Adhyaya 260
Sāma-vidhāna (Procedure of the Sāman Hymns)
ਯਜੁਰ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਸਾਮ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਮ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਲਈ ਕਾਰਗਰ ਯਜ੍ਞ-ਤਕਨੀਕ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਛਾਂਦਸੀ, ਸਕੰਦੀ, ਪੈਤ੍ਰਿਆ ਆਦਿ ਸੰਹਿਤਾ-ਜਪ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾਤੀਯ, ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ, ਤ੍ਰਿ-ਸਪਤੀਯ, ਅਭਯ, ਆਯੁਸ਼੍ਯ, ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ, ਵਾਸਤੋਸ਼ਪਤੀ, ਰੌਦ੍ਰ ਆਦਿ ਗਣ-ਹੋਮਾਂ ਨੂੰ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤੀ, ਰੋਗ-ਨਾਸ਼, ਪਾਪ-ਮੋਚਨ, ਨਿਡਰਤਾ, ਜਿੱਤ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੰਤਾਨ-ਵਾਧਾ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚਾਵ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਠਾਂਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਘੀ ਦੀਆਂ ਆਹੂਤੀਆਂ, ਮੇਖਲਾ-ਬੰਧ, ਨਵਜਾਤ ਲਈ ਤਾਬੀਜ਼, ਸ਼ਤਾਵਰੀ-ਮਣੀ, ਗੋ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਸ਼ਾਂਤੀ/ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅਭਿਚਾਰ ਲਈ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਵਰਗੇ ਉਪਾਂਗ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਯੋਗ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ-ਦੇਵਤਾ-ਛੰਦ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕੰਟੇਦਾਰ ਸਮਿਧ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आगेनेये महापुराणे यजुर्विधानं नामोनषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सामविधानं पुष्कर उवाच युजुर्विधानङ्कथितं वक्ष्ये साम्नां विधानकं संहितां वैष्णवीञ्जप्त्वा हुत्वा स्यात् सर्वकामभाक् शान्तातीयं गणं हुत्वा शान्तिमाप्नोति मानवः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਯਜੁਰ-ਵਿਧਾਨ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ (ਦੋ ਸੌ ਉਨਾਹਠਵਾਂ) ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਦੋ ਸੌ ਸੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਸਾਮ-ਵਿਧਾਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯਜੁਰਵੇਦ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਹਵਨ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤਾਤੀਯ ਗਣ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
संहिताञ्छान्दसीं साधु जप्त्वा प्रीणाति शङ्करं स्कन्दीं पैत्र्यां संहिताञ्च जप्त्वा स्यात्तु प्रसादवान् भैषज्यञ्च गणं हुत्वा सर्वान्रोगान् व्यापोहति त्रिसप्तीयं गणं हुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
ਛਾਂਦਸੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦੀ ਅਤੇ ਪੈਤ੍ਰਿਆ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ ਗਣ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਭ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸਪਤੀਯ ਗਣ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 3
भागत इति क , ग , छ , ञ च प्रवादीशं सोपदितीति ख , छ च सर्वशान्तिकरन्तथेति घ , ञ च यत इन्द्र भजामहे हिंसादोषविनाशनं अवकीर्णी मुच्यते च अग्निस्तिग्मेति वै जपन् क्वचिन्नाप्नोति च भयं हुत्वा चैवाभयङ्गणं न क्वचिज्जायते राम गणं हुत्वा पराजितं
ਮੰਤ੍ਰ-ਭੇਦ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ—‘ਭਾਗਤ’ ਕ, ਗ, ਛ ਅਤੇ ਞ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ; ‘ਪ੍ਰਵਾਦੀਸ਼ੰ ਸੋਪਦਿਤੀ’ ਖ ਅਤੇ ਛ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ‘ਸਰਵਸ਼ਾਂਤਿਕਰੰ’ ਘ ਅਤੇ ਞ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ। ‘ਯਤ ਇੰਦਰ ਭਜਾਮਹੇ’ ਹਿੰਸਾ-ਦੋਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਘੋਰ ਅਪਰਾਧੀ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਅਗਨਿਸ ਤਿਗਮੇ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਭਯ-ਗਣ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਮ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਭਯ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਗਣ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਵੈਰੀ ਵੀ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
