Sukta 38
Sukta 2.38
Gṛtsamada (traditional for Mandala 2)
Savitṛ
Trishtubh
हे सूक्त सवितृची स्तुती करते—त्यांना दिव्य प्रेरक म्हणून, जे उदयास येऊन व अस्ताला जाऊन सर्व लोकांना गती देतात, ऋत (विश्वव्यवस्था) धारण करतात आणि देव व मानव यांचा समृद्धीचा हिस्सा वाटतात. यात त्यांच्या स्थिर, विजयशाली उपस्थितीचे वर्णन आहे, जी विकृती/भ्रम दूर करते आणि त्यांच्या दिव्य विधीनुसार “सनातन जलांना” प्रवाहित करते. शेवटी द्रष्टा सवितृकडे प्रार्थना करतो की गायकांच्या शांती व वृद्धीसाठी स्वर्ग, जल आणि पृथ्वी येथून इच्छित विपुलता प्रदान करावी.
Mantras
Mantra 1
उदु ष्य देवः सविता सवाय शश्वत्तमं तदपा वह्निरस्थात् । नूनं देवेभ्यो वि हि धाति रत्नमथाभजद्वीतिहोत्रं स्वस्तौ ॥
प्रेरणा (सवाय) यासाठी तो देव सविता उगवून उभा राहतो; शाश्वत कर्मशील तो—जणू जलवाहक वह्नि—आपल्या स्थानी स्थिर झाला आहे. आता तो देवांसाठी रत्न-धनाचे विधान/वाटप करतो; मग स्वस्ति देणाऱ्या गतीत, सु-आहूत (वीतिहोत्र) हविर्भाग करतो.
Mantra 2
विश्वस्य हि श्रुष्टये देव ऊर्ध्वः प्र बाहवा पृथुपाणिः सिसर्ति । आपश्चिदस्य व्रत आ निमृग्रा अयं चिद्वातो रमते परिज्मन् ॥
सर्वांच्या श्रवण-प्रतिसादासाठी देव ऊर्ध्व उगवतो; विस्तीर्ण-हस्त, पृथुपाणि, तो आपले बाहू पुढे पसरतो. पाणीही त्याच्या व्रताच्या अधीन होऊन नियत रूपे धारण करतात; हा वायूही आपल्या परिज्मन्-पथाभोवती आनंदाने फिरतो.
Mantra 3
आशुभिश्चिद्यान्वि मुचाति नूनमरीरमदतमानं चिदेतोः । अह्यर्षूणां चिन्न्ययाँ अविष्यामनु व्रतं सवितुर्मोक्यागात् ॥
वेगवान गतींनाही तो आता मुक्त करतो; आपल्या गमनात जे अचल होते त्यालाही त्याने चलायमान केले. सर्प-शक्तींनाही त्याने खाली आणून निर्विष/अहिंसक केले; सविताच्या व्रताचे अनुसरण करून, मोक्ष्य—मुक्तिदायी विमोचन—येऊन पोहोचते.
Mantra 4
पुनः समव्यद्विततं वयन्ती मध्या कर्तोर्न्यधाच्छक्म धीरः । उत्संहायास्थाद्व्यृतूँरदर्धररमतिः सविता देव आगात् ॥
ती पुन्हा पसरलेले ताणेबाणे विणते; कार्याच्या मध्यभागी दृढ, धीर ऋषीने अचल आधार स्थापिला. उठून त्याने ऋतूंना एकत्र करून त्यांच्या योग्य प्रमाणांत वेगवेगळे ठरविले; प्रभावी संकल्पशक्तीसह देव सविता आला.
Mantra 5
नानौकांसि दुर्यो विश्वमायुर्वि तिष्ठते प्रभवः शोको अग्नेः । ज्येष्ठं माता सूनवे भागमाधादन्वस्य केतमिषितं सवित्रा ॥
अनेक निवासस्थानी समग्र आयुष्य आपापल्या स्थानांत स्थिर होते; अग्नीची प्रकट, उसळणारी ज्वाला स्पष्ट उभी आहे. मातेनं पुत्रासाठी ज्येष्ठ भाग ठेवला; त्याच्या केतु (चिन्हा)चा पाठपुरावा करून, सविताच्या प्रेरणेने, जीव नियत दिशेने चालतो.
