन्निधौ स्नायाज्जातो यस्या विनश्यति
ਜਿਸ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਗਰਭ ਸ੍ਰਵ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਨਵਜਾਤ ਸੰਤਾਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ।
Verse 4
पुष्पार्थिनाञ्च पुष्पाढ्ये पुत्रार्थिनाञ्च सागरे गृहसौभाग्यकामानां सर्वेषां विष्णुसन्निधौ
ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਥਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ; ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ (ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ) ਆਸਰਾ ਲੈਣ; ਅਤੇ ਘਰ-ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
वैष्णवे रेवतीपुष्ये सर्वेषां स्नानमुत्तमं स्नानकामस्य सप्ताहम्पूर्वमुत्सादनं स्मृतं
ਵੈਸ਼ਨਵ ਦਿਨ—ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਰੇਵਤੀ ਜਾਂ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਸਭ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸੱਤ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਉਤਸਾਦਨ (ਲੇਪਨ ਤੇ ਸ਼ੋਧਨ) ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 6
पुनर् नवां रोचनाञ्च शताङ्गं गुरुणी त्वचं मधूकं रजनी द्वे च तगरन्नागकेशरम्
ਪੁਨਰਨਵਾ, ਰੋਚਨਾ, ਸ਼ਤਾਂਗ, ਗੁਰੂਣੀ ਦੀ ਛਾਲ, ਮਧੂਕ, ਰਜਨੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ, ਤਗਰ ਅਤੇ ਨਾਗਕੇਸਰ—ਇਹ ਵੀ (ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ) ਪਾਓ।
Verse 7
अम्बरीञ्चैव मञ्जिष्ठां मांसीयासकमर्दनैः प्रियङ्गुसर्षपं कुष्ठम्बलाम्ब्राह्मीञ्च कुङ्कुमं
ਅੰਬਰੀ, ਮੰਜਿਠਾ, ਮਾਂਸੀ, ਯਾਸਕ ਅਤੇ ਮਰਦਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਸਰੋਂ, ਕੁਸ਼ਠ, ਬਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ—ਇਹ ਵੀ (ਲੇਪ ਵਿੱਚ) ਲਵੋ।
Verse 8
पञ्चगव्यं शक्तुमिश्रं उद्वर्त्य स्नानमाचरेत् मण्डले कर्णिकायाञ्च विष्णुं ब्राह्मणमर्चयेत्
ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨੂੰ ਸੱਤੂ (ਭੁੰਨੇ ਜੌ ਦੇ ਆਟੇ) ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਉਬਟਨ ਵਾਂਗ ਮਲ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਰ্ণਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 9
दक्षे वामे हरं पूर्वं पत्रे पूर्वादिके क्रमात् लिखेदिन्द्रादिकान्देवान् सायुधान् सहबान्धवान्
ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਲਿਖੇ। ਫਿਰ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਸਹਚਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਦਰਸਾਵੇ।
Verse 10
स्नानमण्डलकान् दिक्षु कुर्याच्चैव विदिक्षु च विष्णुब्रह्मेशशक्रादींस्तदस्त्राण्यर्च्य होमयेत्
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਮੰਡਲ ਬਣਾਏ। ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ), ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਹੋਮ ਕਰੇ।
Verse 11
एकैकस्य त्वष्टशतं समिधस्तु तिलान् धृतं भद्रः सुभद्रः सिद्धार्थः कलसाः पुष्टिवर्धनाः
ਹਰ ਇਕ ਕਰਮ ਲਈ ਸਮਿਧਾਂ ਅੱਠ ਸੌ ਹੋਣ; ਤਿਲ ਅਤੇ ਘੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਕਲਸ਼ ‘ਭਦ੍ਰ’, ‘ਸੁਭਦ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਸਿੱਧਾਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੋਣ—ਜੋ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
अमोघश्चित्रभानुश् च पर्जन्यो ऽथ सुदर्शनः स्थापयेत्तु वटानेनान् साश्विरुद्रमरुद्गणान्
‘ਅਮੋਘ’, ‘ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ’, ‘ਪਰਜਨ੍ਯ’ ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਟ-ਵਿਨਿਆਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਜੁੜਵਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮਰੁਦ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 13
सहवाहनानिति घ , ज च विश्वे देवस् तथा दैत्या वसवो मुनयस् तथा आवेशयन्तु सुप्रीतास् तथान्या अपि देवताः
“ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ” — ‘ਘ’ ਅਤੇ ‘ਜ’ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਦੈਤ੍ਯ, ਵਸੂ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਕਰਮ/ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ; ਹੋਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰਨ।
Verse 14
ओषधीर् निक्षिपेत् कुम्भे जयन्तीं विजयां जयां शतावरीं शतपुष्पां विष्णुक्रान्तापराजिताम्
ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਰੱਖੋ—ਜਯੰਤੀ, ਵਿਜਯਾ, ਜਯਾ, ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਕ੍ਰਾਂਤਾ (ਅਪਰਾਜਿਤਾ)।
Verse 15
ज्योतिष्मतीमतिबलाञ्चन्दनोशीरकेशरं कस्तूरिकाञ्च कर्पूरं बालकं पत्रकं त्वचं
ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਤੀ, ਅਤਿਬਲਾ, ਚੰਦਨ, ਉਸ਼ੀਰ, ਕੇਸਰ, ਕਸਤੂਰੀ, ਕਪੂਰ, ਬਾਲਕ, ਪੱਤਰਕ ਅਤੇ ਤ੍ਵਚਾ—ਇਹ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 16
जातीफलं लवङ्गञ्च मृत्तिकां पञ्चगव्यकं भद्रपीठे स्थितं साध्यं स्नापयेयुर्द्विजा बलात्
ਜਾਇਫਲ, ਲੌਂਗ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ—ਭਦ੍ਰਪੀਠ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸਾਧ੍ਯ ਦਾ ਦ੍ਵਿਜ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸਨਾਪਨ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ।
Verse 17
राजाभिषेकमन्त्रोक्तदेवानां होमकाः पृथक् पूर्णाहुतिन्ततो दत्वा गुरवे दक्षिणां ददेत्
ਰਾਜਾਭਿਸ਼ੇਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਕਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 18
इन्द्रो ऽभिषिक्तो गुरुणा पुरा दैत्यान् जघान ह दिक्पालस्नानङ्कथितं संग्रामादौ जयादिकं
ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਇੰਦਰ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਦਿਕਪਾਲ-ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It is presented as sarvārtha-sādhana and śānti-kara: a bath that accomplishes aims (health, prosperity, victory) while pacifying disturbances, especially those linked to grahas and directional forces.
The chapter states that bathing is best for everyone on a Vaiṣṇava day when the Moon is in Revatī or Puṣya.
It combines Vishnu-centered worship (including honoring a brahmana) with precise mandala construction, directional deity inscription, specified offerings, kalasha arrangements, and homa—showing Agneya Vidya as both bhakti-aligned and shastrically engineered.
For miscarriage: bathing in a lotus-pond; for repeated newborn loss: bathing near an Ashoka tree—each tying place-specific sanctity to desired outcomes.
Indra’s consecration by his guru and subsequent victory over Daityas serves as a precedent (itihasa-style proof) that abhiṣeka/snana rites empower success, especially for victory at the start of battle.