Adhyaya 278
अध्याय २७८: सिद्धौषधानि (Siddha Medicines / Perfected Remedies)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼-ਵਰਨਨ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਵਿਗਿਆਨ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਯਮ ਨੇ ਜੋ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ-ਸਰੂਪ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਥੈਰਪੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸੰਧਾਨ ਸਮਰੱਥ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜ੍ਵਰ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ, ਯਵਾਗੂ, ਤਿੱਖਤ ਕਸ਼ਾਯ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਿਕਿਤਸਾ; ਦਿਸ਼ਾ-ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਮਨ ਜਾਂ ਵਿਰੇਚਨ ਦਾ ਨਿਰਣੇ; ਅਤੇ ਅਤਿਸਾਰ, ਗੁਲਮ, ਜਠਰ, ਕੁਸ਼ਠ, ਮੇਹ, ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ, ਸ਼ਵਾਸ-ਕਾਸ, ਗ੍ਰਹਣੀ, ਅਰਸ਼, ਮੂਤਰਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ, ਛਰਦੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵਿਸਰਪ, ਵਾਤ-ਸ਼ੋਣਿਤ ਆਦਿ ਲਈ ਪਥ੍ਯ ਆਹਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਨਸ੍ਯ, ਕਰਨਪੂਰਣ, ਅੰਜਨ-ਲੇਪ ਨਾਲ ਨੱਕ-ਕੰਨ-ਅੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ; ਰਸਾਯਨ/ਵਾਜੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ-ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਯੋਗ; ਘਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਸੂਤਿਕਾ-ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਸੱਪ-ਬਿੱਛੂ-ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼ ਵੀ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਚਕਰਮ—ਵਿਰੇਚਨ ਲਈ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਵਮਨ ਲਈ ਮਦਨ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਲ-ਘਿਉ-ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਵਾਹਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुवंशवर्णनं नाम सप्तसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सिद्धौषधानि अग्निर् उवाच आयुर्वेदं प्रवक्ष्यामि सुश्रुताय यमब्रवीत् देवो धन्वन्तरिः सारं मृतसञ्जीवनीकरं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਪੁਰੂਵੰਸ਼ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ੨੭੭ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੭੮ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—“ਸਿੱਧ ਔਖਧੀਆਂ”—ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ—ਜੋ ਯਮ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਦੇਵ ਧਨਵੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਹ ਸਾਰ, ‘ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ’ ਜੀਵਨ-ਪੁਨਰੁਤਥਾਨ ਤੱਤ।
Verse 2
सुश्रुत उवाच आयुर्वेदं मम ब्रूहि नराश्वेभरुगर्दनम् सिद्धयोगान्सिद्धमन्त्रान्मृतसञ्जीवनीकरान्
ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਨੂੰ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੱਸੋ—ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਰੋਗ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਯੋਗ (ਉਪਚਾਰਕ ਨੁਸਖੇ) ਤੇ ਸਿੱਧ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ, ਜੋ ‘ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ’ ਹੋ ਕੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 3
धन्वन्तरिर् उवाच रक्षन् बलं हि ज्वरितं लङ्घितं भोजयेद्भिषक् सविश्वं लाजमण्डन्तु तृड्ज्वरान्तं शृतं जलम्
ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰੋਗੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਹਕੀਮ ਨੂੰ ਜ਼ੁਕਾਮ/ਬੁਖਾਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲੰਘਨ (ਉਪਵਾਸ/ਹਲਕਾ ਆਹਾਰ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਵਿਸ਼ਵ’ (ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ) ਮਿਲਿਆ ਲਾਜਮੰਡ (ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਮਾਂਡ) ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ/ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਉਬਲਾ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः षडहे च व्यतिक्रान्ते तित्तकं पाययेद्ध्रुवं
