Sukta 5
Sukta 2.5
Gṛtsamada (Bhārgava)
Gāyatrī (probable for RV 2.5.1)
हा सूक्त अग्नीची विशेषतः होतृ—यज्ञाचा पुरोहित—या याजकपदातील स्तुती करतो आणि त्याच्या भोवती समन्वित विधीशक्तींचे आवाहन करतो, जेणेकरून यज्ञ योग्य रीतीने पुढे जाऊन प्रभावी/फलदायी ठरो. अग्नीला जागरूक, पितृतुल्य मार्गदर्शक म्हणून—पितृपरंपरेला दिशा देणारा—असे हाक मारले आहे; तो आहुती एकत्र करतो, विधीची रचना/क्रम नीट जुळवतो, आणि यम (योग्य शिस्त/क्रम) व यज्ञकौशल्य यांच्या बळावर ‘श्रेष्ठ धन’ प्रदान करतो.
In this hymn
Addressed to
Mantras
Mantra 1
होताजनिष्ट चेतनः पिता पितृभ्य ऊतये । प्रयक्षञ्जेन्यं वसु शकेम वाजिनो यमम् ॥
होता जन्मला आहे—चेतन, तेजस्वी—पितरांच्या सहाय्यासाठी पित्याप्रमाणे. यज्ञात अग्रसर होऊन अर्पण करत, वाजिनांचा यम—बलाला ध्येयापर्यंत नेणारा योग्य संयम व व्यवस्था—ते श्रेष्ठ वसु (उत्तम धन) आम्ही प्राप्त करू शकू.
Mantra 2
आ यस्मिन्त्सप्त रश्मयस्तता यज्ञस्य नेतरि । मनुष्वद्दैव्यमष्टमं पोता विश्वं तदिन्वति ॥
ज्यामध्ये सात रश्मी ताणल्या आहेत—तो यज्ञाचा नेता—मनुष्यात जसे, तसेच आपल्यातही कार्य करणाऱ्या त्या आठव्या, दैवी शक्तीला प्रेरित करतो: पोता, तो शुद्धकर्ता जो संपूर्ण हवि त्याच्या सत्याकडे प्रवाहित करतो.
Mantra 3
दधन्वे वा यदीमनु वोचद्ब्रह्माणि वेरु तत् । परि विश्वानि काव्या नेमिश्चक्रमिवाभवत् ॥
आणि जेव्हा तो—धारण करणारा, पोसणारा—प्रेरित वचने त्यांच्या सत्य क्रमाने उच्चारतो, तेव्हा सर्व काव्य-गूढ रहस्ये त्याच्या भोवती परिक्रमा करतात; तो चक्राच्या नाभीसारखा होतो, जो संपूर्ण गतीला धारण करून ठेवतो.
Mantra 4
साकं हि शुचिना शुचिः प्रशास्ता क्रतुनाजनि । विद्वाँ अस्य व्रता ध्रुवा वया इवानु रोहते ॥
कारण शुचिसह शुचि होऊन, क्रतु (संकल्प-शक्ती) यांच्या बळाने तो प्रशस्त, विद्वान मार्गदर्शक जन्मास येतो. त्याची ध्रुव व्रते (स्थिर नियम) जाणून तो त्यांच्या मागोमाग, आपल्या वाटांवर उडणाऱ्या पक्ष्यासारखा, सुव्यवस्थित पायऱ्यांनी उन्नतीकडे आरोहण करीत जातो.
Mantra 5
ता अस्य वर्णमायुवो नेष्टुः सचन्त धेनवः । कुवित्तिसृभ्य आ वरं स्वसारो या इदं ययुः ॥
त्याच्या वर्णाशी (तेज-रूपाशी) आयुष्याने परिपूर्ण धेनू जुळून राहतात—नेष्टृच्या भगिनी. या कर्मप्रवृत्तीत प्रविष्ट झालेल्या त्या भगिनी त्रिविधातून निवडलेल्या वरापर्यंत (श्रेष्ठतेपर्यंत) येतील काय?
Mantra 6
यदी मातुरुप स्वसा घृतं भरन्त्यस्थित । तासामध्वर्युरागतौ यवो वृष्टीव मोदते ॥
जेव्हा भगिनी मातेजवळ घृत घेऊन येते, तेव्हा ती आपल्या स्थानी स्थिर होते. आणि त्यांच्या आगमनाने अध्वर्यु पावसातल्या यवासारखा (जवसारखा) आनंदित होतो—पोषक प्रवाहाच्या अवतरणाने हवि-शक्ती प्रसन्न होते.