सर्वपापहरं ज्ञेयं परितोयञ्च तासु च अविक्रेयञ्च विक्रीय जपेद्घृतवतीति च आयुष्यञ्च गणं हुत्वा अपमृत्युं व्यपोहति स्वस्तिमाप्नोति सर्वत्र हुत्वा स्वस्त्ययनङ्गणं
ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਪਾਪਹਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਿਤੋਯ’ ਨਾਮ ਦਾ (ਮੰਤ੍ਰ) ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਚਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ‘ਘ੍ਰਿਤਵਤੀ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਯੁਸ਼੍ਯ ਗਣ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਗਣ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਕਲਿਆਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अयानो देव सवितुर्ज्ञेयन्दुःस्वप्ननाशनं अबोध्यग्निरितिमन्त्रेण घृतं राम यथाविधि श्रेयसा योगमाप्नोति शर्मवर्मगणन्तथा वास्तोष्पत्यगणं हुत्वा वास्तुदोषान् व्यपोहति
‘ਅਯਾਨੋ ਦੇਵ ਸਵਿਤੁḥ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੁੱਸੁਪਨ-ਨਾਸਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਅਬੋਧ੍ਯ ਅਗ્નਿਃ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਮ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਘੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਯਸ (ਕਲਿਆਣ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਮ-ਗਣ, ਵਰਮ-ਗਣ ਅਤੇ ਵਾਸਤੋਸ਼ਪਤੀ-ਗਣ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵਾਸਤੂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
अभ्युक्ष्य घृतशेषेण मेखलाबन्ध इष्यते स्त्रीणां यासान्तु गर्भाणि पतन्ति भृगुसत्तम तथा रौद्रगणं हुत्वा सर्वान् दोषान् व्यपोहति एतैर् दशगुणैर् होमी ह्य् अष्टादशसु शान्तिषु
ਬਚੇ ਹੋਏ ਘਿਉ ਨਾਲ ਅਭਿਉਕਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਮੇਖਲਾ-ਬੰਧ (ਰੱਖਿਆ ਕਮਰਬੰਦ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗਰਭ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੌਦ੍ਰ-ਗਣ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਠਾਰਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਦਸ ਗੁਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
मणिं जातस्य बालस्य वध्नीयात्तदनन्तरं सोमं राजानमेतेन व्याधिभिर्विप्रमुच्यते वैष्णवी शान्तिरैन्द्री च ब्राह्मी रौद्री तथैव च वायव्या वारुणी चैव कौवेरी भार्गवी तथा
ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਨਵਜਾਤ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ-ਮਣੀ (ਤਾਬੀਜ਼) ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੋਮਰਾਜ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀਆਂ ਹਨ—ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਐਂਦਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਰੌਦਰੀ, ਵਾਯਵਿਆ, ਵਾਰੁਣੀ, ਕੌਵੇਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵੀ।
Verse 8
सर्पसाम प्रयुञ्जीनो नाप्नुयात् सर्पजम्भयं माद्य त्वा वाद्यतेत्येतद्धुत्वा विप्रः सहस्रशः प्राजापत्या तथा त्वाष्ट्री कौमारी वह्निदेवता मारुद्गणा च गान्धारी शान्तैर् नैरृतकी तथा
ਜੋ ਸਰਪਸਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ‘ਮਾਦ੍ਯ ਤ੍ਵਾ ਵਾਦ੍ਯਤੇ’ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਾ, ਤ੍ਵਾਸ਼ਟ੍ਰੀ, ਕੌਮਾਰੀ (ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਾ), ਮਾਰੁਦਗਣਾ, ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤਕੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
शतावरिमणिबद्ध्वा नाप्नुयाच्छस्त्रतो भयं दीर्घतमसोर्क इति हुत्त्वान्नं प्राप्नुयाद्बहु शान्तिराङ्गिरसी याम्या पार्थिवी सर्वकामदा यस्त्वां मृत्युरिति ह्य् एतज्जप्तं मृत्युविनाशनं
ਸ਼ਤਾਵਰੀ-ਮਣੀ ਦਾ ਤਾਬੀਜ਼ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ‘ਦੀਰਘਤਮਸੋਰਕ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਅੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਂਗਿਰਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਯਾਮਿਆ ਅਤੇ ਪਾਰਥਿਵੀ—ਜੋ ਸਰਵਕਾਮਦਾਇਨੀ ਹਨ। ਅਤੇ ‘ਯਸਤ੍ਵਾਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁਃ…’ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਮੌਤ-ਨਿਵਾਰਕ ਹੈ।