ਮੁਸਤਾ, ਪਰਪਟ, ਉਸ਼ੀਰ, ਚੰਦਨ, ਉਦೀಚ੍ਯ ਅਤੇ ਨਾਗਰ (ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ) ਨਾਲ—ਛੇ ਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ (ਰੋਗੀ ਨੂੰ) ਤਿਕਤਕ ਕਾਢਾ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
स्नेहयेत्तक्तदोषन्तु ततस्तञ्च विरेचयेत् जीर्णाः षष्टिकनीवाररक्तशालिप्रमोदकाः
ਤੱਕਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨੇਹਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਿਰੇਚਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਪਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਸ਼ਟਿਕ ਚੌਲ, ਨੀਵਾਰ ਚੌਲ, ਲਾਲ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਪ੍ਰਮੋਦਕ (ਕੇਕ) ਉਚਿਤ ਹਨ।
Verse 6
तद्विधास्ते ज्वरेष्विष्टा यवानां विकृतिस् तथा मुद्गा मसूराश् च णकाः कुलत्थाश् च सकुष्ठकाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਜ਼ਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੌਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਅਤੇ ਮੂੰਗ, ਮਸੂਰ, ਚਣਾ ਤੇ ਕੁਲੱਥੀ—ਕੁਸ਼ਠ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ—ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ।
Verse 7
पक्वदोषन्त्विति ञ आटक्यो नारकाद्याश् च कर्कोटककतोल्वकम् पटोलं सफलं निम्बं पर्पटं दाडिमं ज्वरे
ਪਕ੍ਵ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਜ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਵੈਦ ਆਟਕੀ-ਨਾਰਕ ਆਦਿ ਗਣ, ਅਤੇ ਕਰਕੋਟਕ ਤੇ ਕਟੋਲਵਕ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲ ਸਮੇਤ ਨਿੰਬ, ਪਟੋਲ, ਪਰਪਟ ਅਤੇ ਦਾਡਿਮ (ਅਨਾਰ) ਜ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ।
Verse 8
अधोगे वमनं शस्तमूर्ध्वगे च विरेचनम् रक्तपित्ते तथा पानं षडङ्गं शुण्ठिवर्जितम्
ਜੇ ਰੋਗ ਅਧੋਗਾਮੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਮਨ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਊਰਧਵਗਾਮੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਰੇਚਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਕਤਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੰਠੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ਡੰਗ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਪੇਯ ਵਜੋਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
शक्तुगोधूमलाजाश् च यवशालिमसूरकाः सकुष्ठचणका मुद्गा भक्ष्या गोधूमका हिताः
ਸੱਤੂ (ਸ਼ਕਤੁ), ਗੇਹੂੰ ਅਤੇ ਲਾਜਾ (ਫੁੱਲੇ ਚੌਲ), ਨਾਲ ਹੀ ਜੌਂ, ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ, ਮਸੂਰ; ਕੁਸ਼ਠ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਚਣਾ ਅਤੇ ਮੂੰਗ—ਇਹ ਭੱਖਯ ਹਨ। ਗੇਹੂੰ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ।
Verse 10
साधिता घृतदुग्धाभ्यां क्षौद्रं वृषरसो मधु अतीसारे पुराणानां शालीनां भक्षणं हितं
ਦਸਤ (ਅਤੀਸਾਰ) ਵਿੱਚ ਘਿਓ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਤਿਆਰ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ (ਔਸ਼ਧੀ) ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 11
अनभिष्यन्दि यच्चान्नं लोध्रवल्कलसंयुतम् मारुतं वर्जयेद् यत्नः कार्यो गुल्मेषु सर्वथा
ਉਹ ਭੋਜਨ ਜੋ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਲੋਧਰ ਦੀ ਛਿੱਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗੁਲਮ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਵਾਤ (ਹਵਾ) ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 12
वाट्यं क्षीरेण चाश्नीयाद्वास्तूकं घृतसाधितं गोधूमशालयस्तिक्ता हिता जठरिणामथ
ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਵਾਟਯ (ਜੌਂ ਦਾ ਦਲੀਆ) ਅਤੇ ਘਿਓ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਬਾਥੂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਣਕ, ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਅਤੇ ਕੌੜੇ ਪਦਾਰਥ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।
Verse 13
गोधूमशालयो मुद्गा ब्रह्मर्क्षखदिरो ऽभया पञ्चकोलञ्जाङ्गलाश् च निम्बधात्र्यः पटोलकाः
