Sukta 25
Sukta 2.25
Gṛtsamada (traditional ascription)
Brahmaṇaspati (with Agni as invoked instrument)
Jagatī (probable for RV 2.25 refrain structure; confirm by metrical count)
हे लघु सूक्त ब्रह्मणस्पतीची स्तुती करते—ते पवित्र वाणीचे स्वामी आणि यज्ञकर्मातील प्रावीण्यवान अधिपती आहेत; ते शक्तींना ‘जोत’ करून यशस्वी कृतीसाठी एकत्र आणतात, विशेषतः अग्नीच्या प्रज्वलनशक्ती व पुढे ढकलणाऱ्या प्रेरणेच्या माध्यमातून. वाकड्या/कुटिल विरोधापुढे ते अजेय असल्याचे वर्णन आहे—ते बंधने तोडतात आणि उपासकासाठी सुरक्षित आश्रय व समृद्धी उघडतात. वारंवार येणारा ध्रुवपद त्यांच्या या सामर्थ्यावर भर देतो की ते मित्रांना आणि अंतःकरणातील शक्तींना एक प्रभावी, विजयी संघ म्हणून एकत्रित करतात.
Mantras
Mantra 1
इन्धानो अग्निं वनवद्वनुष्यतः कृतब्रह्मा शूशुवद्रातहव्य इत् । जातेन जातमति स प्र सर्सृते यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥
अग्नीला प्रज्वलित करून तो उपासकासाठी विजय मिळवतो; ब्रह्म (वाणी) घडवून तो तीव्र होतो—ज्याचे हव्य स्वीकारले जाते. जन्मलेल्या द्वारे तो जन्मलेल्या गोष्टींना अतिक्रमित करतो; तो पुढे सरकतो—आणि ज्याला-ज्याला युज् (सहकारी) करतो, त्याला-त्याला ब्रह्मणस्पती (कार्य-योजनेत) जोडतो.
Mantra 2
वीरेभिर्वीरान्वनवद्वनुष्यतो गोभी रयिं पप्रथद्बोधति त्मना । तोकं च तस्य तनयं च वर्धते यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥
वीरांच्या साहाय्याने तो प्रयत्नशीलासाठी वीरांना जिंकतो; गोभिः (किरण/गव) यांच्या द्वारे तो रयि (समृद्धी) विस्तारतो आणि आपल्या आत्मबलाने तिला जागवतो. मग त्याचा तोक (वंश) आणि त्याचा तनय (संतती) वाढतो—ज्याच्यासाठी ब्रह्मणस्पती प्रत्येक युज् (सहकारी शक्ती) घडवतो.
Mantra 3
सिन्धुर्न क्षोदः शिमीवाँ ऋघायतो वृषेव वध्रीँरभि वष्ट्योजसा । अग्नेरिव प्रसितिर्नाह वर्तवे यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥
पूर आलेल्या सिंधूसारखा, प्रचंड वेगवान, वाकड्या शत्रूविरुद्ध—तो आपल्या ओजाने प्रहार करतो; जसा वृषभ बांधलेल्या बेड्या पाडून देतो. अग्नीच्या अग्रगामी प्रेरणेसारखा त्याला परतविता येत नाही—ज्याज्याला ब्रह्मणस्पति आपला युज (सह-योक) करतो, त्याला सामर्थ्य देतो.
Mantra 4
तस्मा अर्षन्ति दिव्या असश्चतः स सत्वभिः प्रथमो गोषु गच्छति । अनिभृष्टतविषिर्हन्त्योजसा यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥
त्याच्याकडे दिव्य प्रवाह अखंड वाहतात; आपल्या सत्त्वशक्तींनी तो गो-रश्मींमध्ये (किरणांमध्ये) प्रथम पोहोचतो. ज्याची तेजस्विता दाबता येत नाही, तो ओजाने प्रहार करतो—ज्याज्याला ब्रह्मणस्पति आपला युज करतो, त्याला सामर्थ्य देतो.
Mantra 5
तस्मा इद्विश्वे धुनयन्त सिन्धवोऽच्छिद्रा शर्म दधिरे पुरूणि । देवानां सुम्ने सुभगः स एधते यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥
त्याच्यासाठीच सर्व नद्या धावून प्रवाहित होतात; अनेक अखंड आश्रय त्या स्थापन करतात. देवांच्या सुम्न (अनुग्रह) मध्ये तो सुभग होऊन वाढतो, फोफावतो—ज्याज्याला ब्रह्मणस्पति आपला युज करतो, त्याला सामर्थ्य देतो.
Frequently Asked Questions
Brahmaṇaspati is the deity of brahman—powerful, well-formed sacred speech and priestly insight that makes rituals and intentions succeed. In this hymn he is also the one who unites all needed powers into a single effective effort.
The refrain highlights the central idea: Brahmaṇaspati “makes each and every yoke-fellow,” meaning he brings allies, energies, and faculties into cooperation so the work can be completed without obstruction.
It asks for unstoppable progress, the breaking of restraints and hostile resistance, and the establishment of “acchidra śarma”—unbroken protection and secure well-being—along with growth and good fortune under divine favor.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.