Verse 10
स्वमध्यायन्तीति जपन्न म्रियेत पिपासया त्वमिमा ओषधी ह्य् एतज्जप्त्वा व्याधिं न वाप्नुयात् सुपर्णस्त्वेति हुत्वा च भुजगैर् नैव बाध्यते इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वकामकरम्भवेत्
‘ਸ੍ਵਮਧ੍ਯਾਯੰਤੀਂ…’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ‘ਤ੍ਵਮਿਮਾ ਓਸ਼ਧੀ…’ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ‘ਸੁਪਰ੍ਣਸ੍ਤ੍ਵਮ੍…’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ‘ਇੰਦ੍ਰੇਣ ਦੱਤਮ੍…’ ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 11
पथि देवव्रतञ्जप्त्वा भयेभ्यो विप्रमुच्यते यदिन्द्रो मुनये त्वेति हुतं सौभाग्यवर्धनं इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वबाधाविनाशनं इमा देवीति मन्त्रश् च सर्वशान्तिकरः परः
ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਵ੍ਰਤ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਯਦਿੰਦ੍ਰੋ ਮੁਨਏ ਤ੍ਵਾ’ ਇਸ ਸੂਤਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਆਹੁਤੀ ਸੁਭਾਗ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ‘ਇੰਦ੍ਰੇਣ ਦੱਤਮ੍’ ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਬਾਧਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਇਮਾ ਦੇਵੀਃ’ ਮੰਤ੍ਰ ਸਰਵ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਹੈ।
Verse 12
भगो न चित्र इत्य् एवं नेत्रयो रञ्जनं हितं सौभाग्यवर्धनं राम नात्र कार्य विचारणा देवा मरुत इत्य् एतत् सर्वकामकरम्भवेत् यमस्य लोकादित्येतत् दुःस्वप्नशमनम्परं
‘ਭਗੋ ਨ ਚਿਤ੍ਰ…’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਜਨ ਲਗਾਉਣਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ; ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ‘ਦੇਵਾ ਮਰੁਤ…’ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ‘ਯਮਸ੍ਯ ਲੋਕਾਤ੍…’ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁੱਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਪਰਮ ਹੈ।
Verse 13
जपेन्द्रेति वर्गञ्च तथा सौन्भाग्यवर्धनं परितोयं युतायुतमिति ज , ट च पिपासित इति घ , ञ च परि प्रिया हि वः कारिः काम्यां संश्रावयेत् स्त्रियं इन्द्रश् च पञ्चबणिजेति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं कामो मे वाजीति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं
‘ਜਪੇਂਦ੍ਰ…’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਰਗ ਅਤੇ ‘ਸੌਭਾਗ੍ਯ-ਵਰਧਨ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਪਰਿਤੋਯੰ ਯੁਤਾਯੁਤਮ੍’ ਨੂੰ ‘ਜ’ ਅਤੇ ‘ਟ’ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ‘ਪਿਪਾਸਿਤ’ ਨੂੰ ‘ਘ’ ਅਤੇ ‘ਞ’ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਿ ਪ੍ਰਿਯਾ ਹਿ ਵਃ ਕਾਰਿਃ…’ ਆਦਿ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ‘ਇੰਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਪੰਚਬਣਿਜ…’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਆਹੁਤੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਕਾਮੋ ਮੇ ਵਾਜੀ…’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੂਤ ਵੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
सा तङ्कामयते राम नात्र कार्या विचारणा रथन्तरं वामदेव्यं ब्रह्मवर्चसवर्धनं तुभ्यमेव जवीमन्नित्ययुतन्तु हुतम्भवेत् अग्ने गोभिन्न इत्य् एतत् मेधावृद्धिकरम्परं
ਹੇ ਰਾਮ, ਉਹ ਉਸੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ‘ਰਥੰਤਰ’ ਅਤੇ ‘ਵਾਮਦੇਵ੍ਯ’ (ਸਾਮ-ਗਾਨ) ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੋ, ਜੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਰਚਸ (ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇਜ) ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਤ ਆਹੁਤੀ ਦਿਓ—‘ਤੁਭ੍ਯਮੇਵ ਜਵੀਮਨ੍…’ ਉਚਾਰ ਕੇ। ‘ਅਗ੍ਨੇ ਗੋਭਿੰਨ…’ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਮੇਧਾ (ਬੁੱਧੀ) ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪਰਮ ਹੈ।
Verse 15
प्राशयेद्बालकं नित्यं वचाचूर्णं घृतप्लुतं इन्द्रमिद्गाथिनं जप्त्वा भवेच्छ्रुतिधरस्त्वसौ ध्रुवं ध्रुवेणेति हुतं स्थानलाभकरं भवेत् अलक्तजीवेति शुना कृषिलाभकरं भवेत्