ਕਣਕ, ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ, ਮੂੰਗੀ, ਖੈਰ, ਹਰੜ, ਪੰਚਕੋਲ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਮਾਸ, ਨਿੰਮ, ਆਂਵਲਾ ਅਤੇ ਪਰਵਲ (ਲਾਭਦਾਇਕ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ)।
Verse 14
मातुलङ्गरसाजातिशुष्कमूलकसैन्धवाः कुष्ठिनाञ्च तथा शस्तं पानार्थे खदिरोदकं
ਕੋੜ੍ਹ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਬਿਜੌਰਾ ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਰਸ, ਚਮੇਲੀ, ਸੁੱਕੀ ਮੂਲੀ ਅਤੇ ਸੇਂਧਾ ਨਮਕ ਅਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਖੈਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 15
मसूरसुद्गौ पेयार्थे भोज्या जिर्णाश् च शालयः निम्बपर्पटकैः शाकैर् जाङ्गलानां तथा रसः
ਪੇਯਾ (ਪਤਲੀ ਖੀਰ/ਜੌਂ) ਲਈ ਮਸੂਰ ਅਤੇ ਮੂੰਗ ਉਚਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਵੀ ਖਾਣਯੋਗ ਹੈ। ਨੀਮ ਅਤੇ ਪਰਪਟਕ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਾਂਗਲ (ਸੁੱਕੇ ਇਲਾਕੇ) ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਮਾਸ-ਰਸ/ਸ਼ੋਰਬਾ ਵੀ ਪਥ੍ਯ ਹੈ।
Verse 16
विडङ्गं मरिचं मुस्तं कुष्ठं लोध्रं सुवर्चिका मनःशिला च वालेयः कुष्ठहा मूत्रपेषितः
ਵਿਡੰਗ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ, ਮੁਸਤਾ, ਕੁਸ਼ਠ, ਲੋਧ੍ਰ, ਸੁਵਰਚਿਕਾ ਅਤੇ ਮਨਹਸ਼ਿਲਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਲੇਯ ਨੂੰ ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਪੀਸ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕੁਸ਼ਠ (ਦੀਰਘ ਚਮੜੀ ਰੋਗ) ਨਾਸਕ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अपूपकुष्ठकुल्माषयवाद्या मेहिनां हिताः यवान्नविकृतिर्मुद्गा कुलत्था जीर्णशालयः
ਮੇਹ (ਪ੍ਰਮੇਹ) ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਪੂਪ (ਪਕਵਾਨ), ਕੁਲਮਾਸ਼ (ਭੁੰਨੇ ਦਾਲ-ਅਨਾਜ), ਜੌ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਦਾਰਥ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹਨ। ਜੌ-ਅੰਨ ਦੇ ਰੂਪ, ਮੂੰਗ, ਕੁਲੱਥ (ਘੋੜਾ ਦਾਲ) ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਵੀ ਪਥ੍ਯ ਹਨ।
Verse 18
तिक्तरुक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च तैलानि तिलशिग्रुकविभीतकेङ्गुदानि च
ਕੌੜੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਅਤੇ ਕੌੜੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ; ਨਾਲ ਹੀ ਤੇਲ—ਤਿਲ, ਸ਼ਿਗ੍ਰੂ (ਸਹਜਨ/ਮੋਰਿੰਗਾ), ਵਿਭੀਤਕ ਅਤੇ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਤੇਲ—ਵੀ ਵਰਤਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 19
मुद्गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थतञ्च यत् जाङ्गलस्य रसः शस्तो भोजने राजयक्ष्मिणां
ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ (ਖ਼ਸਾ) ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੂੰਗ, ਜੌ ਅਤੇ ਗੇਹੂੰ ਸਮੇਤ ਅਨਾਜ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਨਾਜ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਭਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋ, ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂਗਲ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਮਾਸ-ਰਸ/ਸ਼ੋਰਬਾ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 20
कौलत्थमौद्गको रास्नाशुष्कमूलकजाङ्गलैः पूपैर् वा विस्करैः सिद्धैर् दधिदाडिमसाधितैः
ਕੁਲੱਥ ਅਤੇ ਮੁਦਗ (ਮੂੰਗ) ਨੂੰ ਰਾਸਨਾ, ਸੁੱਕੀ ਮੂਲੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ (ਸੁੱਕੇ ਵਨ) ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ; ਜਾਂ ਪੂਪ (ਪੁਆ) ਜਾਂ ਵਿਸਕਰ (ਹਲਕੇ ਜੰਗਲੀ ਪੰਛੀ) ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਦਾਡਿਮ (ਅਨਾਰ) ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ—ਇਹ ਔਸ਼ਧੀ ਆਹਾਰ ਵਜੋਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਹੈ।
Verse 21
मातुलङ्गरसक्षौद्रद्राक्षाव्योषादिसंस्कृतैः यवगोधूमशाल्यन्नैर् भोजयेच्छ्वासकासिनं
ਮਾਤੁਲੰਗ ਦਾ ਰਸ, ਖ਼ੌਦ੍ਰ (ਸ਼ਹਿਦ), ਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵ੍ਯੋਸ਼ (ਤ੍ਰਿਕਟੁ) ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜੌ, ਗੇਹੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਵਾਸ-ਕਾਸ ਵਾਲੇ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 22
