Sukta 24

Mantra 1

सेमामविड्ढि प्रभृतिं य ईशिषेऽया विधेम नवया महा गिरा । यथा नो मीढ्वान्त्स्तवते सखा तव बृहस्पते सीषधः सोत नो मतिम् ॥

हे अधिपती! ही आमची अर्पण-धारा (प्रभृति) जाण. या नव्या व महान स्तुति-वाणीने आम्ही तुझी विधिवत् सेवा करू—जेणेकरून तुझा उदार सखा आमच्यासाठी तुझी स्तुती करो. हे बृहस्पते! हिला प्रवृत्त कर आणि आमच्यासाठी प्रेरित ‘मति’ पिळून प्रकट कर.

Mantra 2

यो नन्त्वान्यनमन्न्योजसोतादर्दर्मन्युना शम्बराणि वि । प्राच्यावयदच्युता ब्रह्मणस्पतिरा चाविशद्वसुमन्तं वि पर्वतम् ॥

जो आपल्या बळाने विरोध करणाऱ्या अडथळ्यांना नमवतो, आणि ‘मन्यु’च्या प्रचंड शक्तीने शंबराची दुर्गे फोडून टाकतो—त्या ब्रह्मणस्पतीने अचलालाही ढळवले; आणि धनसमृद्ध पर्वतात प्रवेश करून तो उघडून दिला.

Mantra 3

तद्देवानां देवतमाय कर्त्वमश्रथ्नन्दृळ्हाव्रदन्त वीळिता । उद्गा आजदभिनद्ब्रह्मणा वलमगूहत्तमो व्यचक्षयत्स्वः ॥

हे देवांमध्ये सर्वाधिक देवतामय असणाऱ्यासाठी केलेले कर्म होते: त्यांनी कठोर बंधने सैल केली आणि दृढ प्रतिकार मोडला. गायी वर उठल्या; ‘ब्रह्म’ (वाणी) ने त्याने वलाला फोडले; त्याने तम दूर हाकलले आणि स्वः—सूर्यलोक—प्रकट केला.

Mantra 4

अश्मास्यमवतं ब्रह्मणस्पतिर्मधुधारमभि यमोजसातृणत् । तमेव विश्वे पपिरे स्वर्दृशो बहु साकं सिसिचुरुत्समुद्रिणम् ॥

ब्रह्मणस्पतीने आपल्या ओजाने शिळा-मुख असलेला कूप—मधुधारा वाहणारा उत्स—भरून काढला. तोच स्वर्दृशः (सूर्य-दर्शी) सर्वांनी प्राशन केला; आणि मग सर्वांनी एकत्र तो विपुलतेने ओतला—उफाळून येणारा, समुद्रासारखा उमलणारा उत्स जसा.

Mantra 5

सना ता का चिद्भुवना भवीत्वा माद्भिः शरद्भिर्दुरो वरन्त वः । अयतन्ता चरतो अन्यदन्यदिद्या चकार वयुना ब्रह्मणस्पतिः ॥

प्राचीन काळापासून—भुवनेच होऊन—ऋतूंच्या प्रवाहात तुमच्यासाठी दारे बंद ठेवली गेली. ती चालत-फिरत, निरनिराळ्या मार्गांनी, प्रत्येक आपापल्या गतीने; ब्रह्मणस्पतीने ‘वयुना’ (विधि-व्यवस्था) रचली आणि ‘इद्या’ (यथार्थ विवेक) प्रस्थापित केला.

Mantra 6

अभिनक्षन्तो अभि ये तमानशुर्निधिं पणीनां परमं गुहा हितम् । ते विद्वांसः प्रतिचक्ष्यानृता पुनर्यत उ आयन्तदुदीयुराविशम् ॥

जे पुढे झेपावत, तमाचा भेद करत, गुहेत लपवलेला पणींचा तो परम निधी गाठतात—ते विद्वान—असत्याकडे मागे वळून पाहून, जिथून आले तिथेच परतले; आणि मग उघड्या विस्तारात वर उन्नत झाले—प्रकट विशालतेत.

Mantra 7

ऋतावानः प्रतिचक्ष्यानृता पुनरात आ तस्थुः कवयो महस्पथः । ते बाहुभ्यां धमितमग्निमश्मनि नकिः षो अस्त्यरणो जहुर्हि तम् ॥

ऋतधारी कवी, असत्याकडे प्रत्यवेलोकन करून, पुन्हा महापथावर येऊन उभे राहिले. त्यांनी आपल्या बाहुबलाने दगडात घर्षून उत्पन्न होणारी अग्नी प्रज्वलित केली—तिला अडविणारा कोणी नाही; कारण त्यांनी तिला खरोखरच बाहेर प्रकट केले आहे.

Mantra 8

ऋतज्येन क्षिप्रेण ब्रह्मणस्पतिर्यत्र वष्टि प्र तदश्नोति धन्वना । तस्य साध्वीरिषवो याभिरस्यति नृचक्षसो दृशये कर्णयोनयः ॥

ऋताच्या धनुष्यतंत्रीने—वेगाने—ब्रह्मणस्पती जिथे जे इच्छितो ते धनुषाने साध्य करतो व पुढे प्रवर्तित करतो. त्याचे सरळ बाण, ज्यांनी तो प्रहार करतो, हे मनुष्यांच्या दर्शनासाठी—कर्ण-योनि, श्रुतीजन्य—दृष्टी प्रकट करणारे आहेत.

