Sukta 23

Mantra 1

गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् । ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥

गणांचा गणपती, आम्ही तुला आवाहन करतो—कवींमध्ये कवी, अनुपम कीर्तीचा, सर्वाधिक प्रसिद्ध। ब्रह्मणांचा ज्येष्ठ राजा, हे ब्रह्मणस्पती, आमचे ऐक; तुझ्या सहाय्यांसह येऊन आमच्या आसनात (अंतःधामात) विराजमान हो।

Mantra 2

देवाश्चित्ते असुर्य प्रचेतसो बृहस्पते यज्ञियं भागमानशुः । उस्रा इव सूर्यो ज्योतिषा महो विश्वेषामिज्जनिता ब्रह्मणामसि ॥

हे असुर्य (तेजस्वी) बृहस्पते! प्रचेतस (दूरदर्शी, प्रबुद्ध) असे देवही तुझ्यामुळेच आपला यज्ञीय भाग प्राप्त करतात. उषा-गायींच्या महान् प्रकाशाने उजळलेल्या सूर्याप्रमाणे, सर्व ब्रह्म/मंत्रांचा जनक तूच आहेस.

Mantra 3

आ विबाध्या परिरापस्तमांसि च ज्योतिष्मन्तं रथमृतस्य तिष्ठसि । बृहस्पते भीमममित्रदम्भनं रक्षोहणं गोत्रभिदं स्वर्विदम् ॥

आवरण करणारे तम आणि शत्रूंचे दडपण दूर सारून तू ऋत (सत्य-व्यवस्था)च्या ज्योतिर्मय रथावर स्थिर होतोस. हे बृहस्पते! तू भीषण आहेस—शत्रूचा दंभ भंग करणारा, रक्षः-हंता, गोत्र (गुहा/आवरण) भेदणारा, आणि स्वः (प्रकाश-लोक) शोधून काढणारा.

Mantra 4

सुनीतिभिर्नयसि त्रायसे जनं यस्तुभ्यं दाशान्न तमंहो अश्नवत् । ब्रह्मद्विषस्तपनो मन्युमीरसि बृहस्पते महि तत्ते महित्वनम् ॥

सुनीती (सद्-मार्ग) यांनी तू जनाला नेतोस, त्याचे रक्षण करतोस; जो तुला दान/समर्पण करतो तो दुःख-आंहसात पडत नाही. ब्रह्म-द्विषांवर तू तपवणारा, शत्रूच्या क्रोधाचा मर्दक आहेस. हे बृहस्पते! महान—खरोखर—तुझे हे महत्त्व आहे.

Mantra 5

न तमंहो न दुरितं कुतश्चन नारातयस्तितिरुर्न द्वयाविनः । विश्वा इदस्माद्ध्वरसो वि बाधसे यं सुगोपा रक्षसि ब्रह्मणस्पते ॥

ज्याची तू, हे ब्रह्मणस्पते, सुगोपा (उत्तम रीतीने) रक्षा करतोस—त्याला न अंहस्‌ (क्लेश) बाधतो, न कुठूनही दुरित (पाप/अनिष्ट) येते; न शत्रू-आक्रमक, न द्वयाविन (दुटप्पी) त्याला ओलांडू शकतात. त्याच्यापासून सर्व वाकड्या हिंसा व कुटिल उपद्रव तू दूर परतवून लावतोस.

Mantra 6

त्वं नो गोपाः पथिकृद्विचक्षणस्तव व्रताय मतिभिर्जरामहे । बृहस्पते यो नो अभि ह्वरो दधे स्वा तं मर्मर्तु दुच्छुना हरस्वती ॥

तू आमचा गोपा (रक्षक), पथिकृत्‌ (मार्ग-निर्माता), विचक्षण (स्पष्टदर्शी) आहेस; आम्ही आमच्या मतींनी (विचार/प्रार्थना) तुझ्या व्रतामध्ये (धर्म-नियम/कार्यविधान) वाढावे अशी याचना करतो. हे बृहस्पते, जो आमच्यावर ह्वरस (कुटिल हानी) ठेवतो—त्याला तुझी स्वशक्तीच दुच्छुना (भयंकर अनिष्ट) देऊन चिरडो, हे हरस्वती.