दषमूलवलारास्नाकुलत्थैर् उपसाधिताः पेयाः पूपरसाः क्वाथाः श्वासहिक्कानिवारणाः
ਦਸ਼ਮੂਲ, ਬਲਾ, ਰਾਸਨਾ ਅਤੇ ਕੁਲੱਥ ਨਾਲ ਉਪਸਾਧਿਤ ਪੇਯਾ (ਮਾਂਡ), ਪੂਪ-ਰਸ (ਪੁਏ ਦਾ ਸਾਰ/ਸੂਪ) ਅਤੇ ਕਵਾਥ—ਇਹ ਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਹਿਕ्का (ਹਿਚਕੀ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 23
शुष्कमूलककौलत्थमूलजाङ्गलजैरसैः यवगोधूमशाल्यन्नं जीर्णम् सोशीरमाचरेत्
ਸੁੱਕੀ ਮੂਲੀ, ਕੁਲੱਥ, ਔਸ਼ਧੀ ਮੂਲ ਅਤੇ ਜੰਗਲ (ਵਨਯ) ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮਾਸ-ਰਸ/ਸੂਪ ਨਾਲ ਜੌ, ਗੇਹੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਐਸਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ਼ੀਰ (ਖਸ) ਨਾਲ ਸੇਵਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 24
सोथवान् सगुडां पथ्यां खादेद्वा गुडनागरम् तक्रञ्च चित्रकञ्चोभौ ग्रहणीरोगनाशनौ
ਸ਼ੋਥ (ਸੂਜ) ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁੜ ਮਿਲੀ ਪਥਿਆ (ਹਰੀਤਕੀ) ਖਾਏ; ਜਾਂ ਗੁੜ ਨਾਲ ਨਾਗਰ (ਸੌਂਠ) ਲਵੇ। ਤਕਰ (ਛਾਛ) ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕ—ਦੋਵੇਂ—ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 25
पुराणयवगोधूमशालयो जङ्गलो रसः मुद्गामलकखर्जूरमृद्वीकावदराणि च
ਪੁਰਾਣਾ ਜੌ, ਗੇਹੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ; ਜੰਗਲ (ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ) ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਮਾਸ-ਰਸ; ਅਤੇ ਮੂੰਗ, ਆਂਵਲਾ, ਖਜੂਰ, ਕਿਸਮਿਸ ਤੇ ਬੇਰ—ਇਹ ਸਭ ਪਥ੍ਯ ਆਹਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 26
मधु सर्पिः पयः शक्रं निम्बपर्पटकौ वृषम् तक्रारिष्टाश् च शस्यन्ते सततं वातरोगिणाम्
ਵਾਤ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਸੇਵਨ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਹਿਦ, ਘੀ, ਦੁੱਧ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਬਲਵਰਧਕ ਪੇਯ), ਨੀਮ ਅਤੇ ਪਰਪਟਕ, ਵ੍ਰਿਸ਼ (ਵਾਸਾ) ਅਤੇ ਛਾਛ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਰਿਸ਼ਟ (ਖਮੀਰੀ ਦਵਾਈਆਂ) ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 27
हृद्रोगिणो विरेच्यास्तु पिप्पल्यो हिक्किनां हिताः तक्रावलालसिन्धूनि मुक्तानि शिशिराम्भसा
ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਰੇਚਨ (ਸ਼ੋਧਨ) ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹਿਚਕੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਿੱਪਲੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਛਾਛ, ਆਵਲਾਲਾ (ਖੱਟਾ ਮਾਂਡ) ਅਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ—ਇਹ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੋਲ ਕੇ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 28
मुक्ताः सौवर्चलाजादि मद्यं शस्तं मदात्यये सक्षौद्रपयसा लाक्षां पिवेच्च क्षतवान्नरः
ਮਦਾਤ੍ਯਯ (ਅਤਿ ਨਸ਼ਾ) ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਕਤਾ, ਸੌਵਰਚਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਮਦਿਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਖ਼ਮੀ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਹਿਦ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਲਾਖ਼ਾ ਪੀਵੇ।
Verse 29
भद्राविष्टाश्चेति ख सदामये इति ञ दमात्यये इति ट क्षयं मांसरसाहारो वह्निसंरक्षणाज्जयेत् शालयो भोजने रक्ता नीवारकलमादयः
ਪਾਠ-ਭੇਦ: ‘ਭਦ੍ਰਾਵਿਸ਼ਟਾਸ਼ ਚ’—(ਖ), ‘ਸਦਾਮਏ’—(ਞ), ‘ਦਮਾਤ੍ਯਏ’—(ਟ)। ਕ੍ਸ਼ਯ ਰੋਗ ਮਾਸ-ਰਸ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਵਜੋਂ ਲੈਣ ਅਤੇ ਜਠਰਾਗਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ/ਵਧੋਤਰੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ, ਨੀਵਾਰ, ਕਲਮ ਆਦਿ ਅਨਾਜ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 30
यवान्नविकृतिर्मासं शाकं सौवर्चलं शटी पथ्या तथैवार्शसां यन्मण्डं तक्रञ्च वारिणा
ਅਰਸ਼ (ਬਵਾਸੀਰ) ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਜੌਂ-ਅੰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ), ਸਾਗ, ਸੌਵਰਚਲ (ਕਾਲਾ ਨਮਕ), ਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪਥਿਆ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਡ (ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਪਤਲਾ ਮਾੜ) ਅਤੇ ਤਕ੍ਰ (ਛਾਛ) ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
