
Sukta 2.12
Gṛtsamada (Bhārgava)
Indra
Jagatī (RV 2.12 is classically Jagatī; verify per critical edition—many verses are Jagatī with refrain-like close)
ऋग्वेद २.१२ हे इंद्राचे एक प्रभावी स्तुतिगीत आहे; सृष्टीची स्थिरता, संघर्षातील विजय, तसेच धन व बळ प्राप्त होणे यामागील निर्णायक सामर्थ्य म्हणून त्यांची वारंवार ओळख करून देते. यात इंद्राच्या आद्य सर्वोच्चतेचे स्मरण आहे—ज्यामुळे स्वर्ग व पृथ्वी थरथरले—आणि संघर्षात सर्व बाजूंनी ज्याला आवाहन केले जाते असा देव म्हणून त्यांचे चित्रण केले आहे; तसेच सोम पिळणारा आणि यजमान/यज्ञकर्ता यांना मिळणाऱ्या त्यांच्या अढळ सहाय्याचेही प्रतिपादन केले आहे.
Mantra 1
यो जात एव प्रथमो मनस्वान्देवो देवान्क्रतुना पर्यभूषत् । यस्य शुष्माद्रोदसी अभ्यसेतां नृम्णस्य मह्ना स जनास इन्द्रः ॥
जो जन्मताच प्रथम झाला—मनस्वी देव; ज्याने आपल्या क्रतु (संकल्प-कार्यशक्ती)ने देवांना वेढून/अधिगत केले; ज्याच्या शुष्म (तेज-बल)ामुळे द्यावा-पृथिवी थरथरल्या—त्याच्या नृम्ण (वीर-पराक्रम) महिमेने: हे जनहो, तोच इंद्र आहे.
Mantra 2
यः पृथिवीं व्यथमानामदृंहद्यः पर्वतान्प्रकुपिताँ अरम्णात् । यो अन्तरिक्षं विममे वरीयो यो द्यामस्तभ्नात्स जनास इन्द्रः ॥
ज्याने थरथरणारी पृथ्वी दृढ केली, ज्याने खवळलेले पर्वत स्थिर केले; ज्याने अंतरिक्ष अधिक विस्तीर्ण करून मोजले, ज्याने द्यौ (आकाश) स्तंभित केले—हे जनहो, तोच इंद्र आहे.
Mantra 3
यो हत्वाहिमरिणात्सप्त सिन्धून्यो गा उदाजदपधा वलस्य । यो अश्मनोरन्तरग्निं जजान संवृक्समत्सु स जनास इन्द्रः ॥
ज्याने अहि (वृत्र)चा वध करून सप्त सिंधू (सात नद्या) मुक्त केल्या; ज्याने वलाच्या अपधा (गुहा/आवरण) मध्ये लपलेल्या किरणांना/गायींना वरच्या दिशेने हाकून बाहेर काढले; ज्याने संग्रामांत दोन अश्मन (अरणी/दगड) यांच्या अंतरात अग्नी उत्पन्न केला—हे जनहो, तोच इंद्र आहे।
Mantra 4
येनेमा विश्वा च्यवना कृतानि यो दासं वर्णमधरं गुहाकः । श्वघ्नीव यो जिगीवाँल्लक्षमाददर्यः पुष्टानि स जनास इन्द्रः ॥
ज्याच्या द्वारे ही सर्व च्यवन (उखडून टाकणारी कृत्ये) साध्य झाली; ज्याने गुहेत लपलेल्या दास-बल/वर्णाला अधर (नीच) केले; जो श्वघ्नीव (कुत्रा-मारणारा) याप्रमाणे, विजयी होऊन लक्ष्य/चिन्ह (विजयधन) घेऊन आला—आणि आर्याने पुष्ट्या (समृद्धी) मिळवल्या: हे जनहो, तोच इंद्र आहे।
Mantra 5
यं स्मा पृच्छन्ति कुह सेति घोरमुतेमाहुर्नैषो अस्तीत्येनम् । सो अर्यः पुष्टीर्विज इवा मिनाति श्रदस्मै धत्त स जनास इन्द्रः ॥
त्या घोर वीराविषयी ते विचारतात—‘तो कुठे आहे?’ आणि त्याच्याविषयी ‘हा नाहीच’ असेही म्हणतात. तरीही तोच आर्य, जुगाऱ्यासारखा, शत्रूच्या पुष्ट्या/समृद्धी कमी करतो. त्याच्यावर श्रद्धा धरा: हे जनहो, तोच इंद्र आहे।
Mantra 6
यो रध्रस्य चोदिता यः कृशस्य यो ब्रह्मणो नाधमानस्य कीरेः । युक्तग्राव्णो योऽविता सुशिप्रः सुतसोमस्य स जनास इन्द्रः ॥
जो रध्र (भंगलेला/जखमी) आणि कृश (दुर्बळ) यांचा प्रेरक आहे; जो स्तुतीत उद्यत नाधमान ब्राह्मण-कीर (गायक ऋत्विज) याचा सहाय्यक आहे; जो युक्त-ग्राव्ण (जोडलेल्या सोम-पेषण-दगडां)सह, सुशिप्र (सुंदर ओठांचा) होऊन, सुतसोम (पिळलेल्या सोम) याचा रक्षक आहे—हे जनांनो, तोच इंद्र आहे।
Mantra 7
यस्याश्वासः प्रदिशि यस्य गावो यस्य ग्रामा यस्य विश्वे रथासः । यः सूर्यं य उषसं जजान यो अपां नेता स जनास इन्द्रः ॥
ज्याचे अश्व सर्व दिशांत आहेत; ज्याच्या गावः (किरण-गायी) आहेत; ज्याचे ग्राम (शक्तिसमूह) आहेत; ज्याचे सर्व रथ आहेत; ज्याने सूर्याला आणि ज्याने उषेला जन्म दिला; जो अपां नेता (जलतत्त्वांचा अग्रणी) आहे—हे जनांनो, तोच इंद्र आहे।
Mantra 8
यं क्रन्दसी संयती विह्वयेते परेऽवर उभया अमित्राः । समानं चिद्रथमातस्थिवांसा नाना हवेते स जनास इन्द्रः ॥
ज्याला क्रन्दसी (दोन घुमणाऱ्या/प्रतिध्वनित शक्ती) संघर्षात हाक मारतात—वरच्या व खालच्या, दोन्ही बाजूंचे अमित्र (विरोधक)ही; एकाच रथावर आरूढ असूनही, ते त्याला नाना प्रकारे आवाहन करतात—हे जनांनो, तोच इंद्र आहे।
Mantra 9
यस्मान्न ऋते विजयन्ते जनासो यं युध्यमाना अवसे हवन्ते । यो विश्वस्य प्रतिमानं बभूव यो अच्युतच्युत्स जनास इन्द्रः ॥
ज्याच्यावाचून माणसे विजय मिळवीत नाहीत; युद्धात झुंजताना ज्याला साहाय्यासाठी हाक मारतात; जो सर्व विश्वाचा प्रतिमान व मानदंड झाला आहे; जो ‘अच्युत’लाही च्युत करील—तो, हे जनहो, इंद्र आहे.