Mantra 7
स्वः स्वाय धायसे कृणुतामृत्विगृत्विजम् । स्तोमं यज्ञं चादरं वनेमा ररिमा वयम् ॥
स्वः (स्वर्ग-शक्ती) आपल्या आधारासाठीच ऋत्विकामध्ये असलेला यथार्थ ऋत्विज घडवो. मग आम्ही स्तोम (स्तुती), यज्ञ आणि योग्य आदर-आनंद जिंकू; ऋताच्या सत्य विनिमयात आम्ही दाते होऊ.
Mantra 8
यथा विद्वाँ अरं करद्विश्वेभ्यो यजतेभ्यः । अयमग्ने त्वे अपि यं यज्ञं चकृमा वयम् ॥
यजमानांसाठी विद्वान सर्व काही यथोचित करील असे—हे अग्ने, आम्ही घडवलेला हा यज्ञ तुझ्यातही स्थित आहे; तो तू अंतरी स्वीकार आणि ऋतानुसार सिद्ध कर.
Inside Sukta 5
How it unfolds
- Where it opens
Agni is ‘born’ as the conscious Hotṛ—fatherly and ancestral-supporting—so the sacrifice may move forward rightly.
- Development
The hymn expands Agni’s priestly network and powers (radiance, ordering, and the supportive ‘cows’/nourishing energies), emphasizing correct ritual coordination and fruitful approach to the gods.
- Climax
The prayer that the knower makes everything ‘fitting’ for worshippers, with the decisive claim that the sacrifice the humans have fashioned is already ‘in’ Agni.
- Where it settles
A closing request that Agni take the rite into himself, perfect it, and deliver its intended results—order, accomplishment, and worthy gain.
The deity: Agni
- Cosmic functionMediator between human and divine realms: he transforms oblations into a subtle, god-reaching form, maintains the sacrificial order (ṛta), and sustains continuity between ancestors, worshippers, and deities.
- Inner significanceThe awakened will and discerning intelligence that ‘kindles’ aspiration; the inner priest that organizes energies, purifies intention, and turns effort into effective offering.
The seer
- Gṛtsamada (Bhārgava)Bhṛgu/Bhārgava lineage (Gṛtsamada family of Mandala 2) · Principal seer of Rig Veda Mandala 2, renowned for hymns that establish Agni and Indra as central ritual powers and for a strongly priestly, yajña-oriented style.
Famous verses
hotā ajaniṣṭa cetanaḥ
ता अस्य वर्णमायुवो नेष्टुः सचन्त धेनवः । कुवित्तिसृभ्य आ वरं स्वसारो या इदं ययुः ॥ayam agne tve api yaṃ yajñaṃ cakṛmā vayam
Attributes of the deity
- Hotṛ (invoking priest)
- Knower of the rite (kratu-vit)
- Bearer/transporter of offerings (havyavāhana)
- Guardian of ṛta (cosmic order)
- Luminous, conscious, ever-young
- Fatherly protector linked with the Fathers (Pitṛs)
Also by this seer
- Primary attribution of most of Rig Veda Mandala 2 (2.1–2.43)
- Noted Agni hymns emphasizing Hotṛ and sacrificial correctness (e.g., RV 2.1, 2.3–2.6)
- Indra hymns in Mandala 2 highlighting victory, strength, and ritual support (e.g., RV 2.12–2.16)
The rite, step by step
- Kindling/awakening Agni and establishing the fire as the Hotṛ of the rite
- Formal invocation: asking Agni to lead the sacrifice forward and align it with ṛta
- Offering oblations into Agni while reciting the hymn to strengthen priestly functions (Hotṛ/Neshṭṛ imagery)
- Requesting ‘noble wealth’ and right ordering (yama) as the fruit of well-performed yajña
- Concluding prayer that Agni internalize the sacrifice and make it fully fitting for all worshippers
Offerings
- Ājya (clarified butter/ghee)
- Samidh (fuel sticks)
- Havis (general oblations, as appropriate)
- Soma-related offerings when part of a soma rite
Frequently Asked Questions
Agni is praised, especially as Hotṛ—the divine priestly fire who invokes the gods and carries offerings in the sacrifice.
That Agni lead the ritual correctly, make it fitting and effective, and grant worthy gains through right order and successful offering.
It links Agni with ancestral continuity: he protects and supports the lineage of worshippers, connecting present sacrifice with the ancestral tradition and its blessings.
Ask anything about Sukta 5 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