मुस्ताभ्यासस् तथा लेपश्चित्रकेण हरिद्रया यवान्नविकृतिः शालिर्वास्तूकं ससुवर्चलम्
ਮੁਸਤਾ ਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਸੇਵਨ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕ ਤੇ ਹਰਿਦਰਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਲੇਪ; ਜੌਂ-ਅੰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ, ਵਾਸਤੂਕ (ਬਥੂਆ ਸਾਗ) ਸੌਵਰਚਲਾ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਸਭ ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਪਾਅ ਹਨ।
Verse 32
त्रपुषर्वारुगोधूमाः क्षीरेक्षुघृतसंयुताः मूत्रकृच्छ्रे च शस्ताः स्युः पाने मण्डसुरादयः
ਮੂਤਰਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ (ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਟ) ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਪੁਸ਼ (ਲੌਕੀ), ਏਰਵਾਰੁ (ਖੀਰਾ) ਅਤੇ ਗੋਧੂਮ (ਗੇਹੂੰ) ਦੁੱਧ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ; ਪੀਣ ਲਈ ਮੰਡ, ਸੁਰਾ ਆਦਿ ਪੇਯ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ।
Verse 33
लाजाः शक्तुस् तथा क्षौद्रं शून्यं मांसं परूषकम् वार्ताकुलावशिखिनश्छर्दिघ्नाः पानकानि च
ਲਾਜਾ (ਫੁੱਲੇ ਚੌਲ), ਸ਼ਕਤੁ (ਭੁੰਨੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਆਟਾ/ਸਤੂ) ਅਤੇ ਖ਼ੌਦ੍ਰ (ਸ਼ਹਿਦ); ਚਰਬੀ-ਰਹਿਤ ਮਾਸ, ਪਰੂਸ਼ਕ ਫਲ; ਅਤੇ ਵਾਰਤਾਕ (ਬੈਂਗਣ), ਕੁਲਾਵ (ਬਟੇਰ) ਤੇ ਸ਼ਿਖਿਨ (ਮੋਰ) ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਨਾਲ ਯੋਗ ਪਾਨਕ—ਇਹ ਸਭ ਛਰਦੀ-ਨਾਸ਼ਕ ਹਨ।
Verse 34
शाल्यन्नन्तोयपयसी केवलोष्णे शृते ऽपि वा तृष्णाघ्ने मुस्तगुडयोर्गुटिका वा मुखे धृता
ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਪਕਿਆ ਅੰਨ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ—ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਵੀ—ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਮੁਸਤਾ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਛੋਟੀ ਗੁਟਿਕਾ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਪਿਆਸ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 35
यवान्नविकृतिः पूपं शुष्कमूलकजन्तथा शाकं पटोलवेत्राग्रमुरुस्तम्भविनाशनम्
ਜੌ ਦੇ ਮਾਂਡ ਤੋਂ ਬਣੀ ਤਿਆਰੀ, ਜੌ ਦਾ ਪੂਪ (ਕੇਕ), ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਮੂਲੀ; ਤੇ ਸਾਗ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਟੋਲ ਅਤੇ ਵੇਤ੍ਰਾਗ੍ਰ (ਬੇਤ/ਗੰਨੇ ਦਾ ਕੋਮਲ ਸਿਰਾ)—ਉਰੂ-ਸਤੰਭ, ਅਰਥਾਤ ਰਾਨਾਂ ਦੀ ਜਕੜਨ, ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 36
मुद्गाढकमसूराणां सतिलैर् जाङ्गलैरसैः ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलककोलजैः
ਮੂੰਗ, ਕੁਲੱਥ (ਹਾਰਸ-ਗ੍ਰਾਮ) ਅਤੇ ਮਸੂਰ ਦੇ ਯੂਸ਼/ਸ਼ੋਰਬੇ—ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ (ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ) ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮਾਸ-ਰਸ ਨਾਲ—ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ, ਘਿਉ, ਦ੍ਰਾਖ਼, ਸੁੰਠ, ਆਂਵਲਾ ਅਤੇ ਕੋਲ (ਬੇਰ) ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ।
Verse 37
यूषैः पुराणगोधूमयवशाल्यन्नमभ्यसेत् विसर्पी ससिताक्षौद्रमृद्वीकादाडिमोदकम्
ਵਿਸਰਪ (ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ ਚਮੜੀ ਰੋਗ) ਵਾਲਾ ਮਰੀਜ਼ ਯੂਸ਼ (ਸੂਪ) ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਗੇਹੂੰ, ਜੌ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਨਿਯਮਿਤ ਖਾਏ। ਨਾਲ ਹੀ ਚੀਨੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ, ਕਿਸ਼ਮਿਸ ਅਤੇ ਅਨਾਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਪੇਅ ਵੀ ਪੀਏ।
Verse 38
रक्तयष्टिकगोधूमयवमुद्गादिकं लघु काकमारी च वेत्राग्रं वास्तुकञ्च सुवर्चला
ਰਕਤਯਸ਼ਟਿਕਾ, ਗੇਹੂੰ, ਜੌ, ਮੂੰਗ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ ਲਘੂ (ਸੌਖੇ ਹਜ਼ਮ) ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਕਮਾਰੀ, ਵੇਤ੍ਰਾਗ੍ਰ (ਗੰਨੇ/ਬੇਤ ਦਾ ਕੋਮਲ ਸਿਰਾ), ਵਾਸਤੁਕ (ਬਥੂਆ) ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਲਾ ਵੀ ਲਘੂ ਹਨ।
Verse 39
वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं सितं मधु पथ्या तथैव काशस्य मण्डं तक्रञ्च वारुणमिति ख , ञ , च यूषमिति ख , ज च नाशारोगेशु च हितं घृतं दुर्वाप्रसाधितम्
