
Sukta 2.30
Gṛtsamada (Bhārgava) (traditional attribution for much of Maṇḍala 2; exact for this sukta should be verified against a full Anukramaṇī)
Triṣṭubh
हे त्रिष्टुभ् सूक्त ‘आपः’ (जल) यांची स्तुती करते—त्यांना सुव्यवस्थित, जीवनदायी शक्ती म्हणून वर्णन करते, ज्या दिवस‑रात्र ऋताच्या (ṛta) नियमानुसार प्रवाहित होतात. विश्वव्यवस्था स्थापन करणाऱ्या सवितृमध्ये त्या आनंद मानतात आणि अडथळे दूर करणाऱ्या इंद्रामध्येही. पुढे सूक्त रक्षणार्थ आवाहनांत विस्तारते—विशेषतः इंद्र (आणि सोम) यांना उद्देशून—भीतीच्या वेळी सुरक्षा, विस्तीर्ण अवकाश/स्थान, तसेच वीरशक्ती व संततिसमृद्धीने युक्त समृद्धी मिळावी अशी प्रार्थना करते; शेवटी मरुत‑गणाचेही आवाहन केले आहे.
Mantra 1
ऋतं देवाय कृण्वते सवित्र इन्द्रायाहिघ्ने न रमन्त आपः । अहरहर्यात्यक्तुरपां कियात्या प्रथमः सर्ग आसाम् ॥
ऋत घडविणाऱ्या देव सवित्यात, आणि अहिघ्न (वृत्रवधक) इंद्रात—या आपः (जलधारा) रमतात. दिवसेंदिवस त्या चालतात; रात्रीही जलांची माप/मर्यादा पुढे सरकते—हाच त्यांचा पहिला स्रव (पहिला प्रवाह) आहे.
Mantra 2
यो वृत्राय सिनमत्राभरिष्यत्प्र तं जनित्री विदुष उवाच । पथो रदन्तीरनु जोषमस्मै दिवेदिवे धुनयो यन्त्यर्थम् ॥
जो येथे वृत्राविरुद्ध प्रेरक बल (सिनम्) आणण्यास उद्यत होता—त्याविषयी जननी (जनित्री) जाणकाराला बोलली. आणि मार्ग उघडणाऱ्या शक्ती, त्याला मान देऊन, दिवसेंदिवस अभिप्रेत ध्येयाकडे जातात.
Mantra 3
ऊर्ध्वो ह्यस्थादध्यन्तरिक्षेऽधा वृत्राय प्र वधं जभार । मिहं वसान उप हीमदुद्रोत्तिग्मायुधो अजयच्छत्रुमिन्द्रः ॥
तो अंतरिक्षात उर्ध्व उभा राहिला; मग वृत्राविरुद्ध विनाशाचा प्रहार पुढे आणला. सामर्थ्याच्या वर्षावाने आवृत होऊन तो त्याच्यावर झेपावला; तीक्ष्ण आयुधाने शत्रूला जिंकले—इंद्राने.
Mantra 4
बृहस्पते तपुषाश्नेव विध्य वृकद्वरसो असुरस्य वीरान् । यथा जघन्थ धृषता पुरा चिदेवा जहि शत्रुमस्माकमिन्द्र ॥
हे बृहस्पते, तप्त तेजाने—जणू अश्म्याने—लांडग्यासारखे (भयानक) द्वार असलेल्या त्या असुराचे वीर भेदून टाक. जसा तू पूर्वी धृष्ट बलाने त्यांना जघन्य केलेस, तसाच आता देखील आमच्या शत्रूचा वध कर, हे इंद्रा.
Mantra 5
अव क्षिप दिवो अश्मानमुच्चा येन शत्रुं मन्दसानो निजूर्वाः । तोकस्य सातौ तनयस्य भूरेरस्माँ अर्धं कृणुतादिन्द्र गोनाम् ॥
स्वर्गातून तो उंच अश्मान खाली झेपाव; ज्याने तू आनंदित होऊन शत्रूला चिरडून टाकतोस. संततीच्या सिद्धीसाठी व विपुल वंशवृद्धीसाठी, हे इंद्रा, प्रकाशकिरणांमध्ये (गो) आम्हांस योग्य असा हिस्सा दे.
Mantra 6
प्र हि क्रतुं वृहथो यं वनुथो रध्रस्य स्थो यजमानस्य चोदौ । इन्द्रासोमा युवमस्माँ अविष्टमस्मिन्भयस्थे कृणुतमु लोकम् ॥
कारण तुम्ही निवडता त्या क्रतु (संकल्पशक्ती) ला, त्या विवेकालाही वाढविता; तुम्ही यजमानाचे प्रेरक आणि कुटिलाचे भंजक आहात. हे इंद्र-सोम, आम्हांस रक्षण करा; या भयस्थानी आमच्यासाठी विस्तार—एक सुरक्षित लोक—निर्माण करा.
