Adhyaya 266
Māheśvara-snāna: Lakṣa/Koṭi-homa, Protective Baths, Unguents, and Graha-Śānti
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਿਛਲੇ ਵਿਨਾਇਕ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਸੰਕ੍ਰਮਣ-ਸੂਚਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ-ਸਨਾਨ’ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ/ਨੇਤਾਵਾਂ ਲਈ ਜੈ-ਵਰਧਕ ਕਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ਼ਨਾ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਪੀਠ/ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਕਲਸ਼-ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਪਨ, ਵਿਵਾਦ-ਭੰਗ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਸੂਰਜੀ ਤੇਜ ਤੇ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਿਲ ਅਤੇ ਤੰਡੁਲ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਘਿਉ, ਗੋ-ਉਤਪਾਦ, ਦੁੱਧ-ਦਹੀਂ, ਕੁਸ਼-ਜਲ, ਸ਼ਤਮੂਲ, ਸਿੰਗ-ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ, ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ-ਵਨਸਪਤੀ ਮਿਸ਼ਰਣ ਆਦਿ ਸਨਾਨ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਫਲ—ਆਯੁ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਪਾਪ-ਕਸ਼ਯ, ਰੱਖਿਆ, ਮੇਧਾ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੁਪਾਦੋਦਕ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਸਨਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਇਕਾਂਤ ਅਰਕ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤਾਬੀਜ਼-ਬੰਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ, ਅਤਿਸਾਰ, ਵਾਤ, ਕਫ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਆਹੁਤੀ ਅਤੇ ਸਨੇਹ-ਸਨਾਨ ਉਪਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੌਰਸ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਲੱਖ/ਕੋਟੀ ਹੋਮ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਗ੍ਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ये महापुराणे विनायकस्नानं नाम पञ्चषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वषट्कारसमन्वितैर् इति घ , ज , ञ , ट च अथ षट्षष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः माहेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयः पुष्कर उवाच स्नानं माहेश्वरं वक्ष्ये राजादेर्जयवर्धनम् दानवेन्द्राय बलये यज्जगादोशनाः पुरा
ਇਸ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਨਾਇਕ-ਸਨਾਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਪੈਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਘ, ਜ, ਞ ਅਤੇ ਟ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਨ-ਸੂਤਰ ‘ਵਸ਼ਟਕਾਰਸਮਨ੍ਵਿਤੈঃ’ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੋ ਸੌ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—‘ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ-ਸਨਾਨ, ਲੱਖ-ਕੋਟੀ ਪੁੰਨ, ਹੋਮ ਆਦਿ’। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਜੈ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ) ਸਨਾਨ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਨੇ ਦਾਨਵਿੰਦ੍ਰ ਬਲੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਸੀ।
Verse 2
भास्करे ऽनुदिते पीठे प्रातः संस्नापयेद् घटैः वादेषु भञ्जय ॐ मथ मथ सर्वपथिकान्योसौ युगान्तकाले दिधक्षति इमां पूजां रौद्रमूर्तिः सहस्रांशुः शुक्रः स ते रक्षतु जीवितं सम्बर्तकाग्नितुल्यश् च त्रिपुरान्तकरः शिवः सर्वदेवमयः सोपि तव रक्षतु जीवितं लिखि लिखि खिलि स्वाहा एवं स्नतस्तु मन्त्रेण जुहुयात्तिलतण्डुलम्
ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੇਰੇ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਘੜਿਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ। ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ (ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ) ‘ਭੰਜਯ’—“ਓਂ ਮਥ ਮਥ! ਜੋ ਯੁਗਾਂਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪਥਿਕਾਂ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੌਦ੍ਰ-ਮੂਰਤੀ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਅਤੇ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਰਵਦੇਵਮਯ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਲਿਖਿ ਲਿਖਿ, ਖਿਲਿ—ਸਵਾਹਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤਿਲ ਅਤੇ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।
Verse 3
पञ्चामृतैस्तु संस्नाप्य पूजयेच्छूलपाणिनं स्नानान्यन्यानि वक्ष्यामि सर्वदा विजयाय ते
ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾ ਕੇ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਹਨ।
Verse 4
स्नानं घृतेन कथितमायुष्यवर्धनं परम् गोमयेन च लक्ष्मीः स्याद्गोमूत्रेणाघमर्दनम्
ਘਿਉ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ/ਮੈਲ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
क्षीरेण बलबुद्धिः स्याद्दध्ना लक्ष्मीविवर्धनं कुशोदकेन पापान्तः पञ्चगव्येन सर्वभाक्
ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬਲ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਕੁਸ਼ਾ-ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਦਾ ਭਾਗੀ (ਸਰਬਕਰਮਯੋਗ੍ਯ) ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 6
शतमूलेन सर्वाप्तिर्गोशृङ्गोदकतो ऽघजित् पलाशबिल्वकमलकुशस्नानन्तु सर्वदं
ਸ਼ਤਮੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਸਰਬ-ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੋ-ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਪਾਪ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਲਾਸ਼, ਬਿਲਵ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ ਸਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 7
वचा हरिद्रे द्वे मुस्तं स्नानं रक्षोहणं परं आयुष्यञ्च यशस्यञ्च धर्ममेधाविवर्धनम्
ਵਚਾ, ਹਰਿਦਰਾ-ਦ੍ਵੈ ਅਤੇ ਮੁਸਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ ਰਾਕਸ਼ਸਾਦਿ ਦੁਸ਼ਟ ਬਾਧਾਵਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਨਾਸਕ ਹੈ; ਇਹ ਆਯੁ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਮੇਧਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
हैमाद्भिश् चैव माङ्गल्यं रूप्यताम्रोदकैस् तथा रत्नोदकैस्तु विजयः सौभाग्यं सर्वगन्धकैः
ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਮਾਂਗਲ੍ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ। ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਵਿਜੈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਸੁਗੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
फलाद्भिश् च तथारोग्यं धात्र्यद्भिः परमां श्रियम् तिलसिद्धार्थकैर् लक्ष्मीः सौभाग्यञ्च प्रियङ्गुणा
ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਆਰੋਗ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਧਾਤ੍ਰੀ (ਆਂਵਲਾ) ਯੁਕਤ ਜਲ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਿਲ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਰਥਕ (ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ) ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
पद्मोत्पलकदम्बैश् च श्रीर्बलं बलाद्रुमोदकैः विष्णुपादोदकस्नानं सर्वस्नानेभ्य उत्तमम्
ਕਮਲ, ਨੀਲਕਮਲ ਅਤੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਬਲਾ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਦੇ ਜਲ ਸਮੇਤ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ ਹੋਏ ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਭ ਇਸ਼ਨਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।
Verse 11
एकाकी एककामायेत्येकोर्कं विधिवच्चरेत् अक्रन्दयतिसूक्तेन प्रबध्नीयान्मणिं करे
ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਕੋ ਮਕਸਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ‘ਅਕ੍ਰੰਦਯਤੀ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਮਣੀ (ਤਾਬੀਜ਼) ਨੂੰ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ।
Verse 12
कुष्ठपाठा वाचा शुण्ठी शङ्खलोहादिको मणिः सर्वेषामेवकामानामीश्वरो भगवान् हरिः
ਕੁਸ਼ਠ, ਪਾਠਾ, ਵਾਚਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਠੀ—ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਲੋਹਾ ਆਦਿ ਦਾ ਮਣੀ (ਤਾਬੀਜ਼/ਰਤਨ)—ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਵਿਹਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਹੈ।
Verse 13
तस्य संपूजनादेव सर्वान्कामान्समश्नुते स्नापयित्वा घृतक्षीरैः पूजयित्वा च पित्तहा
ਉਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪਿੱਤ-ਨਾਸ਼ਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 14
पञ्चमुद्गबलिन्दत्वा अतिसारात् प्रमुच्यते पञ्चगव्येन संस्नाप्य वातव्याधिं विनाशयेत्
ਪੰਜ ਮਾਪ ਮੂੰਗ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅਤਿਸਾਰ (ਦਸਤ) ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਾਤ-ਜਨਿਤ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