ਵਾਤ-ਸ਼ੋਣਿਤ (ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਰਕਤ-ਦੂਸ਼ਣ) ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਚੀਨੀ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਪਥਿਆ (ਹਰੀਤਕੀ) ਵੀ। ਕਾਸ (ਚੌਲ) ਦਾ ਮੰਡ, ਛਾਛ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣੀ (ਖਮੀਰੀ ਪੇਅ) ਹਿਤਕਾਰੀ ਹਨ—ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਯੂਸ਼’ (ਦਾਲ-ਸੂਪ) ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੱਕ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁਰਵਾ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਘਿਉ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 40
भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसे ऽपि वा नश्यं सर्वामयेष्विष्टं मूर्धजन्तूद्भवेषु च
ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਤੇਲ, ਜਾਂ ਧਾਤ੍ਰੀ (ਆਂਵਲਾ) ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਤੇਲ, ਨੱਸਿਆ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜੰਤੂ/ਕਿਰਮੀ-ਜਨਿਤ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 41
शीततोयान्नपानञ्च तिलानां विप्र भक्षणम् द्विजदार्ढ्यकरं प्रोक्तं तथा तुष्टिकरम्परम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਅੰਨ-ਪਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਲੋਂ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ—ਇਹ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ (ਪੁੰਨ-ਦਾਇਕ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ) ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 42
गण्डूषं तिलतैलेन द्विजदार्ढ्यकरं परं विडङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्वत्र कृमिनाशने
ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਗੰਡੂਸ਼ (ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੁਲਕੁਲਾਹਟ) ਕਰਨਾ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਵਿਡੰਗ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਹਰ ਥਾਂ ਕਿਰਮੀ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 43
धात्रीफलान्यथाज्यञ्च शिरोलेपनमुत्तमम् शिरोरोगविनाशाय स्निग्धमुष्णञ्च भोजनम्
ਧਾਤ੍ਰੀ ਫਲ (ਆਂਵਲਾ) ਅਤੇ ਘੀ—ਇਹ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਸਿਰ ਦੇ ਰੋਗ ਨਾਸ ਲਈ ਚਿਕਣੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਖੁਰਾਕ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 44
तैलं वा वस्तमूत्रञ्च कर्णपूरणमुत्तमम् कर्णशूलविनाशाय सर्वशुक्तानि वा द्विज
ਤੇਲ ਜਾਂ ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਮੂਤਰ—ਕਰਨਪੂਰਣ (ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨਾ/ਟਪਕਾਉਣਾ) ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਕੰਨ ਦੇ ਦਰਦ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਉਪਾਅ (ਉਚਿਤ ਦ੍ਰਵ) ਵਰਤਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 45
गिरिमृच्चन्दनं लाक्षा मालती कलिका तथा संयोज्या या कृता वर्तिः क्षतशुक्रहरी तु सा
ਪਹਾੜੀ ਮਿੱਟੀ (ਖਨਿਜ ਮਿੱਟੀ), ਚੰਦਨ, ਲਾਖ ਅਤੇ ਮਾਲਤੀ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਈ ਔਖਧੀ ਵਰਤੀ ਕ੍ਸ਼ਤ (ਜ਼ਖ਼ਮ/ਖ਼ਰਾਬੀ) ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 46
व्योषं त्रिफलया युक्तं तुच्छकञ्च तथा जलम् सर्वाक्षिरोगशमनं तथा चैव रसाञ्जनं
ਵ੍ਯੋਸ਼ (ਤ੍ਰਿਕਟੁ) ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਾਲ, ਤੁੱਛਕ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਯੋਗ ਸਭ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਾਂਜਨ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਨੇਤਰ-ਵਿਆਧੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
आज्यभृष्टं शिलापिष्टं लोध्रकाञ्जिकसैन्धवैः आश्च्योतनाविनाशाय सर्वनेत्रामये हितम्
ਘੀ ਵਿੱਚ ਭੂੰਨ ਕੇ ਫਿਰ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਪੀਸ ਕੇ, ਲੋਧ੍ਰ, ਕਾਂਜਿਕ (ਖੱਟਾ ਖਮੀਰਿਆ ਦ੍ਰਵ) ਅਤੇ ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇਹ ਤਿਆਰੀ ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੇਤਰ-ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 48