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਵਚਾ (ਵਚ) ਦਾ ਚੂਰਨ ਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਇੰਦ੍ਰਮਿਦ੍ ਗਾਥਿਨਮ੍’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਬੱਚਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤਿਧਰ (ਸੁਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ‘ਧ੍ਰੁਵੰ ਧ੍ਰੁਵੇਣ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਆਹੁਤੀ ਪਦ/ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਅਲਕਤਜੀਵ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ਵਾਨ (ਕੁੱਤੇ) ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਖੇਤੀ-ਲਾਭ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
हुत्वा रथन्तरञ्जप्त्वा पुत्रमाप्नोत्यसंशयं मयि श्रीरिति मन्त्रोयं जप्तव्यः श्रीविवर्धनः अहन्ते भग्न इत्य् एतत् भवेत्सौभाग्यवर्धनं ये मे पाशस् तथाप्येतत् बन्धनाम्नोक्षकारणं
ਹੋਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਮਯਿ ਸ਼੍ਰੀਃ” ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। “ਅਹੰ ਤੇ ਭਗ੍ਨਃ” ਇਹ ਵਾਕ ਸੁਭਾਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ “ਯੇ ਮੇ ਪਾਸ਼ਾਃ” ਇਹ ਉਚਾਰਣ ਵੀ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 17
वैरूप्यस्याष्टकं नित्यं प्रयुञ्जानः श्रियं लभेत् सप्ताष्टकं प्रयुञ्जानः सर्वान् कामानवाप्नुयात् शपन्त्वहन्निति रिपून् नाशयेद्धोमजाप्यतः इन्द्र वनं वनिक् चेतीति घ , ज च अग्ने सौभाग्य इत्य् एतदिति ज त्वमुत्तममितीत्येतद्यशोबुद्धिविवर्धनं
ਵਿਕਾਰ-ਨਿਵਾਰਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਅਸ਼ਟਕ’ ਦਾ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸਪਤਾਸ਼ਟਕ’ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਸ਼ਪੰਤ੍ਵਹਨ …” ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। “ਇੰਦਰ ਵਨੰ ਵਨਿਕ …”, “ਅਗਨੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ …” ਅਤੇ “ਤ੍ਵਮੁੱਤਮਮ …” ਆਦਿ ਪਾਠ ਵੀ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਨੂੰ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 18
गव्येषुणेति यो नित्यं सायं प्रातरतन्त्रितः उपस्थानं गवां कुर्यात्तस्य स्युस्ताः सदा गृहे यथा मृगमतीत्येतत् स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं येन चेहदिदञ्चैव गर्भलाभकरं भवेत्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ “ਗਵ੍ਯੇਸ਼ੁਣੇ” ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਪਸਥਾਨ/ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਗਊਆਂ ਸਦਾ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। “ਯਥਾ ਮ੍ਰਿਗਮਤੀ” ਨਾਮਕ ਇਹ ਆਚਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਰਭਲਾਭ/ਸੰਤਾਨਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
घृताक्तन्तु यवद्रोणं वात आवातु भेषजं अनेन विधिवत् सर्वां मायां व्यपोहति अयन्ते योनिरित्येतत् पुत्रलाभकरं भवेत् शिवः शिवाभिरित्येतत् भवेत्सौभाग्यवर्धनं
ਘਿਉ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਜੌ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰੋਣ “ਵਾਤ ਆਵਾਤੁ ਭੇਸ਼ਜਮ੍” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੀ (ਵੈਰੀ) ਮਾਇਆ/ਅਭਿਚਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। “ਅਯੰਤੈ ਯੋਨਿਃ” ਮੰਤ੍ਰ ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ “ਸ਼ਿਵಃ ਸ਼ਿਵਾਭਿਃ” ਮੰਤ੍ਰ ਸੁਭਾਗ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
प्रदेवो दासेन तिलान् हुत्वा कार्मणकृन्तनं अभि त्वा पूर्वपीतये वषट्कारसमन्वितं वृहस्पतिर् नः परिपातु पथि स्वस्त्ययनं भवेत् मुञ्चामि त्वेति कथितमपमृत्युनिवारणं
ਸੇਵਕ ਰਾਹੀਂ ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਕਾਰਮਣ-ਛੇਦਨ ਦਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—“ਅਭਿ ਤ੍ਵਾ ਪੂਰਵਪੀਤਯੇ” ਮੰਤ੍ਰ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਸਮੇਤ। “ਵ੍ਰਿਹਸਪਤਿਰ ਨਃ ਪਰਿਪਾਤੁ ਪਥਿ” ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਮੁੰਚਾਮਿ ਤ੍ਵਾ” ਮੰਤ੍ਰ ਅਪਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ (ਅਕਾਲ ਮੌਤ) ਨਿਵਾਰਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 21