Mantra 7
न मा तमन्न श्रमन्नोत तन्द्रन्न वोचाम मा सुनोतेति सोमम् । यो मे पृणाद्यो ददद्यो निबोधाद्यो मा सुन्वन्तमुप गोभिरायत् ॥
माझ्याविषयी कोणी असे म्हणू नये—“हा मंद झाला, हा श्रमला, हा तंद्रालू झाला; हा आता सोम ‘सुनोति’ (पिळत) नाही.” कारण जो मला परिपूर्ण करतो, जो देतो, जो जागवतो; आणि मी सोम-प्रसवन करीत असताना प्रकाशकिरणांसह (गोभिः) माझ्याकडे येतो—त्यालाच मी मान्य करतो.
Mantra 8
सरस्वति त्वमस्माँ अविड्ढि मरुत्वती धृषती जेषि शत्रून् । त्यं चिच्छर्धन्तं तविषीयमाणमिन्द्रो हन्ति वृषभं शण्डिकानाम् ॥
हे सरस्वती! मरुत्वती, धृषती—आमच्यासाठी भेदून प्रहार कर; शत्रूंना जिंक. आणि शण्डिकांचा तो वृषभ—टोळी जमवून उग्र होत, बळाने फुगलेला—त्यालाही इंद्र पाडून मारतो.
Mantra 9
यो नः सनुत्य उत वा जिघत्नुरभिख्याय तं तिगितेन विध्य । बृहस्पत आयुधैर्जेषि शत्रून्द्रुहे रीषन्तं परि धेहि राजन् ॥
जो आमच्यावर दबा धरून येतो, किंवा मारायला उद्यत होतो—त्याला ओळखून तीक्ष्ण टोकाने भेद. हे बृहस्पते! आपल्या आयुधांनी शत्रूंना जिंक; हे राजन्! जो द्रोही हानी करतो, त्याच्या भोवती सर्वत्र सीमा घालून रोखून धर.
Mantra 10
अस्माकेभिः सत्वभिः शूर शूरैर्वीर्या कृधि यानि ते कर्त्वानि । ज्योगभूवन्ननुधूपितासो हत्वी तेषामा भरा नो वसूनि ॥
हे शूरा! आमच्या या शक्तींनी, वीरांसारख्या वीर-बलांसह, तुझ्या करावयाच्या पराक्रम-कर्मांना सिद्ध कर. ते दीर्घकाळ दाबले जावोत व धुराने बाहेर काढले जावोत; त्यांचा वध करून आमच्यासाठी वसू—समृद्धी—आणून दे.
Mantra 11
तं वः शर्धं मारुतं सुम्नयुर्गिरोप ब्रुवे नमसा दैव्यं जनम् । यथा रयिं सर्ववीरं नशामहा अपत्यसाचं श्रुत्यं दिवेदिवे ॥
तुमच्या त्या मरुत-शर्धाला—मरुतगणाला—त्या दैवी जनाला—मी सुम्न (कृपा) मागणाऱ्या वाणीने, नमस्कारासह, संबोधतो; जेणेकरून आम्ही सर्ववीर रयि—समृद्धी—प्राप्त करू; जी आत्म्याची संतती देणारी आहे आणि जी दिवसेंदिवस श्रवणीय, कीर्तनीय आहे.
The hymn opens by presenting the Waters as delighting in Savitṛ who fashions ṛta and in Indra the obstruction-slayer, emphasizing their orderly motion by day and night.
From cosmic description (measured flow and first outpouring) the focus shifts toward human need: protection, removal of crookedness, and enlargement of resolve/kratu for the sacrificer.
A direct plea to Indra (and Soma) to protect the community and, in a ‘place of fear,’ to create a wide, secure world (uru loka).
The hymn closes with reverent address to the Marut-host, asking for enduring prosperity—rich in heroic powers and offspring—renowned and renewed day by day.
ṛtaṃ devāya kṛṇvate (Savitṛ fashions ṛta)
kṛṇutam u lokam (make for us a world/space)
तं वः शर्धं मारुतं सुम्नयुर्गिरोप ब्रुवे नमसा दैव्यं जनम् । यथा रयिं सर्ववीरं नशामहा अपत्यसाचं श्रुत्यं दिवेदिवे ॥It praises the Waters (Āpaḥ) as purifying, life-giving powers that move in an orderly way according to ṛta, and it asks the gods—especially Savitṛ and Indra—for protection and release from obstruction.
Savitṛ is invoked as the one who establishes and impels ṛta (cosmic order), while Indra is praised as the slayer of obstruction (ahi-ghna), who helps the waters—and our lives—flow freely without constriction.
It is a prayer for safety and inner freedom: when circumstances feel threatening, the hymn asks Indra and Soma to create an open, secure ‘world’ (uru loka)—a condition of protection, clarity, and room to act rightly.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.