Mantra 9

स संनयः स विनयः पुरोहितः स सुष्टुतः स युधि ब्रह्मणस्पतिः । चाक्ष्मो यद्वाजं भरते मती धनादित्सूर्यस्तपति तप्यतुर्वृथा ॥

तोच नेता, तोच विनययुक्त सुज्ञ मार्गदर्शक, तोच अग्रस्थ पुरोहित. तोच सुष्टुत; युद्धात तोच ब्रह्मणस्पती. जेव्हा तो मती—प्रेरित विचार—यांच्या बळावर ‘वाज’ (बलसमृद्धी) धनरूपाने आणतो, तेव्हा त्या लाभाविरुद्ध सूर्याचे तापणेही व्यर्थ तापते.

Mantra 10

विभु प्रभु प्रथमं मेहनावतो बृहस्पतेः सुविदत्राणि राध्या । इमा सातानि वेन्यस्य वाजिनो येन जना उभये भुञ्जते विशः ॥

हे बृहस्पते! मेहना-शक्तीने (सृजनशक्तीने) संपन्न, विभु व प्रभु—तुझे प्रथम प्राप्तव्य लाभ विशाल आहेत; तुझी सुविदत्र (सुप्रदान) राध्य-दानें साध्य आहेत. ही वांछनीय वाजिन् (समृद्धि-प्रदाता) याची विजय-संपत्ती आहे; ज्यायोगे जन व विशः (प्रजा) अंतः व बाह्य—उभय प्रकारचे कल्याण भोगतात.

Mantra 11

योऽवरे वृजने विश्वथा विभुर्महामु रण्वः शवसा ववक्षिथ । स देवो देवान्प्रति पप्रथे पृथु विश्वेदु ता परिभूर्ब्रह्मणस्पतिः ॥

जो अवर व्रजनात (निम्न क्षेत्रात)ही सर्वथा विभु आहे—तो महान, रमणीय, आणि शवस् (बल) यांनी वाढलेला आहे. तोच देव, देवांप्रतीही विस्तीर्ण होऊन प्रकट झाला; या सर्व लोकांच्या परिघावर ब्रह्मणस्पती ‘परिभू’ (परिव्याप्त व अतिक्रांत) होऊन उभा आहे.

Mantra 12

विश्वं सत्यं मघवाना युवोरिदापश्चन प्र मिनन्ति व्रतं वाम् । अच्छेन्द्राब्रह्मणस्पती हविर्नोऽन्नं युजेव वाजिना जिगातम् ॥

हे मघवन् द्वय (इंद्र व ब्रह्मणस्पती)! तुमचे उभयांचे व्रत—कार्य-नियम—संपूर्ण सत्य आहे; आपः (जल)ही तुमचे व्रत क्षीण करू शकत नाहीत. हे इंद्र-ब्रह्मणस्पती! आमचे हवि आणि अन्न—पोषक आहार—घेऊन आमच्याकडे या; जसे समृद्धि-रथाला जुंपलेले दोन बलवान वाजिन् (अश्व) येतात तसे या.

Mantra 13

उताशिष्ठा अनु शृण्वन्ति वह्नयः सभेयो विप्रो भरते मती धना । वीळुद्वेषा अनु वश ऋणमाददिः स ह वाजी समिथे ब्रह्मणस्पतिः ॥

आणि अग्नीचे परम सामर्थ्यवान् वहनकर्ते (वह्नयः) त्याचे वचन ऐकतात; सभेस योग्य प्रेरित विप्र धनरूप मती (विचार) प्रकट करतो. त्याच्या वशानुसार तो शत्रूच्या आश्रयातून ऋण (बंधन) काढून टाकतो; तोच विजयी ब्रह्मणस्पति रण-समितीत (उभा राहतो)।

Mantra 14

ब्रह्मणस्पतेरभवद्यथावशं सत्यो मन्युर्महि कर्मा करिष्यतः । यो गा उदाजत्स दिवे वि चाभजन्महीव रीतिः शवसासरत्पृथक् ॥

ब्रह्मणस्पतीकडून, त्याच्या अधिपत्याप्रमाणे, सत्य मन्यु (धर्म-क्रोध) उत्पन्न झाला—महान कर्म करण्यास तत्पर। ज्याने किरणे/गायी वर उचलून बाहेर काढल्या, त्याने त्या दिव्यासाठी विभागल्या; महाप्रवाहाच्या वाहिनीसारखे त्याचे बळ धावून गेले, गोंधळातून मार्ग वेगळे करत।

Mantra 15

ब्रह्मणस्पते सुयमस्य विश्वहा रायः स्याम रथ्यो वयस्वतः । वीरेषु वीराँ उप पृङ्धि नस्त्वं यदीशानो ब्रह्मणा वेषि मे हवम् ॥

हे ब्रह्मणस्पति, आमचा हा मार्ग सर्वदा सु-नियंत्रित कर; रथाला पुढे नेणाऱ्या रयः (समृद्धी)ने, जीवनबलाने संपन्न आम्ही होऊ. वीरांमध्ये, हे प्रभो, आमच्यावर वीर्याची भर घाल; कारण तू अधीश्वर आहेस—ब्रह्म (वाणी/मंत्र)द्वारे माझ्या या हव (आह्वान)ास येतोस.

Mantra 16

ब्रह्मणस्पते त्वमस्य यन्ता सूक्तस्य बोधि तनयं च जिन्व । विश्वं तद्भद्रं यदवन्ति देवा बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥

हे ब्रह्मणस्पते! तू या सु-उक्त सूक्ताचा नियंता/मार्गदर्शक आहेस—याकडे जागृत राहा आणि आमचा तनय (संतती)ही पुष्ट कर. जे काही कल्याणमय आहे तेच देव रक्षण करतात; विदथे (यज्ञसभेत) सुवीर होऊन आम्ही बृहद् (महान्) वाणी उच्चारू.