वासकेध्मसहस्रन्तु हुतं युद्धे जयप्रदं हस्त्यश्वपुरुषान् कुर्याद्बुधः पिष्टमयान् शुभान् अथर्वशिरसो ऽध्येता सर्वपापैः प्रमुच्यते प्राधान्येन तु मन्त्राणां किञ्चित् कर्म तवेरितं
ਵਾਸਕ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਆਟੇ ਨਾਲ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪਤਲੇ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਥਰਵਸ਼ਿਰਸ ਦਾ ਅਧਿਐਤਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 22
परकीयानथोद्देश्य प्रधानपुरुषांस् तथा सुस्विन्नान् पिष्टकवरान् क्षुरेणोत् कृत्य भागशः वृक्षाणां यज्ञियानान्तु समिधः प्रथमं हविः आज्यञ्च व्रीहयश् चैव तथा वै गौरसर्षपाः
ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ (ਦਰਿਦਰਾਂ) ਲਈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਲਈ ਹਿੱਸੇ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਪ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਪਿਸ਼ਟਕ-ਕੇਕ ਨੂੰ ਛੁਰੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯਜ੍ਞਯੋਗ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮਿਧ ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਘੀ, ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣੇ, ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ ਵੀ ਹਵਿ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹਨ।
Verse 23
अभि त्वा शूर णोनुमो मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् कृत्वा सर्षपतैलाक्तान् क्रोधेन जुहुयात्ततः अक्षतानि तिलाश् चैव दधिक्षीरे च भार्गव दर्भास्तथैव दूर्वाश् च विल्वानि कमलानि च
‘ਹੇ ਸ਼ੂਰ, ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।’ ਇਹ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਕ੍ਰੋਧਯੁਕਤ (ਤੀਵ੍ਰ) ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਰੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਭਾਰਗਵ, ਅਖੰਡ ਚੌਲ (ਅਕਸ਼ਤ), ਤਿਲ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਦರ್ಭਾ, ਦੂರ್ವਾ, ਬਿਲਵ ਪੱਤੇ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਆਹੁਤੀ ਵਿੱਚ ਅਰਪੇ।
Verse 24
परिप्रियादेव कारिरिति ख , छ च परिप्रियादेव कविरिति घ , ञ च मन्त्रेणेति ख , छ , ज च एतत् कृत्वा बुधः कर्म संग्रामे जयमाप्नुयात् गारुडं वामदेव्यञ्च रथन्तरवृहद्रथौ शान्तिपुष्टिकराण्याहुर्द्रव्याण्येतानि सर्वशः तैलङ्कणानि धर्मज्ञ राजिका रुधिरं विषं
‘ਪਰਿਪ੍ਰਿਯਾਦੇਵ ਕਾਰਿਃ’—ਖ ਅਤੇ ਛ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ; ‘ਪਰਿਪ੍ਰਿਯਾਦੇਵ ਕਵਿਃ’—ਘ ਅਤੇ ਞ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ‘ਮੰਤ੍ਰੇਣ’—ਖ, ਛ ਅਤੇ ਜ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਰੁਡ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਰਥੰਤਰ ਤੇ ਵ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਸਾਮ—ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ: ਤੇਲ, ਲੇਪ/ਅੰਜਨ, ਰਾਜਿਕਾ (ਸਰੋਂ), ਲਹੂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼।
Verse 25
सर्वपापप्रशमनाः कथिताः संशयं विना समिधः कण्टकोपेता अभिचारेषु योजयेत् आर्षं वै दैवतं छन्दो विनियोगज्ञ आचरेत्
ਇਹ ਸਮਿਧਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਭਿਚਾਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਨਿਯੋਗ (ਪ੍ਰਯੋਗ-ਵਿਧੀ) ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਛੰਦ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
A mapping of Saṃhitā-japa and gaṇa-homa applications—each mantra-set and oblation-group is assigned a specific prayojana (peace, health, fearlessness, prosperity, victory, fertility, safe travel), with procedural add-ons like ghee offerings, amulets, and mekhalā-bandha.
It frames pacification and protection rites as dharmic stabilization: removing fear, disease, sin, and untimely death supports purity, steadiness, and sustained sādhana, aligning ritual efficacy with inner discipline and higher aims.
Correct performance depends on viniyoga—explicitly knowing and applying the ṛṣi (seer), devatā (presiding deity), and chandas (metre), and selecting appropriate samidh (including thorny fuel for abhicāra).