Mantra 6
समाववर्ति विष्ठितो जिगीषुर्विश्वेषां कामश्चरताममाभूत् । शश्वाँ अपो विकृतं हित्व्यागादनु व्रतं सवितुर्दैव्यस्य ॥
तो वळून पुन्हा परत आला—दृढ उभा, विजयाची इच्छा धरणारा; चालणाऱ्या सर्वांच्या अंतरी तोच कामना झाला. विकृत रचना मागे टाकून, तो शाश्वत आपः (जल) घेऊन आला—सविताच्या दैवी व्रत (ऋत-नियम)ाचे अनुसरण करून.
Mantra 7
त्वया हितमप्यमप्सु भागं धन्वान्वा मृगयसो वि तस्थुः । वनानि विभ्यो नकिरस्य तानि व्रता देवस्य सवितुर्मिनन्ति ॥
हे सविता! तुझ्यामुळेच जलांत लपलेला भाग स्थापन झाला आहे; म्हणून शोधक (मृगयस्) कोरड्या भूमीवर सर्वत्र पसरून फिरतात. ती वने—त्यांना कोणीही भंग करू शकत नाही; देव सवितृची व्रते (नियम) कधीही कमी होत नाहीत.
Mantra 8
याद्राध्यं वरुणो योनिमप्यमनिशितं निमिषि जर्भुराणः । विश्वो मार्ताण्डो व्रजमा पशुर्गात्स्थशो जन्मानि सविता व्याकः ॥
जलांत लपलेले ते गर्भस्थान वरुणाने सिद्ध केले आहे—पापणी लवण्यांतही अचूक, अखंड कर्मरत—त्याच्याकडेच विश्वव्यापी मार्तांड, पशुरूप सूर्य-मंडळ, व्रज (गोठा) येथे आला आहे. सवितृने जन्मांना त्यांच्या-त्यांच्या ठिकाणी प्रकट करून, भेदासह स्पष्टपणे मांडले आहे.
Mantra 9
न यस्येन्द्रो वरुणो न मित्रो व्रतमर्यमा न मिनन्ति रुद्रः । नारातयस्तमिदं स्वस्ति हुवे देवं सवितारं नमोभिः ॥
ज्याचे ऋत-स्वरूप व्रत न इंद्र, न वरुण, न मित्र, न अर्यमा, आणि रुद्रही कमी करू शकत नाही; तसेच शत्रुशक्ती त्यावर आघात करू शकत नाहीत—त्या देव सवितृला मी येथे कल्याणासाठी नमस्कारांसह आवाहन करतो.
Mantra 10
भगं धियं वाजयन्तः पुरंधिं नराशंसो ग्नास्पतिर्नो अव्याः । आये वामस्य संगथे रयीणां प्रिया देवस्य सवितुः स्याम ॥
आमची धि (प्रेरित बुद्धी) वाज (बल/समृद्धी) वाहणारी करून, भग (Bhaga) व पुरंधि (Purandhi) यांचा शोध घेत असता—नराशंस (Narāśaṃsa) आणि ग्नास्पति (Gnāspati), प्रेरित वाणीचा अधिपती, आम्हांला रक्षो. आणि रयी (संपत्ती) यांच्या संगथे (समागम-स्थळी) आम्ही देव सवितृ (Savitṛ) याचे प्रिय होवो.
Mantra 11
अस्मभ्यं तद्दिवो अद्भ्यः पृथिव्यास्त्वया दत्तं काम्यं राध आ गात् । शं यत्स्तोतृभ्य आपये भवात्युरुशंसाय सवितर्जरित्रे ॥
हे सवितर्, दिवो (आकाशा)तून, अद्भ्यः (जलांतून) आणि पृथिवीतून—तुझ्या द्वारा दत्त असे ते काम्य राधस् (इच्छित दान/समृद्धी) आम्हांकडे येवो. आणि जे स्तोतृभ्यः (गायकां)साठी शांती व वाढ घडवील—ते उरुशंस (बहु-प्रशंसित) यासाठी, हे सवितर्, जरित्र (स्तुती करणारा) यासाठी होवो.
