
Sukta 2.28
Gṛtsamada (Bhārgava)
Varuṇa (Āditya)
Triṣṭubh
ऋग्वेद २.२८ हे गृत्समद ऋषीचे वरुणाला उद्देशून त्रिष्टुभ छंदातील सूक्त आहे. यात वरुणाला ऋत (विश्व व नैतिक व्यवस्था) धारण करणारा, सार्वभौम आदित्य म्हणून स्तुती केली आहे. कवी संरक्षण, उत्तम कीर्ती, तसेच भय व अपराध/दुष्कृत्यांपासून मुक्ती मागतो; वरुणाने पाप व दुःख ‘दोरीला बांधलेल्या वासरासारखे’ सैल करून सोडावे अशी प्रार्थना करतो, आणि उपासकाला समृद्धी व सत्याच्या सुयोग्यरीत्या मार्गदर्शित पथावर स्थिर ठेवावे अशी विनंती करतो.
Mantra 1
इदं कवेरादित्यस्य स्वराजो विश्वानि सान्त्यभ्यस्तु मह्ना । अति यो मन्द्रो यजथाय देवः सुकीर्तिं भिक्षे वरुणस्य भूरेः ॥
हे आदित्याच्या कविचे वचन आहे—स्वराज् (स्व-सम्राट) याचे; याच्या महिमेने जे-जे शांती/समन्वय आहेत ते सर्व व्यापून राहोत. ‘भूरे’ (अतिशय समृद्ध) वरुणाकडून मी ‘सुकीर्ति’—शुभ यश—भिक्षा मागतो, जेणेकरून तो आनंदमय देव ‘यजथाय’ (यज्ञकर्मासाठी) सर्व अडथळ्यांपलीकडे नेवो.
Mantra 2
तव व्रते सुभगासः स्याम स्वाध्यो वरुण तुष्टुवांसः । उपायन उषसां गोमतीनामग्नयो न जरमाणा अनु द्यून् ॥
हे वरुणा, तुझ्या ‘व्रत’ (ऋत-नियम) मध्ये आम्ही सुभग होऊ; ‘स्वाध्य’ (स्व-शिस्तीत दृढ) होऊन तुझी स्तुती करणारे होऊ. ‘गोमती’ उषा—किरणसमृद्ध प्रभाती—यांच्या सान्निध्यात आम्ही पोहोचू; आणि अग्नींसारखे ‘अजर’ (अक्षय) होऊन दिवसांच्या मागोमाग चालू—आत्म्यात जरा येऊ नये.
Mantra 3
तव स्याम पुरुवीरस्य शर्मन्नुरुशंसस्य वरुण प्रणेतः । यूयं नः पुत्रा अदितेरदब्धा अभि क्षमध्वं युज्याय देवाः ॥
हे वरुणा, ‘पुरुवीर’ (अनेक वीरांचा), ‘उरुशंस’ (विस्तीर्ण प्रशंसित) याचा प्रणेत्या, तुझ्या शरणात आम्ही राहो. अदितीचे ‘अदब्ध’ (अप्रतारित) पुत्रांनो, हे देवांनो—आमच्यावर क्षमा/अनुग्रह करा; आमच्या ‘युज्या’ (सम्यक्-योग) साठी आम्हाला धरा, जेणेकरून सत्यकर्मात शक्ती युक्त होतील.
Mantra 4
प्र सीमादित्यो असृजद्विधर्ताँ ऋतं सिन्धवो वरुणस्य यन्ति । न श्राम्यन्ति न वि मुचन्त्येते वयो न पप्तू रघुया परिज्मन् ॥
आदित्य—विधाता—यांनी त्यांना प्रवाहित केले; नद्या ऋतात चालतात, त्या वरुणाच्या मार्गाने जातात. त्या न थकतात, न आपला प्रवाह सैल करतात; पक्ष्यांप्रमाणे त्या वेगाने, परिभ्रमण-यात्रेत उडतात—गतीच्या आत वसलेल्या नियमाला (ऋताला) आज्ञाधारक.
Mantra 5
वि मच्छ्रथाय रशनामिवाग ऋध्याम ते वरुण खामृतस्य । मा तन्तुश्छेदि वयतो धियं मे मा मात्रा शार्यपसः पुर ऋतोः ॥
माझ्यापासून पाप असे सैल कर, जसे पट्टा सैल करतात; हे वरुणा, ऋताच्या तुझ्या विशाल आकाश-प्रदेशात आम्ही समृद्ध होऊ. माझ्या विणणाऱ्या धियेचा तंतु छेदला जाऊ नये; ऋत पूर्ण होण्यापूर्वी कर्माची मात्रा (माप) तुटू नये.
