Adhyaya 262
Veda-vidhana & VamshaAdhyaya 26233 Verses

Adhyaya 262

Utpāta-śānti (Pacification of Portents)

ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਿਛਲੇ ਅਥਰਵ-ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ‘ਉਤਪਾਤ-ਸ਼ਾਂਤੀ’—ਰਾਜਧਰਮ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੁਭ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ—ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਸਤੋਤ੍ਰ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ: ਪ੍ਰਤਿਵੇਦ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਵਿਵਰਧਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦੀ ਤੇ ਸਾਮਵੇਦੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਆਹਵਾਨ ਵੀ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਅਰਪਣ/ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਨੂੰ ਸਰਵਦਾਤਾ, ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪ-ਸ਼ੋਧਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਨਾਲ ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਅਭਯਾ, ਸੌਮਿਆ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਂਤੀਆਂ, ਦੇਵਤਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਣੀ-ਤਾਬੀਜ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਣਾ ਵਿਧੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਤਪਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਭੌਮ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ—ਉਲਕਾ, ਪਰਿਵੇਸ਼, ਵਿਗੜੀ ਵਰਖਾ, ਭੂਚਾਲ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਵਿਕਾਰ, ਅੱਗ ਦੇ ਅਨਿਸ਼ਟ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਕੁਨ, ਜਲ-ਦੂਸ਼ਣ, ਅਸਧਾਰਣ ਜਨਮ, ਪਸ਼ੂ-ਵਿਪਰਿਆਸ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਆਦਿ—ਰੱਖ ਕੇ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ/ਅਗਨੀ/ਸ਼ਿਵ/ਪਰਜਨ੍ਯ-ਵਰੁਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਦੇਵ ਪੂਜਾ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤਿਕਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अथर्वविधानं नामैकषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः क्रुद्धं भूपं प्रसादयेदिति घ , ज , झ च अथ द्विषष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः उत्पातशान्तिः पुष्कर उवाच श्रीसूक्तं प्रतिवेदञ्च ज्ञेयं लक्ष्मीविवर्धनं हिरण्यवर्णा हरिणीमृचः पञ्चदश श्रियः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਅਥਰਵ-ਵਿਧਾਨ’ ਨਾਮਕ 261ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ (ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’—ਘ, ਜ, ਝ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਭਾਗ) ਹੈ। ਹੁਣ 262ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਉਤਪਾਤ-ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਵੇਦ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਾਣੋ; ‘ਹਿਰਣ੍ਯਵਰਣਾ’ ਆਦਿ ਪੰਦਰਾਂ ਰਿਚਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਸੂਕਤ ਹਨ।

Verse 2

रथेष्वक्षेषु वाजेति चतस्रो यजुषि श्रियः स्रावन्तीयं तथा साम श्रीसूक्तं सामवेदके

ਯਜੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ‘ਰਥੇਸ਼ੁ’, ‘ਅਕਸ਼ੇਸ਼ੁ’, ‘ਵਾਜੇਤੀ’ ਆਦਿ ਯਜੁਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਚਾਰ ਆਹਵਾਨ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਮਵੇਦ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ‘ਸ੍ਰਾਵੰਤੀਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਾਮਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਵੀ ਹੈ।

Verse 3

श्रियं धातर्मयि धेहि प्राक्तमाथर्वणे तथा श्रीसूक्तं यो जपेद्भक्त्या हुत्वा श्रीस्तस्य वै भवेत्

‘ਹੇ ਧਾਤ੍ਰ! ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਧਾਰਨ ਕਰ’—ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਥਰਵਣ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹਵਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 4

पद्मानि चाथ विल्वानि हुत्वाज्यं वा तिलान् श्रियः एकन्तु पौरुषं सूक्तं प्रतिवेदन्तु सर्वदं

ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਮਲ ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਪੱਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ—ਜਾਂ ਘੀ ਜਾਂ ਤਿਲ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਿਵੇਦ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 5

सूक्तेन द्दद्यान्निष्पापो ह्य् एकैकया जलाञ्जलिं स्नात एकैकया पुष्पं विष्णोर्दत्वाघहा भवेत्

ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਅਰਪਣ/ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਜਲਾਂਜਲੀ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਫੁੱਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 6