Mantra 10
यः शश्वतो मह्येनो दधानानमन्यमानाञ्छर्वा जघान । यः शर्धते नानुददाति शृध्यां यो दस्योर्हन्ता स जनास इन्द्रः ॥
जो दीर्घकाळ महाअपराधात रुतलेले, स्वेच्छाचारी व उन्मत्त लोकांना आपल्या शरप्रहारांनी पाडतो; जो उग्र आव्हान देणाऱ्यास विजयाची भूमी सोपवत नाही; जो दस्युचा हंता आहे—तो, हे जनहो, इंद्र आहे.
Mantra 11
यः शम्बरं पर्वतेषु क्षियन्तं चत्वारिंश्यां शरद्यन्वविन्दत् । ओजायमानं यो अहिं जघान दानुं शयानं स जनास इन्द्रः ॥
जो पर्वतांत वसणाऱ्या शंबराचा चाळीस शरदऋतूंपर्यंत माग काढून त्याला शोधून काढतो; जो तेजाने फुगलेल्या अहिला ठार करतो—लपून पडलेल्या दानुला—तो, हे जनहो, इंद्र आहे.
Mantra 12
यः सप्तरश्मिर्वृषभस्तुविष्मानवासृजत्सर्तवे सप्त सिन्धून् । यो रौहिणमस्फुरद्वज्रबाहुर्द्यामारोहन्तं स जनास इन्द्रः ॥
जो सात-किरणांचा, महाबली वृषभ, सातही सिंधूंना वाहण्यासाठी मुक्त करतो; जो वज्रबाहू होऊन स्वर्गावर चढणाऱ्या रौहिणाला आघात करून पाडतो—हे जनहो, तोच इंद्र आहे।
Mantra 13
द्यावा चिदस्मै पृथिवी नमेते शुष्माच्चिदस्य पर्वता भयन्ते । यः सोमपा निचितो वज्रबाहुर्यो वज्रहस्तः स जनास इन्द्रः ॥
त्याच्यापुढे द्यावा आणि पृथिवीही नमतात; त्याच्या शुष्मामुळे पर्वतही भयभीत होतात। जो सोमपायी, दृढ-प्रतिष्ठित, वज्रबाहू, वज्रहस्त आहे—हे जनहो, तोच इंद्र आहे।
Mantra 14
यः सुन्वन्तमवति यः पचन्तं यः शंसन्तं यः शशमानमूती । यस्य ब्रह्म वर्धनं यस्य सोमो यस्येदं राधः स जनास इन्द्रः ॥
जो सोम पिळणाऱ्याचे रक्षण करतो, जो हवि शिजवणाऱ्याचे रक्षण करतो; जो स्तुती करणाऱ्याचे रक्षण करतो, जो आपल्या ऊतीने संयम साधणाऱ्याचे रक्षण करतो। ज्याचे वर्धन ब्रह्म (प्रेरित वाणी) आहे, ज्याचा सोम आहे, ज्याचे हे राधस् (समृद्धि) आहे—हे जनहो, तोच इंद्र आहे।
Mantra 15
यः सुन्वते पचते दुध्र आ चिद्वाजं दर्दर्षि स किलासि सत्यः । वयं त इन्द्र विश्वह प्रियासः सुवीरासो विदथमा वदेम ॥
जो सोम पिळणाऱ्यास व यज्ञभोजन शिजविणाऱ्यास—तेव्हाही—बलसमृद्धी (वाज) देतोस; तू खरोखरच सत्य, यथार्थ आहेस. हे इंद्रा, आम्ही सदैव तुझे प्रिय आहोत; आम्ही सु-वीर (वीरशक्तिसंपन्न) होऊन, विदथ (सभा/यज्ञ-समागम) मध्ये वाणी उच्चारू.
It declares that Indra is the supreme power behind victory, stability, and the release of strength, and that he reliably rewards those who offer Soma and perform the sacrifice.
The refrain-like ending (“he, O peoples, is Indra”) functions as a liturgical identification: each verse gives a sign of Indra’s power, then confirms his unmistakable identity.
Indra can be read as the awakened will that breaks inner obstacles; when opposing impulses clash within us, the hymn points to a higher strength that restores clarity, courage, and effective action.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.