गिरिमृच्चन्दनैर् लेपो वहिर्नेत्रस्य शस्यते नेत्रामयविघातार्थं त्रिफलां शीलयेत् सदा
ਨੇਤਰ-ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਅੱਖ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਧੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦਾ ਸਦਾ ਸੇਵਨ/ਉਪਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 49
रात्रौ तु मधुसर्पिर्भ्यां दीर्घमायुर्जिजीविषुः शतावरीरसे सिद्धौ वृष्यौ क्षीरघृतौ स्मृतौ
ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘੀ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰੇ। ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘੀ ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਬਲਵਰਧਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 50
कलम्बिकानि माषाश् च वृष्यौ क्षीरघृतौ तथा सर्वशुक्लान्नीति ख आयुष्या त्रिफला ज्ञेया पूर्ववन्मधुकान्विता
ਕਲੰਬਿਕਾ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ) ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘੀ ਵੀ। ਸਾਰੇ ‘ਚਿੱਟੇ’ ਭੋਜਨਾਂ ਵਾਲਾ ਆਹਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਆਯੁਸ਼੍ਯ-ਵਰਧਕ ਜਾਣੋ; ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਮਧੁਕ (ਯਸ਼ਟਿਮਧੁ) ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕਰੋ।
Verse 51
मधुकादिरसोपेता बलीपलितनाशिनी वचासिद्धघृतं विप्र भूतदोषविनाशनम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਮਧੁਕ ਆਦਿ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਚਾ-ਸਿੱਧ ਘੀ ਝੁਰਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਲਿਤ (ਸਫੈਦ ਵਾਲ) ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਤਦੋਸ਼ (ਆਗੰਤੁਕ/ਗ੍ਰਹਜਨ੍ਯ ਰੋਗ) ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
कव्यं बुद्धिप्रदञ्चैव तथा सर्वार्थसाधनम् वलाकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जने हितम्
ਇਹ (ਯੋਗ) ਬੁੱਧੀ-ਪ੍ਰਦ ਅਤੇ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਲਾ ਦੇ ਕਲਕ ਦੇ ਕਢੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ (ਤੇਲ/ਘੀ) ਅਭ੍ਯੰਜਨ (ਤੇਲ ਮਲਿਸ਼) ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 53
रास्नासहचरैर् वापि तैलं वातविकारिणाम् अनभिष्यन्दि यच्चान्नं तद्ब्रणेषु प्रशस्यते
ਵਾਤ ਵਿਕਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਾਸਨਾ ਅਤੇ ਸਹਚਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਤੇਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਅੰਨ ਅਨਭਿਸ਼੍ਯੰਦੀ (ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ) ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵ੍ਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 54
शक्तुपिण्डी तथैवाम्ला पाचनाय प्रशस्यते पक्वस्य च तथा भेदे निम्बचूर्णञ्च रोपणे
ਸ਼ਕਤੁਪਿੰਡੀ ਅਤੇ ਆਂਵਲਾ ਪਚਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਫੋੜੇ/ਵਿਦ੍ਰਧੀ ਦੇ ਭੇਦਨ (ਫੁੱਟ ਕੇ ਖੁਲਣ) ਲਈ ਅਤੇ ਰੋਪਣ (ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰਨ) ਲਈ ਨਿੰਬ (ਨੀਮ) ਦਾ ਚੂਰਨ ਵੀ ਉਚਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 55
तथा शूच्युपचारश् च बलिकर्म विशेषतः सूतिका च तथा रक्षा प्राणिनान्तु सदा हिता
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੌਚ-ਆਚਾਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਲੀ-ਕਰਮ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤਾ (ਸੂਤਿਕਾ) ਦੀ ਰੀਤ ਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਉਪਾਅ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹਨ।
Verse 56
भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम् तालनिम्बदलङ्केश्यं जीर्णन्तैलं यवाघृतम्
ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਵਿੱਚ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾਣਾ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਤਾਲ-ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਪੁਰਾਣਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਘੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਜੌ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 57