स्नात एकैकया दत्वा फलं स्यात् सर्वकामभाक् महापापोपपान्तो भवेज्जप्त्वा तु पौरुषं

ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ਕੋਈ ਹਰ ਵਾਰੀ ਇਕ-ਇਕ (ਸਿੱਕਾ/ਵਸਤੂ) ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ‘ਪੌਰੁਸ਼’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

कृच्छ्रैर् विशुद्धो जप्त्वा च हुत्वा स्नात्वाथ सर्वभाक् अष्टादशभ्यः शान्तिभ्यस्तिस्रो ऽन्याः शान्तयो वराः

ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਹੋਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ (ਕਰਮ/ਫਲ) ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਠਾਰਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।

Verse 8

अमृता चाभयवा सौम्या सर्वोत्पातविमर्दनाः अमृता सर्वदवत्या अभया ब्रह्मदैवता

‘ਅਮ੍ਰਿਤਾ’, ‘ਅਭਯਾ’ ਅਤੇ ‘ਸੌਮਿਆ’—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਉਤਪਾਤ/ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਭਯਾ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ।

Verse 9

सौम्या च सर्वदैवत्या एका स्यात्सर्वकामदा ह्य् एकैकश इति क , घ , छ , ञ च अभयाया मणिः कार्यो वरुणस्य भृगूत्तम

‘ਸੌਮਿਆ’ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ’—ਇਹ ਕ, ਘ, ਛ ਅਤੇ ਞ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਰੁਣ ਲਈ ‘ਅਭਯਾ’ ਦਾ ਰੱਖਿਆ-ਮਣੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 10

शतकाण्डो ऽमृतायाश् च सौम्यायाः शङ्कजो मणिः तद्दैवत्यास् तथा मन्त्राः सिद्धौ स्यान्मणिबन्धनं

ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਦੇਵੀ ਲਈ ਸ਼ਤਕਾਣਡ ਮਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌਮਿਆ ਲਈ ਸ਼ੰਖ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ (ਸ਼ੰਖਜ) ਮਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਮਣੀ ਦਾ ਬੰਧਨ/ਧਾਰਣ-ਸੰਸਕਾਰ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

दिव्यान्तरीक्षभौमादिसमुत्पातार्दना इमाः दिव्यान्तरीक्षभौमन्तु अद्भुतं त्रिविधं शृणु

ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਭੌਮ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਪੱਤੀਕਾਰਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹਨ। ਹੁਣ ਦਿਵ੍ਯ–ਅੰਤਰਿਕਸ਼–ਭੌਮ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਅਦਭੁਤ (ਲੱਛਣ) ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਵਰਗੀਕਰਨ ਸੁਣੋ।

Verse 12

ग्रहर्क्षवैकृतं दिव्यमान्तरीक्षन्निबोध मे उल्कापातश् च दिग्दाहः परिवेशस्तथैव च

ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਲੱਛਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣੋ—ਉਲਕਾਪਾਤ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਹ/ਲਾਲ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਪਰਿਵੇਸ਼ (ਹੇਲੋ/ਵਲਯ) ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ।

Verse 13

गन्धर्वनगरञ्चैव वृष्टिश् च विकृता च या चरस्थिरभवं भूमौ भूकम्पमपि भूमिजं

ਗੰਧਰਵ-ਨਗਰ ਦਾ ਦਿੱਖਣਾ (ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗਾ ਨਗਰ-ਆਭਾਸ) ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ/ਅਸਧਾਰਣ ਵਰਖਾ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭੂਚਾਲ—ਇਹ ਭੂਮਿਜ ਉਪਦ੍ਰਵ ਹੈ।

Verse 14

सप्ताहाभ्यनतरे वृष्टावद्भुतं भयकृद्भवेत् शान्तिं विना त्रिभिर्वषैर् अद्भुतं भयकृद्भवेत्

ਜੇ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਧਾਰਣ/ਅਕਾਲ ਵਰਖਾ ਰੂਪ ਅਦਭੁਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਯਕਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮ ਬਿਨਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹੀ ਅਦਭੁਤ ਭਯਕਾਰਕ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

देवतार्चाः प्रनृत्यन्ति वेपन्ते प्रज्वलन्ति च आरठन्ति च रोदन्ति प्रस्विद्यन्ते हसन्ति च

ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੱਚਦੀਆਂ, ਕੰਬਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜ੍ਵਲੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਚੀਕਦੀਆਂ, ਰੋਂਦੀਆਂ, ਪਸੀਨਾ ਛੱਡਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹੱਸਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।

Verse 16

अर्चाविकारोपशमो ऽभ्यर्च्य हुत्वा प्रजापतेः अनग्निर्दीप्यते यत्र राष्ट्रे च भृशनिस्वनं

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਹਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਰਚਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਜ੍ਵਾਲਾ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਦਿਸੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜ ਸੁਣਾਈ ਦੇ—ਇਹ ਕਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਲੱਛਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

न दीप्यते चेन्धनवांस्तद्राष्ट्रं पाड्यते नृपैः अग्निवैकृत्यशमनमग्निमन्त्रैश् च भार्गव

ਜੇ ਇੰਧਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਅੱਗ ਨਾ ਭੜਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਗਵ! ਅੱਗ ਦੇ ਐਸੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਅਗਨੀ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 18

अकाले फलिता वृक्षाः क्षीरं रक्तं स्रवन्ति च वृक्षोत्पातप्रशमनं शिवं पूज्य च कारयेत्

ਜਦੋਂ ਦਰੱਖ਼ਤ ਬੇਵਕਤ ਫਲ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਲਹੂ ਰਿਸੇ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਉਤਪਾਤ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 19

अतिवृष्टिरनावृष्टिर्दुर्भिक्षायोभयं मतं सिद्ध्या इति घ , ञ च देवताश्चेति ख , छ च आवटन्तीति ख , घ , छ , ञ च अनृतौ त्रिदिनारब्धवृष्टिर्ज्ञेया भयाय हि

ਅਤਿ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਅਨਾਵਰਖਾ—ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਦੁੱਭਿਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੁੱਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਵਰਖਾ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਡਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 20

वृष्टिवैकृत्यनाशः स्यात्पर्जण्येन्द्वर्कपूजनात् नगरादपसर्पन्ते समीपमुपयान्ति च

ਪਰਜਨ੍ਯ, ਚੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਦੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਦ (ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 21

नद्यो ह्रदप्रश्रवणा विरसाश् च भवन्ति च शलिलाशयवैकृत्ये जप्तव्यो वारुणो मनुः

ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਚਸ਼ਮੇ ਵੀ ਨੀਰਸ (ਗੁਣਹੀਣ) ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਰੁਣ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 22

अकालप्रसवा नार्यः कालतो वाप्रजास् तथा विकृतप्रसवाश् चैव युग्मप्रसवनादिकं

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪ੍ਰਸਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਵੀ ਸੰਤਾਨ ਜਨਮਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸਵ—ਜਿਵੇਂ ਜੁੜਵਾਂ ਜਨਮ ਆਦਿ—ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 23

स्त्रीणां प्रसववैकृत्ये स्त्रीविप्रादिं प्रपूजयेत् वडवा हस्तिनी गौर्वा यदि युग्मं प्रसूयते

ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਵ ਵਿੱਚ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਨ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਘੋੜੀ, ਹਥਣੀ ਜਾਂ ਗਾਂ ਜੁੜਵਾਂ ਜਣੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 24

विजात्यं विकृतं वापि षड्भिर्मासैर् म्रियेत वै विकृतं वा प्रसूयन्ते परचक्रभयं भवेत्

ਜੇ ਸੰਤਾਨ ਵਿਜਾਤੀਯ ਜਾਂ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਜੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਬੱਚੇ ਜਨਮਣ ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

होमः प्रसूतिवैकृत्ये जपो विप्रादिपूजनं यानि यानान्ययुक्तानि युक्तानि न वहन्ति च

ਜਨਮ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜ ਜਾਂ ਜਟਿਲਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੋਮ ਕਰਨਾ, ਜਪ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਪੂਜਣਯੋਗ ਜਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਾਹਨ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਜੁੜੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਢੋਦੇ।

Verse 26

आकाशे तूर्यनादाश् च महद्भयमुपस्थितं प्रविशन्ति यदा ग्राममारण्या मृगपक्षिणः

ਜਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੂਰਯ (ਨਗਾਰੇ-ਤੁਰਹੀ) ਵਰਗੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਮਿਰਗ-ਪੰਛੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆ ਵੜਨ, ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਕਿ ਵੱਡਾ ਡਰ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।