Mantra 6
अपो सु म्यक्ष वरुण भियसं मत्सम्राळृतावोऽनु मा गृभाय । दामेव वत्साद्वि मुमुग्ध्यंहो नहि त्वदारे निमिषश्चनेशे ॥
हे वरुणा, सम्राट, माझ्यापासून भय दूर कर; ऋताच्या मार्गात मला पकडू नकोस. जसे दोरीत बांधलेल्या वासराला सोडवतात, तसे माझ्यापासून अंहस्—अधर्माचे दुःख—सैल कर; कारण तुझ्यावाचून, एका निमिषभरही, दुःखी जनाला कोणतेही स्वामित्व राहत नाही.
Mantra 7
मा नो वधैर्वरुण ये त इष्टावेनः कृण्वन्तमसुर भ्रीणन्ति । मा ज्योतिषः प्रवसथानि गन्म वि षू मृधः शिश्रथो जीवसे नः ॥
हे वरुणा! हे असुरा, तुझ्या इष्ट-सेवेत रत असलेले लोक जेव्हा कर्त्यावर दोषारोप करतात, तेव्हा आम्हांला वधांनी मारू नकोस. ज्योतीपासून दूर असलेल्या त्या परवसथानी आम्ही जाऊ नये; आमच्या जीवितासाठी शत्रु शक्ती पूर्णपणे सैल कर, त्यांना छिन्न-भिन्न कर.
Mantra 8
नमः पुरा ते वरुणोत नूनमुतापरं तुविजात ब्रवाम । त्वे हि कं पर्वते न श्रितान्यप्रच्युतानि दूळभ व्रतानि ॥
हे वरुणा! प्राचीन काळापासून, आत्ताही, आणि पुढेही—हे तुविजात (महाजन्मा)—मी तुला नमस्कार करतो. कारण पर्वतावर जसे अचल आधार स्थिर असतात, तसेच तुझ्यामध्ये, हे दूळभ (दुर्लंघ्य), अच्युत व दृढ व्रत (ऋत-नियम) प्रतिष्ठित आहेत.
Mantra 9
पर ऋणा सावीरध मत्कृतानि माहं राजन्नन्यकृतेन भोजम् । अव्युष्टा इन्नु भूयसीरुषास आ नो जीवान्वरुण तासु शाधि ॥
हे राजन् (वरुणा)! प्रथम ऋणे (भार) दूर कर; मग माझ्याकडून झालेली पापेही दूर कर; आणि दुसऱ्याने केलेल्या कर्मामुळे मला भोगू देऊ नकोस. आमच्यासाठी उषा अधिकाधिक ‘अव्युष्टा’—अवरोध-रहित—होवोत; हे वरुणा, त्या जागरणांत आम्हांला जीवितत्वाकडे ने, आणि सम्यक् साधनेत स्थिर कर.
Mantra 10
यो मे राजन्युज्यो वा सखा वा स्वप्ने भयं भीरवे मह्यमाह । स्तेनो वा यो दिप्सति नो वृको वा त्वं तस्माद्वरुण पाह्यस्मान् ॥
हे राजन् वरुणा! जो माझा सेवाबद्ध जन असो वा सखा असो—जो स्वप्नातही माझ्या भीरू अंतःकरणात भय भरतो; जो चोर आमचे धन/अंतर्धन हिरावू पाहतो, किंवा वृक (लांडगा) समान भक्षक शक्ती—त्यापासून तू आम्हांला वाचव; वरुणा, आमचे रक्षण कर.
Mantra 11
माहं मघोनो वरुण प्रियस्य भूरिदाव्न आ विदं शूनमापेः । मा रायो राजन्त्सुयमादव स्थां बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
हे वरुणा! दानसमृद्ध प्रिय (मघोन) जनाची प्रिय सन्निधी मी गमावू नये; आणि शून्यता व अभावात पडू नये. हे राजन्! सुयम (सुसंचालित) रयि-मार्गापासून मी ढळू नये; विदथ (सभेत) आम्ही बृहद् (महाविस्तार) वचन बोलू, सुवीर (अंतर्वीर्य) युक्त होऊन.
It asks Varuṇa to protect the worshipper, remove fear, loosen the bonds of wrongdoing, and keep one aligned with ṛta—the right order and truth.
The image expresses Varuṇa’s power to “unbind”: just as a calf is released from its tether, the devotee asks to be released from anguish, guilt, and the consequences of error.
Both. It is used in worship, but its language is strongly ethical and inward—Varuṇa is invoked as the all-seeing guardian of truth who corrects, forgives, and restores inner and outer harmony.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.