धूपो वृश्चिकदष्टस्य शिखिपत्रघृतेन वा अर्कक्षीरेण संपिष्टं लोपा वीजं पलाशजं
ਬਿਛੂ ਦੇ ਡੰਗ ਲਈ ਧੂਪ (ਦਵਾਈ ਵਾਲਾ ਧੂੰਆ) ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਲੋਪਾ-ਬੀਜ ਨੂੰ ਸ਼ਿਖੀ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਘੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਰਕ-ਖੀਰ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ।
Verse 58
वृश्चिकार्तस्य कृष्णा वा शिवा च फलसंयुता अर्कक्षीरं तिलं तैलं पललञ्च गुडं समम्
ਬਿਛੂ ਦੇ ਡੰਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ/ਪਿੱਪਲੀ) ਜਾਂ ਸ਼ਿਵਾ (ਹਰੀਤਕੀ) ਫਲ ਸਮੇਤ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਰਕ-ਖੀਰ, ਤਿਲ, ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ, ਪਲਲ ਅਤੇ ਗੁੜ—ਇਹ ਸਭ ਸਮ ਭਾਗ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੋ।
Verse 59
पानाज्जयति दुर्वारं श्वविषं शीघ्रमेव तु पीत्वा मूलं त्रिवृत्तुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा
ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਣ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਵੀ ਜਲਦੀ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੰਡੁਲੀਯਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਘੀ ਨਾਲ ਪੀਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 60
सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि चन्दनं पद्मकङ्कुष्ठं लताम्बूशीरपाटलाः
ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਵਿਸ਼ ਵੀ ਚੰਦਨ, ਪਦਮਕ, ਕਾਂਕੁਸ਼ਠ, ਲਤਾ, ਅੰਬੁ, ਉਸ਼ੀਰਾ (ਖਸ) ਅਤੇ ਪਾਟਲਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 61
कन्ठ्यं वृद्धिप्रदञ्चैवेति ख प्रत्युपचारैश्चेति ख कलसंयुतेति क निर्गुण्डी शारिवा सेलुर्लूताविषहरो गदः शिरोविरेचनं शस्तं गुडनागरकं द्विज
‘ਇਹ ਗਲੇ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ-ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ’—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਤਿਉਪਚਾਰ (ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੰਭਾਲ) ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਕਲਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ (ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ)’—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਸ਼ਾਰਿਵਾ ਅਤੇ ਸੇਲੁ ਦਾ ਯੋਗ ਮਕੜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨ ਲਈ ਗੁੜ-ਨਾਗਰਕ (ਗੁੜ ਤੇ ਸੁੰਠ) ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਹੈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ।
Verse 62
स्नेहपाने तथा वस्तौ तैलं धृतमनुत्तमम् स्वेदनीयः परो वह्निः शीताम्भःस्तम्भनं परम्
ਸਨੇਹਪਾਨ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਅਤੇ ਘੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਸਵੇਦਨ ਲਈ ਅੱਗ ਪਰਮ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਤੰਭਨ (ਰੋਕਥਾਮ) ਲਈ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 63
त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा वस्तिर्विरेको वमनं तैलं सर्पिस् तथा मधु वातपित्तबलाशानां क्रमेण परमौषधं
ਰੇਚਨ ਲਈ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਵਮਨ ਲਈ ਮਦਨ (ਫਲ) ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਬਸਤੀ, ਵਿਰੇਚਨ ਅਤੇ ਵਮਨ ਵਿੱਚ—ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ (ਕਫ) ਦੇ ਬਲ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੇਲ, ਘੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪਰਮ ਔਖਧ (ਉੱਤਮ ਅਨੁਪਾਨ) ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It emphasizes protecting strength while using langhana (therapeutic fasting/lightening), then staged refeeding with lāja-maṇḍa and medicated water, followed by bitter decoctions and doṣa-appropriate procedures.
By framing medicine as Agneya Vidya—disciplined care aligned with dharma—where maintaining health, purity, and social protection supports steadiness in worship, study, and the pursuit of puruṣārthas.