Inside Sukta 38
How it unfolds
- Where it opens
Savitṛ rises as the divine Impeller, taking his station and initiating the everlasting work of cosmic movement and sacrificial distribution.
- Development
His steadfast, conquering power pervades all moving beings as their desire/impulse, casting off ‘distorted formations’ and bringing the enduring waters in obedience to his divine ordinance.
- Climax
The vision of Savitṛ’s vrata: a universal law that corrects distortion and restores right flow—cosmic, ritual, and vital—so that treasures and portions are rightly apportioned.
- Where it settles
A direct prayer that Savitṛ’s granted, desirable plenitude—drawn from heaven, waters, and earth—come to the worshippers as peace and increase for the praising community.
The deity: Savitṛ
- In the VedaSavitṛ is the golden, far-seeing Āditya who ‘impels’ (savāya) all beings to their proper activities, awakening, moving, and guiding them while maintaining the divine law (vrata) and ṛta. He is invoked as a beneficent distributor of treasures and as the power that makes the rite and the world proceed in harmony.
- Cosmic functionRegulator and energizer of cosmic movement—he sets the sun’s course, rouses living beings, and ensures the right distribution of portions (bhāga) in heaven and in sacrifice.
- Inner significanceThe awakening force of right intention and disciplined will: the inner ‘impeller’ that turns the mind from distortion toward clarity, rhythm, and auspicious action aligned with truth.
The seer
- GṛtsamadaBhārgava (Bhr̥gu lineage) · Principal seer of Maṇḍala 2, renowned for hymns that combine precise ritual address with a strong emphasis on ṛta and auspicious well-being (svasti).
Famous verses
svastau
anu vrataṃ savitur daivyasya
अस्मभ्यं तद्दिवो अद्भ्यः पृथिव्यास्त्वया दत्तं काम्यं राध आ गात् । शं यत्स्तोतृभ्य आपये भवात्युरुशंसाय सवितर्जरित्रे ॥Attributes of the deity
- Impeller/rouser (prasavitṛ)
- Upholder of ṛta and divine vrata
- Bestower and distributor of wealth/boons (ratna, rādhah)
- Auspiciousness and well-being (svasti)
- Steady, victorious, ordering power
- Associated with light, dawn-impulse, and the life-giving waters
Also by this seer
- Most of Rigveda Maṇḍala 2 (traditionally attributed to Gṛtsamada and his line)
- Notable Agni hymns in Maṇḍala 2 that frame the sacrificial order and priestly function
- Hymns to major deities (e.g., Indra, Varuṇa-Mitra, the Ādityas) within Maṇḍala 2 tradition
The rite, step by step
- Prepare the sacred space and kindle/maintain Agni as the ritual witness.
- At dawn or before undertaking a rite/journey, recite Savitṛ verses to ‘impel’ the rite and align it with ṛta.
- Invite Savitṛ as distributor of portions; mentally offer the hymn as a well-invited oblation (vītihotra).
- Conclude with a request for desired abundance from heaven, waters, and earth, and for peace and increase for the singers.
- Seal with a final dedication/śānti-like intent: may the boon be wholesome and growth-giving.
Offerings
- Ghee (ājya) into the fire
- Soma (where applicable in Soma rites)
- Oblation-cakes or simple food offerings (context-dependent)
- The hymn itself as verbal offering (stotra)
Frequently Asked Questions
Savitṛ is the divine “Impeller” who awakens and sets all beings in motion, guiding them by cosmic law (ṛta/vrata) and granting auspicious well-being and prosperity.
That right movement in life and ritual comes from Savitṛ’s impulse: he corrects what is distorted, maintains order, and distributes the proper share of blessings to gods and humans.
It is especially fitting at dawn or before beginning an important action or ritual, to seek clarity, auspiciousness (svasti), and the successful flow of the undertaking.
Ask anything about Sukta 38 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