Verse 27

अरण्यं यान्ति वा ग्राम्याः जलं यान्ति स्थलोद्भवाः स्थलं वा जलजा यान्ति राजद्वारादिके शिवाः

ਪਿੰਡ ਦੇ ਜੀਵ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੰਮੇ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਣ—ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੇ ਰਾਜਦੁਆਰ ਆਦਿ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿੱਸਣ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 28

प्रदोषे कुक्कुटो वासे शिवा चार्कोदये भवेत् गृहङ्कपोतः प्रविशेत् क्रव्याहा मूर्ध्नि लीयते

ਜੇ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਮੁਰਗਾ ਬਾਂਗ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਗਿੱਦੜ ਹੂਕ ਮਾਰੇ—ਇਹ ਅਪਸ਼ਗੁਨ ਹਨ। ਜੇ ਕਬੂਤਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆ ਵੜੇ, ਜਾਂ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਪੰਛੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।

Verse 29

मधुरां मक्षिकां कुर्यात् काको मैथुनगो दृशि प्रासादतोरणोद्यानद्वारप्राकारवेश्मनां

ਜੇ ਮਿੱਠੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੱਖੀ (ਮਧੁਮੱਖੀ) ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਕਾਂ ਮੈਥੁਨ ਕਰਦਾ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਹਲਾਂ, ਤੋਰਣਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ, ਫਸੀਲਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਮਿੱਤ (ਸ਼ਗੁਨ) ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 30

अनिमित्तन्तु पतनं दृढानां राजमृत्यवे रजसा वाथ धूमेन दिशो यत्र समाकुलाः

ਜਦੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਾਰਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਲੋਕ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਅਤੇ ਧੂੜ ਜਾਂ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਇਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਪਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

केतूदयोपरागौ च छिद्रता शशिसूर्ययोः ग्रहर्क्षविकृतिर्यत्र तत्रापि भयमादिशेत्

ਜਿੱਥੇ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦਾ ਉਦੇ, ਗ੍ਰਹਿਣ, ਚੰਦ੍ਰ-ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਛਿਦ੍ਰਤਾ ਵਰਗਾ ਦੋਸ਼, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋਵੇ—ਉੱਥੇ ਵੀ ਡਰ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 32

अग्निर्यत्र म दीप्येत स्रवन्ते चोदकम्भकाः मृतिर्भयं शून्यतादिरुत्पातानां फलम्भवेत्

ਜਿੱਥੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਭੜਕਦੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਰਿਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—ਅਜਿਹੇ ਉਤਪਾਤਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮੌਤ, ਡਰ, ਸੁੰਨਾਪਣ (ਉਜਾੜ) ਆਦਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

द्विजदेवादिपूजाभ्यः शान्तिर्जप्यैस्तु होमतः

ਦ੍ਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਪ ਤੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Frequently Asked Questions

It identifies the Śrīsūkta (with prativeda) as Lakṣmī-increasing, notes fifteen ṛks beginning with “hiraṇyavarṇā,” mentions four Yajurvedic Śrī-invocations (ratheṣu/akṣeṣu/vājeti set), and refers to Sāmavedic materials including the Srāvantīya Sāman and the Śrīsūkta in that recension.

The chapter repeatedly centers japa (recitation), homa (oblations), snāna (ritual bathing), dāna (repeated small gifts), and devatā-pūjā (deity worship), with targeted rites to Prajāpati (icon disturbances), Agni (fire anomalies), Śiva (tree-omens), Parjanya–Candra–Sūrya (rain disorders), and Varuṇa (water corruption).

Portents are grouped into divya (celestial), āntarikṣa (atmospheric), and bhauma (terrestrial). This taxonomy guides remedy selection: specific deities and mantras correspond to the domain and symptom (e.g., graha/ṛkṣa disturbances, abnormal rains, earthquakes), making śānti a structured, diagnostic ritual science.

It is presented as especially effective and universally bestowing (sarvada/sarvakāmada): recitation alongside offerings and disciplined acts (bathing, charity) is said to cleanse even great sins and confer broad attainments, functioning as a high-utility mantra within śānti practice.