द्विस्नेहस्नपनात् श्लेष्मरोगहा चातिपूजया घृतं तैलं तथा क्षौद्रं स्नानन्तु त्रिरसं परं
ਦੋ ਸਨੇਹੀ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਫ-ਜਨਿਤ ਰੋਗ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਘਿਉ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਮਧੁ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਰਸ/ਸਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਸਨਾਨ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
स्नानं घृताम्बु द्विस्नेहं समलं घृततैलकम् क्षौद्रमिक्षुरसं क्षीरं स्नानं त्रिमधुरं स्मृतम्
ਘਿਉ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ ‘ਦ੍ਵਿਸਨੇਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਅਤੇ (ਤਿਲ) ਤੇਲ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਦ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ ਸਨਾਨ ‘ਤ੍ਰਿਮਧੁਰ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 17
घृतमिशुरसं तैलं क्षौद्रञ्च त्रिरसं श्रिये यवकामायेत्येकोर्कमिति क , छ च अनुलेपस्त्रिशुक्रस्तु कर्पूरोशीरचन्दनैः
ਘਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਤੇਲ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਸਮੇਤ ਜੋ ‘ਤ੍ਰਿਰਸ’ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਵਰਤਣਯੋਗ ਹੈ। ‘ਤ੍ਰਿਸ਼ੁਕ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਅਨੁਲੇਪ ਕਪੂਰ, ਉਸ਼ੀਰ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
चन्दनागुरुकर्पूरमृगदर्पैः सकुङ्कुमैः पञ्चानुलेपनं विष्णोः सर्वकामफलप्रदं
ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ, ਕਪੂਰ, ਕਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪੰਚ-ਅਨੁਲੇਪਨ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 19
त्रिसुगन्धञ्च कर्पूरं तथा चन्दनकुङ्कुमैः मृगदर्पं सकर्पूरं मलयं सर्वकामदम्
‘ਤ੍ਰਿਸੁਗੰਧ’ ਅਤੇ ਕਪੂਰ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਸਤੂਰੀ-ਸੁਗੰਧ—ਇਹ ‘ਮਲਯ’ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
जातीफलं सकर्पूरं चन्दनञ्च त्रिशीतकम् पीतानि शुक्लवर्णानि तथा शुक्लानि भार्गव
ਜਾਤੀਫਲ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਚੰਦਨ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਰਗਵ, ਇਹ ਪੀਤਾਭ-ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਵਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੁਕਲ’ ਪਦਾਰਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
कृष्णानि चैव रक्तानि पञ्चवर्णानि निर्दिशेत् उत्पलं पद्मजाती च त्रिशीतं हरिपूजने
ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ/ਨੀਲਾਭ ਅਤੇ ਲਾਲ ਵਰਣ ਵੀ ਹੋਣ—ਜਿਵੇਂ ਉਤਪਲ, ਪਦਮਜਾਤੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੀਤ ਫੁੱਲ।
Verse 22
कुङ्कुमं रक्तपद्मानि त्रिरक्तमुत्पलं धूपदीपादिभिः प्रार्च्य विष्णुं शान्तिर्भवेन्नृणां
ਕੁੰਕੁਮ, ਲਾਲ ਕਮਲ, ਤ੍ਰਿਰਕਤ ਉਤਪਲ ਅਤੇ ਧੂਪ-ਦੀਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 23
चतुरस्रकरे कुण्डे ब्राह्मणाश्चाष्ट शोडश लक्षहोमङ्कोटिहोमन्तिलाज्ययवधान्यकैः
ਚਤੁਰਸ੍ਰ (ਚੌਰਸ) ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਜਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਿਲ, ਘੀ, ਜੌ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲੱਖ-ਹੋਮ ਜਾਂ ਕੋਟਿ-ਹੋਮ ਤੱਕ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰਨ।
Verse 24
ग्रहानभ्यर्च्य गायत्र्या सर्वशान्तिः क्रमाद्भवेत्
ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਰਬ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It is presented as a Śiva-related bath rite that increases victory (jaya-vardhana), especially for rulers and those engaged in conflict, while also functioning as a broad protective and purificatory discipline.
Bathing with Viṣṇu-pāda-udaka (water that has washed Viṣṇu’s feet, i.e., caraṇāmṛta) is declared the supreme (uttama) among all snānas.
It assigns specific rites and substances to conditions resembling doṣa disorders—e.g., ghee-and-milk worship as pitta-hara, pañcagavya bathing for vāta disorders, and double-unctuous bathing for kapha-related ailments.
It prescribes lakṣa or koṭi oblations in a square (caturasra) fire-pit, performed by eight or sixteen brāhmaṇas using tila, ājya, yava, and grains, culminating in graha worship with the Gāyatrī for complete pacification.