Mantra 7

उत वा यो नो मर्चयादनागसोऽरातीवा मर्तः सानुको वृकः । बृहस्पते अप तं वर्तया पथः सुगं नो अस्यै देववीतये कृधि ॥

आणि जर निरपराध असलेल्या आमच्यावरही एखादा मर्त्य—अरातीव (शत्रुभावाचा), सानुक (लपून-छपून/रेंगाळत येणारा), वृक (लांडग्यासारखा)—घाव घालू पाहील; हे बृहस्पते, त्याला आमच्या पथापासून दूर वळव. या देववीति (देव-आह्वान/देव-आगमन) साठी आमचा मार्ग सुगम व खुला कर.

Mantra 8

त्रातारं त्वा तनूनां हवामहेऽवस्पर्तरधिवक्तारमस्मयुम् । बृहस्पते देवनिदो नि बर्हय मा दुरेवा उत्तरं सुम्नमुन्नशन् ॥

हे बृहस्पते! आम्ही तुला आमच्या तनूंचा (देह-प्राणांचा) त्राता, अपस्पर्त (दूर हाकलणारा), आमच्यासाठी वचन बोलणारा अधिवक्ता, अविमूढ—असा हाक मारतो. देव-निंदकांना खाली पाड; दुरेवा (दुष्ट-इच्छुक) आमच्या उत्तम सुम्ना (कल्याण-अनुग्रह) पर्यंत पोहोचू नयेत।

Mantra 9

त्वया वयं सुवृधा ब्रह्मणस्पते स्पार्हा वसु मनुष्या ददीमहि । या नो दूरे तळितो या अरातयोऽभि सन्ति जम्भया ता अनप्नसः ॥

हे ब्रह्मणस्पते, सुवृद्धा (सु-रीतीने वाढविणाऱ्या)! तुझ्यासह आम्ही स्पार्हा मानुष्य वसु—इच्छित मानवी संपत्ती—प्राप्त करू. जे दूरून आघात करतात आणि जी अरातयः (शत्रुता) आमच्यावर दडपण आणते—तिला जंभय (चिरड) दे; ती अनप्नसः—निष्फळ व निष्कर्म—होवो।

Mantra 10

त्वया वयमुत्तमं धीमहे वयो बृहस्पते पप्रिणा सस्निना युजा । मा नो दुःशंसो अभिदिप्सुरीशत प्र सुशंसा मतिभिस्तारिषीमहि ॥

हे बृहस्पते! तुझ्यासह आम्ही उत्तम वयः—श्रेष्ठ प्राण-पूर्णता—धारण करतो; पप्रिणा (परिपूर्ण/उफाळणारा) आणि सस्निना (विजयी) यांच्याशी युक्त. आम्हाला जखमी करू पाहणारा दु:शंस (कुवक्ता) आमच्यावर ईशत—अधिकार—गाजवू नये; उलट सुशंसा मतींनी (मंगल-समर्थक विचारांनी) आम्ही पार उतरून पोहोचू।

Mantra 11

अनानुदो वृषभो जग्मिराहवं निष्टप्ता शत्रुं पृतनासु सासहिः । असि सत्य ऋणया ब्रह्मणस्पत उग्रस्य चिद्दमिता वीळुहर्षिणः ॥

हे ब्रह्मणस्पति! तू अडिग वृषभ आहेस; आह्वान होताच संग्रामाकडे धाव घेणारा; रणांत शत्रूला दग्ध करणारा आणि युद्धांत जय मिळवणारा. तू सत्यस्वरूप आहेस; ‘ऋणया’—ऋतमार्गाच्या साधकांमध्ये प्रेरणा देणारा; उग्र शक्तीलाही वश करणारा; हे बलवानांना हर्षित करणाऱ्या प्रचंड प्रेरक शक्ती!

Mantra 12

अदेवेन मनसा यो रिषण्यति शासामुग्रो मन्यमानो जिघांसति । बृहस्पते मा प्रणक्तस्य नो वधो नि कर्म मन्युं दुरेवस्य शर्धतः ॥

जो देवविहीन मनाने आम्हांवर आघात करतो, शासनात उग्र, स्वतःला महाबली मानून मारण्यास उद्यत होतो—हे बृहस्पते! त्याचा घाव आम्हांपर्यंत पोहोचू नये; ‘दुरेवस्’ (दुष्टभाव) याचा क्रोध आणि त्याचा वैरी समूह खाली पाड.

Mantra 13

भरेषु हव्यो नमसोपसद्यो गन्ता वाजेषु सनिता धनंधनम् । विश्वा इदर्यो अभिदिप्स्वो मृधो बृहस्पतिर्वि ववर्हा रथाँ इव ॥

संग्रामाच्या ताणात तो हवनीय—आह्वान करण्याजोगा; नमस्काराने तो उपसदनीय—समीप जाण्याजोगा—आहे. वाज (समृद्धी) मिळविताना तो येतो, धनावर धन जिंकणारा. ईर्ष्याळू आक्रमकाचे सर्व आघात बृहस्पति रथांसारखे दूर ढकलून फोडून टाकतो, जणू मार्गातील अडथळे हटवितो.

Mantra 14

तेजिष्ठया तपनी रक्षसस्तप ये त्वा निदे दधिरे दृष्टवीर्यम् । आविस्तत्कृष्व यदसत्त उक्थ्यं बृहस्पते वि परिरापो अर्दय ॥

हे बृहस्पते! तुझ्या अत्यंत तीक्ष्ण, दाहक तपनी तेजाने त्या राक्षसी अंधकार-शक्तींना दग्ध कर, ज्यांनी तुझे प्रकट वीर्य जाणूनही तुला निंदेत धरले. आमच्यात जे अजून असत्-सारखे अप्रकट व उक्थ्य (स्तुत्य) होते—ते प्रकट कर; आणि सर्व बाजूंनी वेढून हल्ला करणाऱ्या आघातांना चिरडून दूर हाकल.

Mantra 15

बृहस्पते अति यदर्यो अर्हाद्द्युमद्विभाति क्रतुमज्जनेषु । यद्दीदयच्छवस ऋतप्रजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् ॥

हे बृहस्पते! जेव्हा आर्य (श्रेष्ठ) जनांत तो अर्ह (योग्य) पुरुष सामान्य पात्रतेपलीकडे, द्युमान् होऊन, क्रतु (संकल्प-शक्ती)युक्त होऊन दीप्त होतो—आणि हे ऋत-प्रजात! तू आपल्या श्वस (बल)ाने त्याला प्रज्वलित करतोस—तेव्हा ती चित्त्र (बहुरूपी) द्रविण (समृद्धी) आमच्यात धारण कर.

Mantra 16

मा नः स्तेनेभ्यो ये अभि द्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः । आ देवानामोहते वि व्रयो हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः ॥

आमच्यापर्यंत ते स्तेन (चोर) पोहोचू नयेत, जे आमच्या पद (आधार)ाविरुद्ध द्रोह रचतात—ते निरामिण (अचिकित्स्य) रिपू, जे अन्नावर लोभाने जागृत असतात. हे बृहस्पते! तू देवांची रक्षणकारी ओट विणतोस; हृदयातील व्रय (बंधन/आवरण) उघडतोस—सामन्‌च्या गूढ सुर-रहस्यांना तुझ्याइतके कोणी जाणत नाही.

Mantra 17

विश्वेभ्यो हि त्वा भुवनेभ्यस्परि त्वष्टाजनत्साम्नःसाम्नः कविः । स ऋणचिदृणया ब्रह्मणस्पतिर्द्रुहो हन्ता मह ऋतस्य धर्तरि ॥

सर्व भुवनांतून, त्यांना सर्वतोमुखी व्यापून, त्वष्ट्याने तुला घडविले—कवींमधील कवी, साम्नांतला साम। तो ब्रह्मणस्पती ऋणात बांधलेल्यांतही ऋण-निवारक होऊन वावरतो; तो द्रोहाचा हंता, महा ऋताचा धारक आहे।

Mantra 18

तव श्रिये व्यजिहीत पर्वतो गवां गोत्रमुदसृजो यदङ्गिरः । इन्द्रेण युजा तमसा परीवृतं बृहस्पते निरपामौब्जो अर्णवम् ॥

तुझ्या श्रीसाठी पर्वत फोडला गेला; हे अङ्गिरस, जेव्हा तू गवांचे गोत्र—लपलेला गोठा—उघडून सोडला. इंद्रासह युज होऊन, तमसाने वेढलेल्या त्या अर्णवाला तू अपांमधून बाहेर काढलास—हे बृहस्पते, लपलेला पूर तू मुक्त केलास।

Mantra 19

ब्रह्मणस्पते त्वमस्य यन्ता सूक्तस्य बोधि तनयं च जिन्व । विश्वं तद्भद्रं यदवन्ति देवा बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥

हे ब्रह्मणस्पते, तूच या सूक्ताचा यन्ता (सारथी) व मार्गदर्शक आहेस; याची जाणीव ठेव, जागृत हो, आणि आमच्या तनयाला बळ दे. जे काही भद्र आहे, तेच देव रक्षण करतात—विदथे (सभेत) आम्ही बृहद् उच्चारू, सुवीर (अंतरवीर्य) संपन्न होऊ.